የብሉይ ኪዳን ትንቢት እና ነቢያት

የጥሪ ታሪክ (አጠራር)

በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እያንዳንዱ ነቢይ ከያህዌ (ከእግዚአብሔር) ዘንድ 'የጥሪ ታሪክ' ተብሎ የሚታወቅ፣ ሕይወትን የሚቀይር መደበኛና ድንገተኛ ሹመት ይቀበላል። ይህ መለኮታዊ ጥሪ ለነቢይነት ሥልጣኑ፣ ለሚያስተላልፈው መልእክት፣ እንዲሁም በመከራው ዘመን ለሚኖረው ጽናት ሙሉ መሠረትና መልህቅ ሆኖ ያገለግላል። ይህ ሹመት በምድር ላይ ባለ በማንኛውም ሃይማኖታዊ ተቋም፣ በትምህርት ቤት፣ ወይም በሰው ልጅ የግል ፍላጎትና ውሳኔ የማይሰጥ የሰማይ ሹመት ነው። በመሆኑም፣ ነቢዩ ራሱ በሕዝብ፣ በነገሥታት ወይም በካህናት ዘንድ ስለ ሥልጣኑ ሲጠየቅ፣ ሁልጊዜ ወደ ኋላ ተመልሶ ወደዚያች ወሳኝና አስፈሪ መለኮታዊ ቅጽበት ይጠቁማል። "እኔ ራሴን አልላክሁም፤ ያነሳኝና የጠራኝ ያህዌ ራሱ ነው" በሚል የትሕትናና የድፍረት መንፈስ ይመሰክራል። የነቢያት የጥሪ ታሪክ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በአጋጣሚ የተጻፈ ተራ ታሪክ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ደካማ የሆኑትን የሰው ልጆች እንዴት ወደ መለኮታዊ ዕቅዱ እንደሚያስገባ የሚያሳይ ጥልቅ የሥነ-መለኮት ቋንቋ ነው። ይህ የጥሪ ሂደት በአጠቃላይ አምስት ተከታታይና ወሳኝ መንፈሳዊ ገጽታዎችን ይይዛል፦

ጥሪው የሚጀምረው ነቢዩ ባልጠበቀው ሰዓትና ስፍራ፣ የያህዌን ልዕልናና ክብር በሚያስደነግጥ ሁኔታ በማየት ወይም በመስማት ነው። ይህ ነቢዩ የነበረበትን ምድራዊ እውነታ ሰንጥቆ የሚገባ የሰማይ ብርሃን ነው። ለምሳሌ፣ ኢሳይያስ በቤተ መቅደስ ውስጥ እግዚአብሔርን በረጅምና ከፍ ባለ ዙፋን ላይ ተቀምጦ አየ (ኢሳ. 6፥1)፤ ሕዝቅኤል በኮቦር ወንዝ ዳርቻ ሰማያት ተከፍተው የእግዚአብሔርን የክብሩን መልክ አየ (ሕዝ. 1)፤ ሙሴም በኮሬብ ተራራ በማይጠፋ የእሳት ነበልባል ውስጥ መለኮትን ተገናኘ። ይህ መገለጥ፣ ላኪው አምላክ ምን ያህል ቅዱስ፣ ኃያልና ሉዓላዊ እንደሆነ በነቢዩ ነፍስ ውስጥ ለዘላለም የሚቀር ማኅተም ያትማል።

ክብሩ ከተገለጠ በኋላ፣ እግዚአብሔር ራሱ ዝምታውን ሰብሮ በቀጥታ ይናገራል። ይህ የመግቢያ ቃል እግዚአብሔር ከነቢዩ ጋር ያለውን ጥልቅና የግል ትውውቅ የሚያሳውቅበት ነው። ለኤርምያስ፣ "በማኅፀን ሳልሠራህ አውቄሃለሁ፥ ከማኅፀንም ሳትወጣ ቀድሼሃለሁ" (ኤር. 1፥5) በማለት፣ ጥሪው ከጊዜና ከቦታ ውጭ በዘላለም መለኮታዊ አእምሮ ውስጥ አስቀድሞ የተወሰነ መሆኑን ያበስረዋል።

በዚህ ደረጃ ነቢዩ ልዩ የሆነ ተግባር፣ መለኮታዊ ሸክም ወይም መልእክት ይቀበላል። ይህ የሥራ ድርሻ ብዙውን ጊዜ ከባድ፣ አደገኛና የሰዎችን ተቃውሞ የሚያስነሳ ነው። እግዚአብሔር፣ "ወደምሰድህ ሁሉ ዘንድ ትሄዳለህ፣ ያዘዝሁህንም ሁሉ ትናገራለህ" በማለት የነቢዩን ፈቃድ ሙሉ በሙሉ በራሱ ፈቃድ ሥር ያስገዛል። ነቢዩ የራሱ መልእክት የለውም፤ እርሱ የንጉሡ አምባሳደርና የሰማይ ድምፅ ማጉያ ብቻ ነው።

በመንፈሳዊ እይታ ይህ እጅግ አስገራሚው የጥሪው ክፍል ነው። ነቢዩ ጥሪውን በደስታ ከመቀበል ይልቅ፣ ብቁ አለመሆኑን፣ ድክመቱን፣ ኃጢአተኝነቱን ወይም ፍርሃቱን እያነባ ይገልጻል። ሙሴ "ወደ ፈርዖን የምሄድ እኔ ማን ነኝ?" (ዘጸ. 3፥11) ይላል፤ ኢሳይያስ "ከንፈሮቼ የረከሱብኝ ሰው ነኝና ወዮልኝ! ጠፍቻለሁ" (ኢሳ. 6፥5) ብሎ ያለቅሳል፤ ኤርምያስም "እነሆ፥ ብላቴና ነኝና እናገር ዘንድ አላውቅም" (ኤር. 1፥6) በማለት ያፈገፍጋል። ይህ የሚያሳየን እውነተኛ መለኮታዊ ጥሪ የሰውን ልጅ ትዕቢትና ራስን መመካት እንደሚያፈርስ ነው። ማንም በራሱ ብቃት የእግዚአብሔር አገልጋይ ሊሆን አይችልም።

እግዚአብሔር የሰውን የተቃውሞ ምክንያት አይክድም፤ ይልቁንም በልዩ ጸጋው ይሸፍነዋል እንጂ። እግዚአብሔር ለነቢያቱ የጦር መሣሪያ ወይም የንግግር ሥልጠና አይሰጣቸውም፤ የሚሰጣቸው ራሱን ብቻ ነው። "እኔ ከአንተ ጋር እሆናለሁና አትፍራ!" የሚለው መለኮታዊ የተስፋ ቃል የድክመታቸው ሁሉ ማካካሻ ይሆናል። ብዙ ጊዜም ይህ በማይዳሰስ መንፈሳዊ ምልክት ይረጋገጣል፦ የኢሳይያስ ከንፈር በፍም እሳት ይነካል፣ የእግዚአብሔር እጅ ዘርግቶ የኤርምያስን አፍ ይዳስሳል፣ የሙሴ በትር ወደ ተአምራት መሣሪያነት ይቀየራል። ይህ ምልክት ጸጋ አቅም ለሌላቸው አቅም እንደሚሆን የሚያሳይ ሕያው ምስክር ነው። ይህ ተደጋጋሚ የመጽሐፍ ቅዱስ ንድፍ የሚያስተምረን ታላቅ መንፈሳዊ እውነት አለ፦ ጥሪ ሁልጊዜ ከሰው ድካምና ውድቀት አንጻር ከመለኮታዊ ጸጋ ይመነጫል እንጂ ከሰው ብቃት አይደለም። እግዚአብሔር ብቁ የሆኑትን አይጠራም፤ ነገር ግን የጠራቸውን፣ ለፈቃዱ ራሳቸውን ባዶ የሚያደርጉትን በጸጋው ብቁ ያደርጋቸዋል። ይህ ዛሬም ቢሆን እያንዳንዱ አማኝ በሕይወቱ ለተቀበለው መንፈሳዊ አገልግሎት ሊኖረው የሚገባው የትሕትና መሠረት ነው።

ኢሳይያስ 6፡ በዙፋን ክፍል ውስጥ የተሰጠ ጥሪ

የኢሳይያስ ጥሪ ታሪክ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ አስደናቂና ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ካላቸው ክንውኖች አንዱ ነው። ሀገሪቱን ለሃምሳ ሁለት ዓመታት በታላቅ ግርማ የመራው ኃያሉ ንጉሥ ዖዝያን በሞተበት በዚያ የሐዘን፣ የድንጋጤና የፖለቲካ ቀውስ ዓመት፣ ምድራዊው ዙፋን ባዶ በሆነበትና የሕዝቡ ተስፋ በጨለመበት ቅጽበት፣ ኢሳይያስ በቤተ መቅደስ ውስጥ ሆኖ ከምድራዊው ዙፋን እጅግ ከፍ ብሎ ያለውን ዘላለማዊውንና የማይናወጠውን የክብር ዙፋን ተመለከተ (ኢሳ 6:1-4)። ሱራፌል፣ ክብሩን መቋቋም አቅቷቸው ፊታቸውን በክንፎቻቸው ሸፍነው፣ "ቅዱስ፣ ቅዱስ፣ ቅዱስ" እያሉ የያህዌን ፍጹም ልዩነት፣ እንከን የለሽ ንጽሕናና ሉዓላዊነት ሲያስተጋቡ ቤተ መቅደሱ በመለኮታዊ ክብር ጭስ ተሞላ። ይህንን ፍጹም የሆነ የእግዚአብሔርን ቅድስና መጋፈጥ፣ ኢሳይያስን ወዲያውኑ ወደ ራሱ ማንነትና የኃጢአት ጥልቀት እንዲመለከት አደረገው፤ አቅም አጥቶ "ወዮልኝ! ጠፍቻለሁና፤ ከንፈሮቼ የረከሱብኝ ሰው ነኝ" ሲል በእንባ ጮኸ (ቁ. 5)። ይህ የልብ መሰበርና ራስን መኰነን ወደ እውነተኛ አገልግሎት የሚያስገባው ጠባቡ በር ነው። ኢሳይያስ ብቁ አለመሆኑን የገለጸው ነቢይ ሆኖ የእግዚአብሔርን ቃል በሚናገርበት ዋና መሣሪያው፣ ማለትም በከንፈሩ ርኩሰት መሆኑ ጥልቅ ትርጉም አለው፤ የሰው ልጅ የተፈጥሮ ችሎታው ለሰማያዊ ተልዕኮ በቂ እንዳልሆነ ያሳያል። ሆኖም እግዚአብሔር የተሰበረውን ልብ አይንቅምና፣ ከሰማያዊው መሠዊያ የተነሳ የእሳት ፍም የኢሳይያስን ከንፈር በመንካት የመለኮታዊ ጸጋ፣ የይቅርታና የመንጻት ምልክት ሆነ። ኃጢአቱ በመለኮታዊ ጣልቃ ገብነት ከተወገደለት በኋላ ብቻ ነው ኢሳይያስ የሰማዩን አባት የልብ ትርታ የሰማው፡ "ማንን እልካለሁ? ማንስ ይሄድልናል?" የዚህ ጥያቄ ድርብ ቅርጽ በሰማያዊ ምክር ቤት ውስጥ ያለውን ሥላሴያዊ አንድነትና መለኮታዊ ምክክር ያመለክታል። ኢሳይያስ የሰጠው ምላሽ ('እነሆኝ፥ እኔን ላከኝ') ያለምንም ቅድመ ሁኔታ ራሱን በእግዚአብሔር እጅ ላይ የጣለበት አስደናቂ ምላሽ ነው። ይህ ግን ተልዕኮውን ቀላል አላደረገውም፤ ነቢይነት ተወዳጅነትን ማትረፍ ሳይሆን፣ ሕዝብ ቢሰማም ባይሰማም እውነትን በመናገር፣ ራስን ሙሉ ለሙሉ ለእግዚአብሔር ፈቃድ አሳልፎ መስጠትን እንደሚጠይቅ ያሳያል።

በልዑል እግዚአብሔርና በኃጢአተኛው ኢሳይያስ መካከል የተደረገው ይህ የሐሳብ ልውውጥ፣ የነቢይነትንና የመንፈሳዊ አገልግሎትን ትክክለኛ ባሕርይ ጠቅለል አድርጎ ያሳያል፡- መለኮታዊ ሉዓላዊነትና አነሳሽነት፣ በእግዚአብሔር ልብ ውስጥ ያለ ጥልቅ ፍላጎት ('ማንስ ይሄድልናል?') እንዲሁም ጸጋን የቀመሰ የሰው ልጅ የፈቃደኝነት ምላሽ ናቸው። ስለዚህ፣ የጥሪው ታሪክ የነቢዩን ሥልጣን የሚያጸናው በሰው ልጅ የተፈጥሮ ስጦታ (ካሪዝማ)፣ በቤተ ክርስቲያን ተቋማዊ ሹመት፣ ወይም በአእምሯዊ ዕውቀት ላይ ሳይሆን በመለኮታዊ ምርጫ፣ በመንጻትና በተልዕኮ ላይ ብቻ መሆኑን ያትታል። ለዛሬው ዘመን አንባቢ ይህ ትዕይንት ጥልቅና ሕይወትን የሚፈትሽ ጥያቄ ያስነሳል፡ የእግዚአብሔርን ግርማዊ ቅድስና በእውነት በመንፈሳችን ዓይን ካየን፣ የራሳችንን ድካምና ኃጢአት ችላ ብለን በጽድቃችን መመካት አንችልም። ነገር ግን ያ የመሰበር ዕይታ ወደ ተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ በመስቀሉ ሥራ ወደሚገኝ መንጻትና በፍቅር ወደሚነዳ የፈቃደኝነት አገልግሎት ሊመራን ይገባል። እግዚአብሔር ዛሬም ቢሆን ቆመው "እነሆኝ" የሚሉትን ይፈልጋል።

ኤርምያስ 1:4-10፡ ገና ከማህፀን በፊት የተደረገ ምርጫ

የኤርምያስ ጥሪ ታሪክ የነቢይነትን ሥር-ነቀል መለኮታዊ አመጣጥ፣ የሰው ልጅ ታሪክ ከመጀመሩ በፊት ወደነበረው የዘላለም ዕቅድ በመውሰድ ያጠናክረዋል፡ 'ሳልሠራህ በማኅፀን አውቅሁህ፥ ሳትወለድም ቀደስሁህ፥ ለአሕዛብም ነቢይ ትሆን ዘንድ ሾምሁህ' (1:5)። ይህ አስገራሚ ቃል ኤርምያስ ገና የሕይወት እስትንፋስ ሳይዘራበት፣ ከማንኛውም ግላዊ ምርጫ ወይም በጎ ሥራ በፊት፣ በእግዚአብሔር ልዑላዊ አእምሮ ውስጥ የታሰበና የተመረጠ መሆኑን ያሳያል። በዕብራይስጡ 'አወቅሁህ' (ያዳ/Yada) የሚለው ቃል የጭንቅላት ዕውቀትን ሳይሆን እጅግ ጥልቅ የሆነ የቅርብ ግንኙነትን፣ ቀድሞ ማየትንና የተለየ ፍቅርን ያመለክታል፤ 'ቀደስሁህ' ደግሞ ከዓለም ተለይቶ ለአንድ ልዩ መለኮታዊ ዓላማ መታጨትን ይገልጻል። የኤርምያስ ተቃውሞ ('ወይ ጌታ እግዚአብሔር ሆይ፥ እነሆ፥ ሕፃን ስለ ሆንሁ መናገር አልችልም'፣ 1:6) የተመሠረተው በገዛ ራሱ አቅም ማነስና በዕድሜው ልጅነት ላይ ሲሆን፣ ይህም እውነተኛ የእግዚአብሔር አገልጋዮች ሁሉ የሚጋሩት የትሕትናና የፍርሃት ንድፍ ነው። የያህዌ ምላሽ ግን የኤርምያስን ችሎታ ማረጋገጥ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን አብሮነት ማረጋገጥ ነበር፡ 'አትፍራ... ላድንህ እኔ ከአንተ ጋር ነኝና።' ይህን ተከትሎ መለኮታዊው ንክኪ ይመጣል፡ 'እጁንም ዘርግቶ አፌን ዳሠሰ፤... እነሆ፥ ቃሌን በአፍህ አኖርሁ' (1:9)። ይህ ሥጋዊው አፍ የሰማያዊው ቃል ማኅፀን መሆኑን የሚያሳይ ማኅተም ነው። የኤርምያስ አገልግሎት 'ታፈርስ ዘንድ፥ ታጠፋም ዘንድ... ትሠራና ትተክልም ዘንድ' (1:10) የሚል ከባድና ድርብ ኃላፊነት የተጫነበት ነበር። ይህ የሚያሳየው የእግዚአብሔር ቃል ኃጢአትን፣ ሐሰትንና ጣዖት አምልኮን ያለ ርኅራኄ ሲያፈርስና ሲነቅል፣ በተቃራኒው ደግሞ ተስፋን፣ አዲስ ኪዳንንና ጽድቅን እንደሚተክልና እንደሚገነባ ነው። ነቢዩም የዚህ ሕያው ቃል መሣሪያ ነው።

ሕዝቅኤል 1-3፡ የክብር ሠረገላ እና የተጠቀለለው መጽሐፍ

ከሁሉም ጥሪዎች ይበልጥ ምስጢራዊ፣ ራእያዊ (visionary) እና ውስብስብ የሆነው የሕዝቅኤል ጥሪ የተከናወነው፣ ሕዝቡ ተስፋ ቆርጦ በተማረከበት በባቢሎን ምድር፣ በኮቦር ወንዝ ዳርቻ ነበር። እግዚአብሔር በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ብቻ የተወሰነ አምላክ እንዳልሆነ ለማሳየት፣ ሕዝቅኤል የያህዌን የዙፋን-ሠረገላ (መርካባህ/Merkabah) በታላቅ ማዕበል መሐል ሲመጣ ተመለከተ፤ አራት ገጽታ ያላቸው ኪሩቤል፣ አይን የሞላባቸው የሚሽከረከሩ ጎማዎች፣ እና ከሁሉም በላይ በዙፋኑ ላይ 'የያህዌ ክብር ምስል መልክ' (1:28) የሆነ፣ ቀስተ ደመና የከበበው የሰው ቅርጽ ያለው ብርሃናማ ራእይ። ይህ ክብሩን ገልጾ የማይጨርሰው ራእይ፣ ሕዝቅኤልን ኃይሉን አሟጦ በግንባሩ እንዲደፋ አደረገው። ወዲያውም የሕይወት መንፈስ ወደ እርሱ ገብቶ በእግሮቹ አቆመው (2:1-2)። ይህ ትዕይንት፣ አገልጋይ በእግዚአብሔር ፊት ራሱን ሙሉ በሙሉ ሲያዋርድና ሲወድቅ፣ እግዚአብሔር ደግሞ በመንፈሱ ኃይል አንሥቶ ለሥራው ብቁ እንደሚያደርገው በጥልቅ ያስተምረናል። የተላከበት ሕዝብ 'አመጸኛና ልበ ደንዳና' መሆኑ ቀድሞ የተነገረው ሲሆን፣ እግዚአብሔር የነቢዩን ስኬት የሚመዝነው በሕዝቡ መለወጥ ሳይሆን፣ ነቢዩ ላገኘው አደራ ባለው ታማኝነት መሆኑን አሳሰበው (2:5)። እጅግ አስደናቂው መንፈሳዊ ተምሳሌት ግን፣ ሕዝቅኤል በሰቆቃ፣ በሙሾና በዋይታ የተሞላውን ጥቅልል መጽሐፍ እንዲበላ መታዘዙ ነው (2:9-3:3)። ሲበላው ግን አፉ ውስጥ 'እንደ ማር ጣፈጠው'። ይህ አያዎ (paradox) የእግዚአብሔር ቃል ሚስጥር ነው፤ መልእክቱ ስለ ፍርድና ጥፋት የሚናገር አስከፊ ቢሆንም፣ የእግዚአብሔር ቃል በራሱ ቅዱስ፣ እውነተኛና የሕይወት እንጀራ በመሆኑ፣ ለታዘዘ ልብ ከመዓር ይልቅ ይጣፍጣል። እውነተኛ አገልጋይ መልእክቱን ለሌሎች ከማካፈሉ በፊት መጀመሪያ ራሱ በልቶ ሊዋሐደው እንደሚገባ ይህ ክፍል በግልጽ ያሳያል።

ሙሴ በሚነደው ቁጥቋጦ ላይ (ዘጸአት 3-4)፡ የነቢያት ሁሉ መሠረታዊ አብነት

ምንም እንኳ ሙሴ በጥብቅ ትርጉም ከኋለኞቹ የጽሑፍ ነቢያት ተርታ ባይመደብም፣ ብሉይ ኪዳን ራሱ ሙሴን የነቢያት ሁሉ ራስ፣ አብነትና መለኪያ አድርጎ ያቀርበዋል (ዘዳ. 34:10)። በምድረ በዳ፣ በተቃጠለው ነገር ግን በማይጠፋው ቁጥቋጦ ላይ የተከናወነው ጥሪው፣ ለዘመናት ለሚነሱ የእግዚአብሔር አገልጋዮች ሁሉ የሹመት ንድፍ ነው። ቁጥቋጦው እየነደደ አለመቃጠሉ፣ የእግዚአብሔር ቅዱስ እሳት በሕዝቡ መሐል ሲያድር እንደማያጠፋቸው፣ ወይም እስራኤል በመከራ እሳት ውስጥ ብታልፍም እንደማትጠፋ የሚያሳይ ጥልቅ ምስል ነው። ከመካከሉም "ሙሴ ሆይ፥ ሙሴ ሆይ" የሚል ድርብ ጥሪ መጣ። ስም በዕብራይስጥ ትውፊት ሁለቴ መጠራቱ እጅግ የጠበቀ ፍቅርን፣ ግላዊ ትኩረትንና ጉዳዩ አጣዳፊ መሆኑን ያሳያል። ተልዕኮው ('ሕዝቤን ከግብጽ አውጣ') በተሰጠው ጊዜ፣ ሙሴ የተሰማውን የውድቀትና የፍርሃት ስሜት በአምስት ተከታታይ ተቃውሞዎች አቀረበ፡ 'እኔ ማን ነኝ?'፣ 'ስምህ ማን ነው ልበላቸው?'፣ 'አያምኑኝም'፣ 'የቃል ችሎታ የለኝም'፣ እና በመጨረሻም የልብ መቁረጥ እምቢታ 'ጌታ ሆይ፥ እባክህ በፈቀድህለት በሌላ ሰው ላክ'። ይህ ትረካ የሰውን ልጅ የመጨረሻ ድካም በግልጽ የሚያንጸባርቅ ቢሆንም፣ የእግዚአብሔርን ገደብ የለሽ ትዕግሥትና ጸጋ ይበልጥ ያጎላል። ያህዌ ("ያለና የሚኖር" - ራሱን የቻለ የዘላለም አምላክ) የሙሴን ጥርጣሬ በተአምራት አረጋጋ፣ "አፍህን የፈጠረ ማን ነው? እኔ አይደለሁምን?" በማለት መለኮታዊ ዋስትና ሰጠው። ይህ የሚያስተምረን ኃያል እውነት አለ፦ የግል ድክመት፣ የብቃት ማነስ ስሜትና የሥነ-ልቦና ፍርሃት ከመለኮታዊ ጥሪ ጋር አብረው ሊኖሩ ይችላሉ፤ ነገር ግን አገልግሎትን ውጤታማ የሚያደርገው የአገልጋዩ በራስ መተማመን ሳይሆን፣ የጠራው አምላክ ታማኝነትና የኃይሉ ታላቅነት ብቻ ነው።

እውነተኛና ሐሰተኛ ትንቢት

እውነተኛውን ትንቢት ከሐሰተኛው የመለየቱ ጉዳይ በጥንቷ እስራኤል ውስጥ የሞትና የሕይወት፣ የነጻነትና የባርነት ጉዳይ ነበር፤ ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ካሉት እጅግ አሳሳቢ የሥነ-መለኮት ጥያቄዎች አንዱ ነው። ሐሰተኛ ትንቢት ሕዝብን በእግዚአብሔር ስም በማሳሳት ወደ ጥፋት ስለሚመራ፣ ቅጣትም እጅግ ከባድ ነበር (ዘዳ. 18:20፡ 'እኔ ያላዘዝሁትን... የተናገረ ነቢይ ይሙት')። ስለዚህ እግዚአብሔር ሕዝቡ በስሜትና በጭፍን እንዳይነዳ፣ መናፍስትን የሚመረምርበት ግልጽ የሆነና የማይናወጥ የመመዘኛ ማዕቀፍ በቃሉ ውስጥ አስቀምጧል።

ዘዳግም 18:20-22፡ የመመዘኛው ሕግ

ዘዳግም 18:20-22 ሐሰተኛ ነቢያትን ለመለየት ሁለት መሠረታዊና ሚዛናዊ መመዘኛዎችን ያቀርባል። አንደኛው፡ በሌሎች አማልክት ስም የሚናገር ("ወይም በሌሎች አማልክት ስም የተናገረ ነቢይ")—ይህ ሥነ-መለኮታዊ መስፈርት ሲሆን፣ የመልእክቱ ምንጭ ማን እንደሆነና ትምህርቱ ከቀደመው የእግዚአብሔር ቃል ጋር የሚስማማ መሆኑን ይፈትሻል። ሁለተኛው፡ የተናገረው ቃል በተግባር የማይፈጸም ከሆነ ፣ ይህ ደግሞ ተጨባጭና ታሪካዊ ማረጋገጫ የሚሰጥ ተግባራዊ መስፈርት ነው። 'ነቢዩ በእግዚአብሔር ስም የተናገረው ነገር ባይሆንና ባይፈጸምም፥ እግዚአብሔር ያልተናገረው ቃል ነው' (18:22) የሚለው ድምዳሜ፣ እውነተኛ የእግዚአብሔር ቃል ምድራዊ ሁኔታዎች ምንም ቢቀያየሩ፣ ጊዜ ፈትኖት በታሪክ ውስጥ በእርግጠኝነት የሚፈጸም ሕያው ቃል መሆኑን ያትታል።

ኤርምያስ 28፡ ኤርምያስና ሐናንያ — የተጋጩ ሁለት ድምፆች

ይሁን እንጂ፣ ሕጉን በተግባር ላይ ማዋል ሁልጊዜ ቀላል አይደለም፤ ኤርምያስ ከሐናንያ ጋር ያደረገው መንፈሳዊ ግጭት (ኤር. 28) ይህንን ቁልጭ አድርጎ ያሳያል። ሐናንያ ልክ እንደ እውነተኛ ነቢይ የያህዌን ስም በመጠቀም፣ "የሠራዊት ጌታ የእስራኤል አምላክ እንዲህ ይላል" ብሎ፣ ሕዝቡ ሊሰማው የሚፈልገውን ጣፋጭ ዜና ተናገረ፣ ማለትም የባቢሎን ቀንበር በሁለት ዓመት ውስጥ እንደሚሰበር። የተነገረው ቃል ውሸት መሆኑ ወዲያውኑ አልታወቀም ነበር፤ ኤርምያስ ራሱ እንኳ በሰብዓዊ ስሜቱ "አሜን፥ እግዚአብሔር እንዲህ ያድርግ" (28:6) ብሎ ተመኝቶ ነበር። ነገር ግን እውነተኛው የእግዚአብሔር ቃል ወደ ኤርምያስ መጣ፣ ሐናንያ የእግዚአብሔርን ሕዝብ በሐሰት ስላታለለ በዚያው ዓመት እንደሚሞት አስታወቀ፤ እንደተባለውም ሆነ (28:15-17)። ይህ ታሪክ የሚያስተምረን ሐሰተኛ ነቢያት ብዙ ጊዜ ሕዝቡ የሚፈልገውን "ሰላም፣ ብልጽግና፣ ስኬት" በማለት ርካሽ ተስፋ ሲሰብኩ፣ እውነተኛ ነቢያት ግን ሕዝቡን ወደ ንስሐ፣ ወደ መስቀሉ መንገድ፣ እና ወደ ቃል ኪዳን ታማኝነት የሚጠራውን መራራውን እውነት መናገራቸውን ነው። እውነተኛ ትንቢት ሁልጊዜ ከመለኮታዊው ቅድስናና ከእግዚአብሔር ቃል ሥነ-ምግባራዊ ሕግ ጋር ይስማማል።

1 ነገሥት 22፡ ሚክያስ ወልደ ይምላ እና አራት መቶዎቹ ነቢያት

ሌላው እጅግ ገላጭ ትዕይንት በእስራኤል ንጉሥ በአክዓብና በይሁዳ ንጉሥ በኢዮሣፍጥ ዘመን በራሞት ገለዓድ ላይ ጦርነት ከመክፈታቸው በፊት የተከናወነው ነው (1 ነገ. 22)። አራት መቶ ነቢያት፣ በአንድ ድምፅ፣ በፍጹም ስምምነት "ውጣ፣ እግዚአብሔር ድልን ይሰጥሃል" እያሉ ተነበዩ። ኢዮሣፍጥ ግን በመንፈሳዊ ማስተዋል የሆነ ክፍተት ስለተሰማው 'ከዚህ በቀር የምንጠይቀው የእግዚአብሔር ነቢይ የለምን?' ሲል ጠየቀ (22:7)። ይህም "የብዙኃኑ ድምፅ ሁልጊዜ የእግዚአብሔር ድምፅ አይደለም" የሚል ታላቅ ትምህርት ይሰጠናል። የተጠላው እውነተኛ ነቢይ ሚክያስ ወልደ ይምላ ሲጠራ፣ የሰማያዊውን ፍርድ ቤት ውሎ ራእይ ዘረገፈላቸው። የያህዌ ሰማያዊ ምክር ቤት፣ አክዓብን ለማጥፋት ውሸተኛ መንፈስ በአራት መቶዎቹ ነቢያት አፍ ውስጥ እንዲገባ የፈቀደበትን አስፈሪ እውነት ገለጠ (22:19-23)። ይህ ክፍል መንፈሳዊ እውነት በድምፅ ብልጫ እንደማይወሰን፣ እና እውነተኛ አገልጋይ ተወዳጅነት ባያገኝም፣ ቢጠላም፣ አልፎ ተርፎም እንደ ሚክያስ በጥፊ ቢመታና ቢታሰርም (22:24-27) እውነትን ብቻ ለመናገር ዋጋ ሊከፍል ዝግጁ መሆን እንዳለበት በግልጽ ያሳያል።

ለዛሬው አንባቢ የሚሆን መንፈሳዊ ትምህርት

እነዚህ የጥሪ ታሪኮችና የእውነተኛ ትንቢት መመዘኛዎች በዛሬው ዘመን ላለ አማኝ ሁለት ሕይወት ሰጪ እውነቶችን ያስታጥቁታል። በመጀመሪያ፣ የእግዚአብሔር ጥሪና አገልግሎት መነሻው የሰው ልጅ ብቃት፣ ትምህርት ወይም ጽድቅ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋና ጣልቃ ገብነት ነው። ስለዚህ ማንም ሰው "አቅም የለኝም" ብሎ ራሱን ከእግዚአብሔር አገልግሎት ሊያገልል አይገባውም፤ የነቢያቱ ፍርሃትና ተቃውሞ ሁሉ በመጨረሻ የተሸነፈው በእግዚአብሔር መለኮታዊ ጸጋና ማበረታቻ ነውና። በሁለተኛ ደረጃ፣ በዘመናችን ለሚበዙት ትምህርቶችና ትንቢቶች መመዘኛችን የተናጋሪው ማራኪነት (ካሪዝማ)፣ የተከታዮቹ ብዛት፣ ወይም መልእክቱ ለሥጋችን የሚሰጠው ጊዜያዊ ደስታ መሆን የለበትም። ይልቁንም እውነተኛነቱ የሚመዘነው ከዘላለማዊው የእግዚአብሔር ቃል (መጽሐፍ ቅዱስ) እውነት ጋር ባለው ውህደት፣ በመንፈስ ቅዱስ ፍሬ፣ እና ክርስቶስን ከፍ በማድረጉ ላይ ነው። ዛሬም አማኞች 'ትንቢትን አትናቁ፤ ሁሉን ፈትኑ መልካሙን ያዙ' (1 ተሰ. 5:20-21) የሚለውን ሐዋርያዊ አደራ አጥብቀው በመያዝ፣ በመንፈሳዊ ንቃትና በማስተዋል ሊመላለሱ ይገባቸዋል።

የብሉይ ኪዳንን የነቢያት መጻሕፍት ለማጥናት መነሳት፣ ወደ ጥልቅ እና ቅዱስ ወደሆነው የእግዚአብሔር ልብ እንደመጓዝ ይቆጠራል። ረጅም እና ፈታኝ የሆነን በረሃማ ጉዞ ከመጀመራችን በፊት፣ አቅጣጫችንን እንዳንስት ትክክለኛውን ካርታ ዘርግተን ማጥናት የግድ ይላል። የነቢያትንም የነጎድጓድ ድምፅ እና የሹክሹክታ ማጽናኛ በአግባቡ ለመስማት፣ ዐውድ የተሰኘውን መንፈሳዊ ኮምፓስ በእጃችን መያዝ አለብን። እያንዳንዱ ነቢይ እግዚአብሔርን ወክሎ ሲቆም፤ መቼ፣ የት፣ ለማን እና በምን ዓይነት ታሪካዊ፣ ፖለቲካዊና መንፈሳዊ ማዕበል ውስጥ ሆኖ እንደተናገረ ማወቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ መሠረት ነው። ያለዚህ ታሪካዊ መነጽር የነቢያትን ቃላት ከዘመናቸው ነጥለን ብናነብ፣ የቃሉን ትክክለኛ መንፈሳዊ ክብደት እናጣለን፤ እንዲሁም ወደ ተሳሳተ ትርጓሜ ውስጥ እንወድቃለን። ከዚህ በታች ያለው ሰንጠረዥ፣ በአስራ ሰባቱ የነቢያት መጻሕፍት ላይ ሰፋ ያለ ቀኖናዊ ማዕቀፍን ይዘረጋል፤ ይህም በየዘመናቸው፣ በጂኦግራፊያዊ አቀማመጣቸው እና በማዕከላዊ መልእክታቸው ተደራጅቶ የቀረበ የሕይወት ካርታ ነው።

ይህ መዋቅራዊ ካርታ ግን හුදු ደረቅ የታሪክ ማጠቃለያ ወይም የአካዳሚክ ጥናት ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም ሕያው የሆነውን የእግዚአብሔርን ጣልቃ ገብነት የሚመሰክር ጥልቅ የሥነ-መለኮት ራዕይ ነው። እግዚአብሔር (ያህዌ) ለሕዝቡ የተናገረው ከእውነታው በራቀ፣ ረቂቅ እና ባዶ በሆነ ስፍራ አይደለም። ቃሉ የወረደው ኃያላን ነገሥታት በነገሡበት፣ የጦርነት ጩኸት በተሰማበት፣ ታላላቅ ኢምፓየሮች (እንደ አሦር እና ባቢሎን) በተነሱበትና በወደቁበት እውነተኛ የታሪክ መድረክ ላይ ነው። ይህ እውነታ አስደናቂ የሆነውን የያህዌን ትዕግሥት፣ ጸጋ እና "ከሕዝቡ ጋር የመሆን" ባሕርይ ያረጋግጥልናል። እግዚአብሔር ከሰው ልጆች ውድቀት እና ትርምስ ራሱን አላገለለም፤ ይልቁንም ወደ ታሪካችን ጭቃ ውስጥ ገብቶ በእያንዳንዱ ትውልድ የሚናገር፣ በኃጢአት ሲወድቁ የሚገሥጽ፣ ንስሐ ሲገቡ የሚጠራ እና በተሰበረ ልብ ለሚያለቅሱት የተስፋ ቃልን የሚሰጥ አብሮን ያለ አምላክ ነው።

ይህ የምንመለከተው መዋቅራዊ ማዕቀፍ፣ በቀጣይ ክፍሎች ለምናደርጋቸው ጥልቅ የትርጓሜ ጥናቶች ደማቅ ብርሃን ይፈነጥቅልናል። የነቢያትን ጽሑፎች ታሪካዊ ዳራ እና መንፈሳዊ ዓላማ አጣምረን ስናጠና፣ የጥንቱን የእግዚአብሔርን ድምፅ ዛሬ በዘመናችን ካለው ተጨባጭ ሁኔታ ጋር ማገናኘት እንችላለን። እያንዳንዱን ነቢይ በዘመኑ ከነበረው ቀውስ አኳያ ስንረዳው፣ ቃሉ ዛሬም ለግል ሕይወታችን፣ ለቤተክርስቲያናችን እና ለዓለማችን የሚሰጠውን ተግባራዊ መፍትሔ እና ሕያው ተስፋ በግልጽ እናስተውላለን። አንባቢ ሆይ፣ ይህንን ጥናት ስትጀምር ታሪክን ብቻ ሳይሆን፣ በታሪክ ውስጥ ሆኖ ዛሬም ልብህን እያንኳኳ ያለውን የዘላለም አምላክ ድምፅ ለመስማት ተዘጋጅ።

ከዚህ ቀኖናዊ አጠቃላይ ዕይታ በርካታ ጠቃሚ ግንዛቤዎችን መውሰድ ይቻላል፤ እነዚህም ለቀጣዮቹ ክፍሎች ጥናት መሠረት ይሆናሉ።

አንደኛ፡ የነቢያት አገልግሎት ቀጣይነት ያለው የአራት መቶ ዓመታት ምስክርነት

የነቢያት አገልግሎት ከስምንተኛው ክፍለ ዘመን ነቢያት (አሞጽ፣ ሆሴዕ፣ ኢሳይያስ፣ ሚክያስ) አንስቶ እስከ ድኅረ-ምርኮ ዘመን (ሐጌ፣ ዘካርያስ፣ ሚልክያስ) ድረስ ወደ አራት መቶ ዓመታት አካባቢ ይሸፍናል። ይህ ዘመን ብቻውን ሳይታይ በአንድ ወጥ ታሪክ ተያይዞ ሲታይ፣ እግዚአብሔር ሕዝቡን ፈጽሞ እንዳልተወ የሚያሳይ አስደናቂ ምስክርነት ይሆናል። ወደ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ስንመለስ፣ አሞጽ በእስራኤል የኤኮኖሚ ብልጽግና መካከል ስላለው ኢፍትሐዊነት ሲናገር (አሞጽ 5:24)፣ ወዲያውኑ ተከትሎ ሆሴዕ ስለ እስራኤል መንፈሳዊ ዝሙት ሲያለቅስ (ሆሴዕ 4:1)፣ በተመሳሳይ ወቅት ኢሳይያስና ሚክያስ በይሁዳ ተመሳሳይ ጥሪ ሲያሰሙ እናያለን። ይህ የድምፅ ብዜት አጋጣሚ አልነበረም፤ ይልቁንም ያህዌ ሕዝቡ ወደ ፍርድ ከመድረሱ በፊት ደጋግሞ በተለያዩ ድምፆች እንደሚያስጠነቅቅ ያሳያል (2 ዜና 36:15-16፡ 'እግዚአብሔር አምላካቸውም በመልእክተኞቹ አማካኝነት አስቀድሞ ደጋግሞ ላከባቸው')። ይህ ትዕግሥት ወደ ምርኮ ዘመን ተሻግሮ በኤርምያስና በሕዝቅኤል ቀጠለ፣ ከምርኮም በኋላ በሐጌ፣ በዘካርያስና በሚልክያስ በኩል ወደ መታደስ ተስፋ ተሸጋገረ። ለዛሬው አንባቢ ይህ ቀጣይነት የሚያስተምረው፣ እግዚአብሔር ትዕግሥተኛ አምላክ መሆኑን ነው፤ ፍርድ ከመፈጸሙ በፊት ደጋግሞ ይናገራል፣ ደጋግሞ ይጠራል፣ ደጋግሞ ለንስሐ ዕድል ይሰጣል።

ሁለተኛ፡ 'ዐበይት' እና 'ደቂቅ' — የርዝመት እንጂ የአስፈላጊነት ልዩነት አይደለም

በ'ዐበይት' እና በ'ደቂቅ' ነቢያት መካከል ያለው ልዩነት ከመልእክታቸው አንጻራዊ አስፈላጊነት ይልቅ በመጻሕፍቶቻቸው አንጻራዊ ርዝመት ላይ የተመሠረተ ብቻ ነው። ይህ እውነት በተግባር እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ምክንያቱም አንባቢ ብዙ ጊዜ አጭር የሆኑትን መጻሕፍት (እንደ አብድዩ ወይም ናሆም) አልፎ ወደ ረዣዥሙ ኢሳይያስ ወይም ኤርምያስ ብቻ የመሄድ ዝንባሌ ስላለው ነው። ነገር ግን የአንድ ምዕራፍ መጽሐፍ የሆነው አብድዩ የኤዶምን ትዕቢት የሚያወግዘው ቃል፣ ወይም ሦስት ምዕራፍ ብቻ ያለው ዕንባቆም ስለ መለኮታዊ ፍትሐዊነት (ቴዎዲሲ) የሚያቀርበው ጥያቄ፣ ልክ እንደ ኢሳይያስ 53 ወይም ኤርምያስ 31 ጥልቅ የሥነ-መለኮት ክብደት አላቸው። ጳውሎስ 'ጻድቅ በእምነቱ በሕይወት ይኖራል' የሚለውን የሮሜ መልእክቱ ማዕዘን ድንጋይ የወሰደው ከአራት ምዕራፍ ብቻ ካለው ዕንባቆም ነው (ዕን. 2:4 → ሮሜ 1:17)። ይህ ለአንባቢ የሚነግረው፣ የመጽሐፉ ርዝመት የመልእክቱን ጥልቀት እንደማይወስን ነው፤ 'የአሥራ ሁለቱ መጽሐፍ' ተብለው የተጠቃለሉት ደቂቅ ነቢያት እያንዳንዳቸው በራሳቸው መንገድ ስለ እግዚአብሔር ባሕርይና ስለ ቤዛነት ዕቅድ የማይተካ ድምፅ ይሰጣሉ።

ሦስተኛ፡ ሦስቱ ታሪካዊ ወቅቶች እና የያንዳንዳቸው ልዩ ትኩረት

የነቢያት መጻሕፍት ሦስት የተለያዩ ታሪካዊ ዘመናትን ያጠቃልላሉ፡- ከምርኮ በፊት፣ በምርኮ ጊዜ እና ከምርኮ በኋላ። እያንዳንዳቸውም ከሚመለከተው ታሪካዊ ቀውስ ጋር በተቀረጹ ልዩ የሥነ-መለኮት ትኩረቶች ይታወቃሉ፣ ይህም ስንረዳ የነቢያትን መልእክት በትክክለኛው ብርሃን እንድናነብ ይረዳናል።

ከምርኮ በፊት ያሉ ነቢያት (አሞጽ፣ ሆሴዕ፣ ኢሳይያስ፣ ሚክያስ፣ ናሆም፣ ሶፎንያስ፣ ኢዩኤል፣ ዮናስ፣ ዕንባቆም፣ አብድዩ) በዋነኝነት ትኩረታቸው ሕዝቡ ቃል ኪዳኑን በመተላለፉ ላይ ያተኮረ ማስጠንቀቂያ ነው። ኢሳይያስ 'ሕዝብ ኃጢአተኛ ናት፥ በበደል የከበደ ወገን ናት... እግዚአብሔርንም ናቁ' (ኢሳ. 1:4) ብሎ ሲናገር፣ አሁንም ድረስ ንስሐ ገብቶ ወደ ያህዌ የመመለስ በር ክፍት እንደሆነ ያሳያል ('ኑ እንዋቀስ... ኃጢአታችሁ ቢቀላ እንደ በረዶ ይነጻል'፣ ኢሳ. 1:18)። ይህ የጥሪ ማስጠንቀቂያ ባሕርይ የነቢያትን ተስፋ ገና ላልጠፋ ሕዝብ ለመስጠት የተነደፈ ነው። በምርኮ ዘመን ያገለገሉት ነቢያት (ኤርምያስ፣ ሰቆቃወ ኤርምያስ፣ ሕዝቅኤል፣ ዳንኤል) ደግሞ ትኩረታቸው ከማስጠንቀቂያ ወደ ትርጓሜና ጽናት ተቀይሯል፡ ኢየሩሳሌም ወድቃለች፣ ቤተ መቅደሱም ጠፍቷል፤ አሁን የሚያስፈልገው ጥያቄ 'ለምን ይህ ሆነ?' እና 'ወደፊት ተስፋ አለን?' የሚል ነው። ሕዝቅኤል ራእዩን በደረቁ አጥንቶች ሸለቆ ላይ ሲያቀርብ (ሕዝ. 37)፣ ተስፋ የቆረጠውን ሕዝብ 'አጥንቶቻችን ደርቀዋል፥ ተስፋችንም ጠፍቷል' (37:11) ብሎ ወደ ትንሣኤ ተስፋ ይመልሰዋል። ከምርኮ በኋላ ያሉ ነቢያት (ሐጌ፣ ዘካርያስ፣ ሚልክያስ) ደግሞ ትኩረታቸው ወደ ተግባራዊ መታደስ ያዘነብላል፡ ቤተ መቅደሱን ዳግም መገንባት (ሐጌ 1:4-9)፣ የቃል ኪዳን ማኅበረሰብን ዳግም ማደራጀት (ሚል. 2:10-16)፣ እና ወደፊት ለሚመጣው መሲሐዊ ተስፋ ትዕግሥት (ዘካ. 9:9)። እያንዳንዱ ወቅት የተለየ መንፈሳዊ ፍላጎት ስለነበረው፣ የያህዌም ቃል ለዚያ ትክክለኛ ፍላጎት ተስማምቶ ተሰጠ፤ ይህም እግዚአብሔር የሕዝቡን ትክክለኛ ሁኔታ እያወቀ በጥበብ የሚናገር አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል።

ለአንባቢ የሚሆን መደምደሚያ እና መንፈሳዊ ትምህርት

ይህንን ካርታ ይዘን ወደ ተከታዮቹ የትርጓሜ ክፍሎች ስንገባ፣ አንድ ወሳኝ ነገር ልብ ልንል ይገባል፡ የነቢያት መጻሕፍት የተለያዩ ጸሐፍት፣ የተለያዩ ዘመናት፣ የተለያዩ ታሪካዊ ቀውሶች ውጤቶች ቢሆኑም፣ ሁሉም አንድ ወጥ የሆነ የያህዌ ቃል ኪዳናዊ ታማኝነት ታሪክ ይተርካሉ። ከአራት መቶ ዓመታት በላይ፣ በተለያዩ አፎች፣ በተለያዩ ቦታዎች፣ ለተለያዩ ትውልዶች የተነገረው ቃል፣ አንድ ወጥ ዓላማ ነበረው፡ ሕዝቡን ወደ ያህዌ ፍቅርና ታማኝነት መመለስ፣ እና በመጨረሻም ወደ ታላቁ የመሲሐዊ ተስፋ ፍጻሜ መምራት። ይህንን ስንገነዘብ፣ የነቢያትን መጻሕፍት ማንበብ ማለት ያለፈውን ታሪክ ብቻ ማንበብ ማለት ሳይሆን፣ ዛሬም ድረስ ለእኛ የሚናገር፣ ተመሳሳይ ቃል ኪዳናዊ ፍቅርና ታማኝነት ያለውን ሕያው አምላክ ድምፅ መስማት ማለት ይሆናል።

ኢሳይያስ፡ የመሲሐዊ ቤዛነት ነቢይ

የሕይወት ታሪክ አጭር መግለጫ

የአмоጽ ልጅ ኢሳይያስ ('የያህዌ ማዳን') በኢየሩሳሌም በዖዝያን፣ በኢዮአታም፣ በአካዝና በሕዝቅያስ ዘመነ መንግሥት (በግምት 740–681 ከክ.ል.በ) አገልግሏል፤ ይህ ዘመን በ722 ከክ.ል.በ ሰሜናዊውን መንግሥት ያወደመውን አጥፊውን የአሦር ቀውስ ያጠቃልላል። የመጽሐፉ የመክፈቻ ቁጥር (ኢሳ. 1:1) የዘር ግንድ መታወቂያውን እና የጊዜ አውዱን ያቀርባል። በታልሙድ (የባቢሎን ታልሙድ፣ ዬቫሞት 49ለ) ተጠብቆ በሚገኘው የረቢዎች ትውፊት መሠረት፣ ኢሳይያስ የንጉሥ አሜስያስ የወንድም ልጅ ስለነበር የንጉሣዊ ቤተሰብ አባል ነበር። ይህም ወደ አካዝ (ኢሳ. 7:3) እና ወደ ሕዝቅያስ (ኢሳ. 37:2, 21፤ 38:1) ቤተ መንግሥት የነበረውን አስገራሚ ተደራሽነት ያብራራል። ይህ ለሥልጣን ቅርብ መሆን ለኢሳይያስ የነቢይነት አገልግሎት ልዩ የሆነ የፖለቲካ ገጽታን ሰጥቶታል፡ እሱ በአንድ ጊዜ የቤተ መንግሥት ነቢይ እና የንጉሥ አማካሪ ሆኖ አገልግሏል።

ኢሳይያስ 'ነቢይቱ' ተብላ የምትጠራ ሴት አግብቶ ነበር (ኢሳ. 8:3)፤ እርሷ እራሷ የትንቢት አገልግሎት ትሠራ ነበር ወይስ በቀላሉ በባለቤቷ ሹመት ምክንያት ይህንን ማዕረግ ተሸክማለች የሚለው አከራካሪ ቢሆንም። ሁለቱ ልጆቻቸው እንደ ሕያው ትንቢታዊ ምልክቶች የሚያገለግሉ ተምሳሌታዊ ስሞችን ተሸክመዋል፡ ሸአርያሱብ ('የቀረው ይመለሳል፣' ኢሳ. 7:3) እና ማሄር-ሻላል-ሐሽ-ባዝ ('ምርኮ ፈጠነ፣ ብዝበዛ ቸኮለ፣' ኢሳ. 8:1-4)። ሰዎችን እንደ ሕያው ዘይቤዎች የመጠቀም ይህ የተግባር ትንቢት (acted prophecy) ልምምድ፣ የሕዝቅኤልን ይበልጥ ዝርዝር የሆኑ ተምሳሌታዊ ድርጊቶችን እና የሆሴዕን ጋብቻ እንደ ቃል ኪዳን ዘይቤ ያመለክታል። ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጭ ባሉ ትውፊቶች መሠረት፣ ኢሳይያስ በክፉው ንጉሥ ምናሴ ዘመን በመጋዝ ተቆርጦ በሰማዕትነት ሞቷል። ይህ ሞት በዕብራውያን 11:37 ላይ 'በመጋዝ ተተረተሩ' ተብሎ የተጠቀሰውን ያሳያል።

ኢሳይያስ 6:1-13 — የቤተ መቅደስ ራእይና የነቢይነት ተልዕኮ

ኢሳይያስ ምዕራፍ 6 የኢሳይያስ ትንቢት ወሳኝ የጥሪ ታሪክ እና በመላው የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እጅግ የበለጸጉ የሥነ-መለኮት ክፍሎች አንዱ ነው። ራእዩ በትክክል 'ንጉሡ ዖዝያን በሞተበት ዓመት' (በግምት 740 ከክ.ል.በ)፣ የ52 ዓመታት የግዛት ዘመንን ተከትሎ በነበረ የፖለቲካ አለመረጋጋት ወቅት የተሰጠ ነው። በዚህ አሳሳቢ የሥልጣን ክፍተት ጊዜ ውስጥ፣ ኢሳይያስ የሥነ-መለኮት አድማሱን በዘላቂነት የሚቀይር የመለኮታዊውን ዙፋን ክፍል ራእይ ተቀበለ። ራእዩ በስድስት የትርጓሜ እንቅስቃሴዎች ይቀጥላል: (1) የዙፋኑ ራእይ (ቁ. 1-4)፣ (2) የነቢዩ ራስን መኰነን (ቁ. 5)፣ (3) የሱራፌል ስርየት (ቁ. 6-7)፣ (4) መለኮታዊው ጥሪ (ቁ. 8ሀ)፣ (5) የነቢዩ ምላሽ (ቁ. 8ለ)፣ እና (6) የማደንደን ተልዕኮ (ቁ. 9-13)።

የሱራፌል የሦስት ጊዜ 'ቅዱስ' ማለታቸው የዚህ ክፍል የሥነ-መለኮት ጫፍ ነው። በዕብራይስጥ ግጥም ውስጥ ያለው የሦስት ጊዜ ድግግሞሽ የላቀ ደረጃን ያመለክታል። ያህዌ ቅዱስ ወይም በጣም ቅዱስ ብቻ ሳይሆን፣ ወደር በሌለው ሁኔታ ፍጹምና ሙሉ በሙሉ ቅዱስ ነው። የዕብራይስጡ 'ቃዶሽ' መሠረታዊ ልዩነትን፣ ከተፈጠረው እውነታ ሁሉ በላይ የሆነ የተለየ መሆንን ያመለክታል። ሆኖም ይህ ፍጹም ቅዱስ አምላክ ምድርን ሁሉ በክብሩ (ካቦድ) ይሞላል። ይህም ከሁሉ በላይ የሆነው አምላክ ከፍጥረቱ ጋር በቅርበት መኖሩን ይነግረናል። ስማቸው 'ማቃጠል' ከሚለው የዕብራይስጥ ሥረ-ቃል (ሳራፍ) የመጣው ሰማያዊ ፍጥረታት (ሱራፌል)፣ የከፍተኛ ፍጥረታት እንኳን ያልተሸፈነውን መለኮታዊ መገኘት መሸከም እንደማይችሉ በማሳየት ፊታቸውንና እግራቸውን በዚህ መለኮታዊ ግርማ ፊት ይሸፍናሉ። አዲስ ኪዳን ይህንን ራእይ በቀጥታ ለኢየሱስ ይተገብረዋል፡ ዮሐንስ 12:41 ኢሳይያስ 'ክብሩን አይቶ ስለ እርሱ ተናገረ' ይላል፤ ይህም ኢየሱስ ክርስቶስን በኢሳይያስ ራእይ ዙፋን ላይ የተቀመጠ መለኮታዊ ንጉሥ አድርጎ ይለየዋል።

የኢሳይያስ ምላሽ ('ወዮልኝ! ጠፍቻለሁና፤ እኔ ከንፈሮቼ የረከሱብኝ ሰው ነኝ፥ ከንፈሮቻቸውም በረከሱባቸው ሕዝብ መካከል ተቀምጬአለሁ፤ ዓይኖቼ ንጉሡን የሠራዊትን ጌታ እግዚአብሔርን አይተዋልና!') ሩዶልፍ ኦቶ 'ምስጢረ ግሩም እና ማራኪ'፣ የሚያስፈራ እና በተመሳሳይ ጊዜ የሚስብ የመለኮታዊ መገኘት ምስጢር በማለት በክላሲካል መንገድ የገለጸውን ያሳያል። የነቢዩ ራስን መኰነን የተወሰነ ነው፡ 'የረከሱ ከንፈሮች።' ይህ የሚያሳየው የትንቢታዊ አገልግሎት ዋና መሣሪያ (የሚነገረው ቃል) ከመለኮታዊ ራስን መግለጥ ፍጹም ንጽሕና ጋር ፈጽሞ ተቃራኒ መሆኑን መገንዘቡን ነው። በሱራፌል ፍም በኢሳይያስ ከንፈሮች ላይ የተደረገው ድርጊት ሁለት ነገሮችን ያከናውናል፡ መንጻት ('በደልህ ተወገደ') እና ስርየት ('ኃጢአትህ ተሰረየ')። ይህ ከሌዋውያን የመሥዋዕት ሥርዓት የተወሰደው የሥርዓተ አምልኮ ቋንቋ፣ የነቢይነትን ተልዕኮ በመለኮታዊ ጸጋ እና በሚያስተሰርይ ምሕረት አውድ ውስጥ ያስቀምጠዋል። ነቢዩ ብቁ የሚሆነው በተፈጥሮ ጽድቅ ሳይሆን በመለኮታዊ ድርጊት ነው።

በቁጥር 9-13 ያለው ተልዕኮ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ አስቸጋሪ የሥነ-መለኮት መግለጫዎች አንዱን ያቀርባል፡- ኢሳይያስ አድማጮቹ የሚሰሙ ነገር ግን የማያስተውሉ፣ የሚያዩ ነገር ግን የማይገነዘቡ በሚሆኑበት መንገድ እንዲሰብክ ተልዕኮ ተሰጥቶታል። ይህ 'የማደንደን ተልዕኮ' ከፍተኛ የትርጓሜ ክርክር አስነስቷል። የዕብራይስጥ የትእዛዝ ቅርጽ ('የዚህን ሕዝብ ልብ አደንድን') ትንቢታዊ ፍጹምነትን ወይም አጻጻፋዊ የውጤት ሐረግን ሊያንጸባርቅ ይችላል፤ ይህም ለመለኮታዊ መገለጥ ቀድሞውኑ ለተቃወመ ሕዝብ መስበክ የሚያስከትለውን የማይቀር ውጤት የሚገልጽ ነው። አዲስ ኪዳን ኢሳይያስ 6:9-10ን ስድስት ጊዜ ይጠቅሳል (ማቴዎስ 13:14-15፤ ማርቆስ 4:12፤ ሉቃስ 8:10፤ ዮሐንስ 12:40፤ የሐዋርያት ሥራ 28:26-27፤ ሮሜ 11:8)፣ በተከታታይም እስራኤል ኢየሱስንና ወንጌልን ላለመቀበሏ ይተገብረዋል፤ ይህም በሐዋርያዊ የቅዱሳት መጻሕፍት ንባብ ውስጥ ክርስቶስን በጥላነት የሚያሳየውን የትርጓሜ አሠራር በጥልቀት ያሳያል።

የባሪያው መዝሙሮች፡ የኢሳይያስ የክርስቶስ ትምህርት ከፍታ

አራቱ የኢሳይያስ የባሪያው መዝሙሮች (42:1-9፤ 49:1-13፤ 50:4-11፤ 52:13-53:12) በመላው ብሉይ ኪዳን ውስጥ መከራ ስለሚቀበለውና ስለሚከብረው መሲሕ እጅግ ግልጽ የሆኑ ቅድመ-ምስሎችን የያዙ ናቸው። የባሪያው ማንነት በግለሰብ እና በቡድን ትርጓሜዎች መካከል በታሪክ ሲከራከር ቆይቷል፡- ባሪያው እንደ እስራኤል፣ እንደ ተመራጭ እስራኤል፣ እንደ ታሪካዊ ሰው (ቂሮስ፣ ሙሴ፣ ኤርምያስ)፣ ወይም እንደ ፍጻሜያዊ ግለሰብ በመሆን ሲተረጎም ቆይቷል። ነገር ግን የአዲስ ኪዳን ቀኖና በአንድ ድምፅ ባሪያው ኢየሱስ ክርስቶስ እንደሆነ ይተረጉመዋል። ፊልጶስ ለኢትዮጵያዊው ጃንደረባ የኢሳይያስ 53ን የሰጠው ትርጓሜ (የሐዋርያት ሥራ 8:30-35) እንደ አብነት የሚጠቀስ ነው።

ኢሳይያስ 52:13-53:12 (አራተኛው የባሪያው መዝሙር) በመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ ከሥጋዌ በፊት ስለሚሆነው የውክልና ስርየት በሚገባ የሚያሳይ እጅግ ሰፊ ሥዕላዊ መግለጫን ያቀርባል። መዝሙሩ በአምስት አንጓዎች ይከፈታል፡- የባሪያው ከፍ ከፍ ማለት (52:13-15)፣ መዋረዱ (53:1-3)፣ የተካካይነት መከራው (53:4-6)፣ የፈቃደኝነት ሞቱ (53:7-9)፣ እና መጽደቁና ሽልማቱ (53:10-12)። የሥነ-መለኮት ቃላቱ በከፍተኛ ሁኔታ የአምልኮ ሥርዓትና የውክልና ትርጉም ያላቸው ናቸው፡- 'እንደ ተመታ በእግዚአብሔርም እንደ ተቀሠፈ እንደ ተቸገረም' (ቁ. 4)፤ 'እግዚአብሔር የሁላችንን በደል በእርሱ ላይ አኖረ' (ቁ. 6)፤ 'እርሱ ግን የብዙዎችን ኃጢአት ተሸከመ፥ ስለ ዓመፀኞችም ማለደ' (ቁ. 12)። እነዚህ ተምሳሌታዊ መግለጫዎች ብቻ ሳይሆኑ የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች በኢየሱስ ክርስቶስ መከራ እንደተፈጸሙ የተገነዘቡት (ማቴ. 8:17፤ ሉቃስ 22:37፤ ዮሐንስ 12:38፤ የሐ. ሥራ 8:32-33፤ 1 ጴጥሮስ 2:22-25፤ ሮሜ 10:16) ትክክለኛ የድነት ሥነ-መለኮት መግለጫዎች ናቸው።

ኤርምያስ፡ የአዲሱ ኪዳን አልቃሽ ነቢይ

የሕይወት ታሪክ አጭር መግለጫ

የኬልቅያስ ልጅ ኤርምያስ ( 'ያህዌ ከፍ ያደርጋል' ወይም 'ያህዌ ይሾማል') የተወለደው ከኢየሩሳሌም በስተሰሜን ምሥራቅ ሦስት ማይል ያህል ርቃ በምትገኘው በብንያም አገር በዓናቶት ካሉ ካህናት ወገን ነው (ኤር. 1:1)። አገልግሎቱ በይሁዳ ንጉሣዊ አገዛዝ የመጨረሻ አሥርት ዓመታት (በግምት 627-586 ከክ.ል.በ)፣ የኢዮስያስን፣ የኢዮአክስን፣ የኢዮአቄምን፣ የዮአኪንን እና የሴዴቅያስን ግዛት የሸፈነ ነው። ይህም በ586 ከክ.ል.በ በባቢሎናውያን የኢየሩሳሌምና የቤተ መቅደስ መጥፋት የተጠናቀቀ ሁከት የበዛበት ወቅት ነበር። ከማንኛውም የብሉይ ኪዳን ነቢይ ይበልጥ ስለ ኤርምያስ ሰፋ ያለ የሕይወት ታሪክ መረጃ ይገኛል፡ በግላዊ ሐዘኖቹ ('የኤርምያስ ኑዛዜዎች'፡ 11:18-23፤ 12:1-6፤ 15:10-21፤ 17:14-18፤ 18:18-23፤ 20:7-18) በኩል፣ የነቢዩን ውስጣዊ የስሜትና የመንፈሳዊ ሕይወት የቅርብ ተደራሽነት እናገኛለን።

የኤርምያስ አገልግሎት በጥልቅ ግላዊ ሥቃይ የተሞላ ነበር። የሚመጣው ጥፋት ምልክት እንዲሆን የቤተሰብ ሕይወትን መደበኛ መጽናኛዎች በመለየት እንዳያገባ ወይም ልጆች እንዳይወልድ በእግዚአብሔር ታዝዞ ነበር (16:1-4)። ማኅበራዊ መገለልን፣ በጉድጓድ ውስጥ መታሰርን (38:6)፣ የአደባባይ ፌዝን እና በዓናቶት ከሚገኙት የራሱ ቤተሰቦች የሞት ዛቻን (11:21) ታግሷል። ጸሐፊው እና ጓደኛው የነርያ ልጅ ባሮክ ንግግሮቹን አስጠብቆ አዘጋጅቷል (36:4፤ 45:1)፣ ይህም ለአገልግሎቱ ዋና የሰነድ ማስረጃ ነው። በ586 ከክ.ል.በ ኢየሩሳሌም ከወደቀች በኋላ፣ ኤርምያስ በባቢሎናውያን በአገሪቱ ውስጥ እንዲቆይ ተፈቅዶለት ነበር (39:11-14)፤ ይህም ለባቢሎን እጅ የመስጠት አቋሙ በታሪክ የተረጋገጠ መሆኑን ያሳያል። በኋላም ጎዶልያስ ከተገደለ በኋላ በሸሹት ጥቂት የይሁዳ ሰዎች በግድ ወደ ግብጽ ተወስዶ (43:1-7)፣ እዚያም እስከ ዕለተ ሞቱ ድረስ የነቢይነት አገልግሎቱን ቀጥሏል። የሞቱበት ሁኔታ በቀኖናዊው ጽሑፍ ውስጥ ባይገለጽም በግብጽ በሰማዕትነት ማለፉ ትውፊት ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጭ ባሉ ምንጮች ውስጥ ተጠብቆ ይገኛል።

ትርጓሜ፡ ኤርምያስ 31:31-34 — የአዲስ ኪዳን ንግግር

በኤርምያስ ትንቢት ውስጥ ከሚገኙት የሥነ-መለኮት ሀብቶች መካከል፣ የ31:31-34 የአዲስ ኪዳን ክፍል የላቀ የሥነ-መለኮት ጠቀሜታ ያለው ሲሆን፣ በመላው ብሉይ ኪዳን ውስጥ 'አዲስ ኪዳን' የሚለውን ሐረግ በግልጽ በመጠቀም ብቸኛው ነው። በመጽሐፈ መጽናናት (ምዕ. 30-33) ውስጥ የተካተተው ይህ ንግግር፣ የኤርምያስን የፍጻሜ ዘመን ተስፋ ቁንጮ ያሳያል፤ እንዲሁም በኢየሱስ ክርስቶስ የተመረቀውን አዲስ ኪዳን በቀጥታ የሚያመለክት ነው።

ይህ ንግግር፣ አዲሱን ኪዳን ከሲና (የሙሴ) ቃል ኪዳን ጋር በማነጻጸርና ሆን ተብሎ በሚያቃርኑ አራት ልዩ መገለጫዎች ያቀርባል። አንደኛ፣ ውስጣዊ መሆን፡ ሕጉ የተጻፈው በድንጋይ ጽላቶች ላይ ሳይሆን በልብ (leb) ላይ ነው፤ ይህም ከውጫዊ አስገዳጅነት ይልቅ የተለወጠን የውስጥ መነሳሳትን ያመለክታል። ሁለተኛ፣ የጠበቀ መለኮታዊ-ሰብአዊ ግንኙነት፡ 'እኔ አምላክ እሆናቸዋለሁ፥ እነርሱም ሕዝብ ይሆኑኛል'—የተለመደው የቃል ኪዳን ቀመር እንደገና ጸንቷል ነገር ግን አሁን በውስጣዊ የልብ መታደስ ላይ የተመሠረተ ነው። ሦስተኛ፣ ያህዌን በተመለከተ ዓለም አቀፋዊ እውቀት፡ ቀጥተኛ የሆነ የእግዚአብሔር እውቀት (ያዳ)፣ ከእንግዲህ በካህናት-ነቢያት የማስተማር መደብ አማካኝነት ሳይሆን ለሁሉም የቃል ኪዳኑ አባላት በቀጥታ ተደራሽ ይሆናል። አራተኛ፣ ቁርጥ ያለ ይቅርታ፡ 'በደላቸውን እምራቸዋለሁና፥ ኃጢአታቸውንም ከእንግዲህ ወዲህ አላስብምና' የሚለው ሐረግ የመጨረሻነቱን (ፍጻሜያዊነት) ያሳያል። ይህም የሌዋውያን ሥርዓት በጊዜያዊነትና በቅድመ-ምስልነት ብቻ ሊፈታው የቻለውን የኃጢአት ችግር በዘላቂነት የሚፈታ የፍጻሜ ዘመን የስርየት ድርጊትን ያመለክታል።

አዲስ ኪዳን ከዚህ ክፍል ጋር ያለው ተሳትፎ ሰፊ እና መሠረታዊ ነው። ወደ ዕብራይስጥ ሰዎች የተላከው መልእክት ኤርምያስ 31:31-34ን ሁለት ጊዜ ይጠቅሳል (ዕብ. 8:8-12፤ 10:16-17)—ይህም በአዲስ ኪዳን ውስጥ ትልቁ የብሉይ ኪዳን ጥቅስ ነው። አዲሱ ኪዳን የተመረቀው የሌዋውያን ሥርዓት ሊያከናውን ያልቻለውን አንድ ጊዜ እና ለመጨረሻ ጊዜ በሚሆነው መሥዋዕቱ በተከወነው የላቀ ሊቀ ካህናት በኢየሱስ ክርስቶስ ነው በማለት ይከራከራል። ኢየሱስ ራሱ በመጨረሻው ራት ላይ የኤርምያስን የቃል ኪዳን ቋንቋ ተጠቅሟል፡- 'ስለ እናንተ በሚፈስሰው ደሜ አዲስ ኪዳን ይህ ጽዋ ነው' (ሉቃስ 22:20፤ 1 ቆሮ. 11:25)፤ ይህም መከራው የኤርምያስን ትንቢት የሚፈጽም ቃል ኪዳንን የሚያጸድቅ መሥዋዕት አድርጎ ይገልጻል። ሐዋርያው ጳውሎስ የሁለቱን ኪዳናት ንጽጽር በ2 ቆሮንቶስ 3:3-6 እና ገላትያ 4:21-31 ውስጥ ያቀርባል፤ እንዲሁም መንፈስ በልብ ላይ ሕግን መጻፉን የሚያሳየው ቋንቋ (2 ቆሮ. 3:3) የኤርምያስን ውስጣዊ የማድረግ ጭብጥ በቀጥታ ያስተጋባል።

ሕዝቅኤል፡ የመለኮታዊ ክብርና የመታደስ ነቢይ

የሕይወት ታሪክ አጭር መግለጫ

የቡዚ ልጅ ሕዝቅኤል ('እግዚአብሔር ያበረታል') በ597 ከክ.ል.በ (የዮአኪን ምርኮ) ከመጀመሪያው የይሁዳ ምርኮኞች ማዕበል ጋር ወደ ባቢሎን የተወሰደ ካህን (ሕዝ. 1:3) ነበር። ከ593 እስከ 571 ከክ.ል.በ አካባቢ በኮቦር ወንዝ (3:15) አጠገብ ቴል-አቢብ ከሚገኙት የምርኮኞች ማኅበረሰብ ሆኖ ያገለገለ ሲሆን፣ የርሱም የትንቢት አገልግሎት ሙሉ በሙሉ በባዕድ አገር የተካሄደ ብቸኛው ነው። የካህንነትና የነቢይነት ድርብ ማንነት መኖሩ፣ ለመጽሐፉ የላቀ የሥርዓተ አምልኮ ባሕርይ ይሰጠዋል፤ የመለኮታዊው የዙፋን-ሠረገላ (መርካባህ) የመክፈቻ ራእዩ፣ ሰፊው የቤተ መቅደስ ራእዩ (ምዕ. 40-48)፣ እና የክህነት ንጽሕና እና የሥርዓት መለየት ጉዳዩ፣ ለነቢይነት አዋጅ የተተገበረ የክህነት ሥነ-መለኮታዊ ግንዛቤን ያንጸባርቃል።

የሕዝቅኤል ትንቢታዊ ዘዴ በተደጋጋሚ ተምሳሌታዊ ድርጊቶችን በመጠቀሙ የተለየ ነው፡ በጎኑ ለ390 ቀናት ከዚያም ለ40 ቀናት መተኛት (4:4-8)፣ የራሱንና የጢሙን ፀጉር መላጨት (5:1-4)፣ በኩስ ላይ የተጋገረ እንጀራ መብላት (4:12-15)፣ የምርኮ ዕቃ ማሸግ (12:3-7)፣ እና በሚስቱ ሞት እንዳያለቅስ መከልከሉ (24:16-27)። እነዚህ በተግባር የተገለጹ ምሳሌዎች፣ የነቢዩ አካል የመለኮታዊ ግንኙነት መሣሪያ የሚሆንበት የተገለጠ የትንቢት አዋጅን ይወክላሉ። የመጽሐፉ ሥነ-ጽሑፋዊ አወቃቀር የጊዜ ቅደም ተከተል ትክክለኛነትን ያንጸባርቃል፡- ከሐምሌ 593 ከክ.ል.በ (1:1-2) እስከ ሚያዝያ 571 ከክ.ል.በ (29:17) የሚሸፍኑ ሃያ ሁለት ቀናት የተሰጡባቸው ንግግሮች የያዘ ሲሆን፣ ለትርጓሜ ጥናት ያልተለመደ አስተማማኝ የጊዜ ቅደም ተከተል ማዕቀፍን ይሰጣል።

ትርጓሜ፡ ሕዝቅኤል 37:1-14 — የደረቁ አጥንቶች ሸለቆ

የደረቁ አጥንቶች ሸለቆ ራእይ (ሕዝቅኤል 37:1-14) በትንቢታዊ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ እጅግ ሕያው እና ብዙ የሥነ-መለኮት ትርጉም ካላቸው ክፍሎች አንዱ ነው። ራእዩ በሦስት እንቅስቃሴዎች ይከፈታል፡- ምልከታ (ቁ. 1-2)፣ ትንቢታዊ ትእዛዝ እና አፈጻጸሙ (ቁ. 3-10)፣ እና መለኮታዊ ትርጓሜ (ቁ. 11-14)። ሕዝቅኤል በመንፈስ ተወስዶ እጅግ ብዙ በሆኑ እና ፈጽሞ በደረቁ አጥንቶች በተሞላ ሸለቆ ውስጥ ተቀመጠ። ይህም ሆን ተብሎ ከተፈጥሯዊ የማገገም ተስፋ ሁሉ በላይ የሆነ የፍጹም ሞት አሳዛኝ ሥዕል ነው።

መለኮታዊው ጥያቄ ('እነዚህ አጥንቶች በሕይወት ይኖራሉን?')—እውነተኛ መረጃ የመፈለግ ጥያቄ አይደለም (የያህዌ ሁሉን አዋቂነት አስቀድሞ የታመነ ነው) ነገር ግን ተፈጥሯዊ አለመቻልን ከሥነ-መለኮታዊ ዕድል ጋር አጣምሮ ከነቢዩ እውነተኛ ግምገማ ለማውጣት የተነደፈ የማስተማሪያ ዘዴ ነው። የሕዝቅኤል ምላሽ ('ጌታ እግዚአብሔር ሆይ፥ አንተ ታውቃለህ') የነቢይነት ትሕትና አብነት ነው፡ እሱ መልሱን እንደሚያውቅ አያስመስልም ነገር ግን ሙሉ በሙሉ ለመለኮታዊ ሉዓላዊ ውሳኔ ይተዋቸዋል። ከዚያ በኋላ ያለው ድርብ ትንቢት መናገር፤ በመጀመሪያ ለአጥንቶች (ቁ. 4-8) ከዚያም ለእስትንፋስ/ለመንፈስ (ቁ. 9-10)—የሰው ልጅ ዳግም መታደስ ባለ ሁለት ደረጃ ሂደት ያሳያል፡- አካላዊ አወቃቀር እና መንፈሳዊ ሕይወት መስጠት። በቁጥር 9 ላይ ያለው የዕብራይስጥ ቃል ሩዋሕ የተለመደውን የትንፋሽ፣ የንፋስ እና የመንፈስ ሦስትዮሽ ትርጉም ይይዛል፤ ይህም ሆን ተብሎ የተደረገ የሥነ-መለኮት ብዙ ትርጉም ይጠቁማል፡ መታደሱ ያህዌ ራሱ የፈጠራ እስትንፋሱን በአዲስ ለተዋቀረው የሰው ልጅ ሕይወት በመስጠት የሚያደርገው ነው።

በቁጥር 11-14 ያለው መለኮታዊ ትርጓሜ አጥንቶቹን 'የእስራኤል ቤት ሁሉ' መሆናቸውን በግልጽ በመለየት ራእዩን ከባቢሎን ምርኮ የብሔራዊ መታደስ ተስፋ አድርጎ ይተረጉመዋል። ሆኖም፣ የትንሣኤው ምስል በጣም ሕያው ከመሆኑ የተነሳ እና ቋንቋው ሆን ተብሎ ከአካላዊ ትንሣኤ መዝገበ-ቃላት የተወሰደ ስለሆነ፣ አብዛኞቹ ክርስቲያን ተርጓሚዎች የአዲስ ኪዳንን አቅጣጫ በመከተል እዚህ ጋር የአጠቃላይ ትንሣኤን ጥላ ይለያሉ። ይህ ክፍል ለጳውሎስ የትንሣኤ ሥነ-መለኮት በ1 ቆሮንቶስ 15 እና ለዮሐንስ መንፈስ ቅዱስ ትምህርት በዮሐንስ 20:22 ላይ የሥነ-መለኮት መሠረት ሆኖ ያገለግላል። መንፈስ በአዲሱ ፍጥረት (ዘፍ. 1:2፤ ሕዝ. 37:14) ላይ ያለው ሕይወት ሰጪ ሚና የዐዲሱን ኪዳን የፍጻሜ ዘመን ማኅበረሰብ የሚያስመርቀውን የጰንጠቆስጤ መፍሰስ ያመለክታል።

ዳንኤል፡ የራእያዊ ዕይታና የሉዓላዊ አቅርቦት ነቢይ

የሕይወት ታሪክ አጭር መግለጫ

ዳንኤል ('እግዚአብሔር ፈራጄ ነው') በ605 ከክ.ል.በ (ዳን. 1:1-6) ናቡከደነፆር በይሁዳ ላይ ባደረገው የመጀመሪያ ዘመቻ ወቅት ከይሁዳ ንጉሣዊ ወይም መኳንንት ቤተሰብ ወጣት አባል ሆኖ ወደ ባቢሎን ተወሰደ። በባቢሎን ቤተ መንግሥት በናቡከደነፆር፣ በብልጣሶር፣ በሜዶናዊው ዳርዮስ እና በፋርሱ ቂሮስ ሥር አገልግሏል። ይህም አገልግሎቱ ወደ 70 ለሚጠጉ ዓመታት የዘለቀ ነው። በበርካታ መንግሥታት ሽግግር ወቅት በንጉሣዊ አገልግሎት ያሳለፈው ያልተለመደ ረጅም ዕድሜ፣ መለኮታዊ ጥበቃውንም ሆነ ልዩ የአስተዳደር ስጦታውን ይመሰክራል። ዳንኤል በከባድ ጫና ውስጥ ሆኖም ለቃል ኪዳን ታማኝ በመሆን የላቀ አብነት ሆኖ ቀርቧል፡- ራሱን በንጉሥ መብል ላለማርከስ ፈቃደኛ አለመሆኑ (1:8-16)፣ የአንበሳ ጉድጓድን ለመጋፈጥ የነበረው ፈቃደኝነት (6:10-23)፣ እና ስለ ሕዝቡ ያቀረበው የማያወላውል ምልጃ (9:1-19) በባዕድ የንጉሠ ነገሥት ባህል ውስጥ የቃል ኪዳን ማንነቱን የጠበቀ ታላቅ የዲያስፖራ (የተበተነ) አይሁዳዊ ሞዴል አድርገው ያቋቁሙታል።

ትርጓሜ፡ ዳንኤል 9:24-27 — ሰባው ሱባዔ

የሰባው ሱባዔ ትንቢት (ዳንኤል 9:24-27) በብሉይ ኪዳን ውስጥ እጅግ በጣም ዝርዝር የመሲሐዊ ትንቢት ተደርጎ በሰፊው የሚታሰብ ሲሆን፣ ከማንኛውም ትንቢታዊ ክፍል ይልቅ ብዙ የትርጓሜ ጽሑፎችን አስገኝቷል። ክፍሉ የሚጀምረው የኤርምያስን የ70 ዓ.ዓ ምርኮ ትንቢት (ኤር. 25:11-12፤ 29:10) በማንበብ በተነሳሳው የዳንኤል የንስሐ ጸሎት (9:1-19) ነው። መልአካዊው መልእክተኛ ገብርኤል አዲስና ይበልጥ አጠቃላይ የሆነ መገለጥ ለመስጠት ደረሰ፡ የኤርምያስ 70 ዓመታት በተምሳሌትነት ወደ 70 'ሱባዔዎች' (ሳምንታት) ተዘርግተዋል። ይህም የእግዚአብሔርን ሙሉ ፕሮግራም ለእስራኤል እና የፍጻሜውን ዘመን ቤዛነት ማከናወንን የሚያካትት የ70 x 7 = 490 ዓመታት ጊዜ ነው።

ክፍሉ በ490 ዓመታት ውስጥ ሊፈጸሙ የሚገባቸውን ስድስት መለኮታዊ ዓላማዎችን ይለያል፡ (1) 'ዓመፃን መጨረስ'፣ (2) 'ኃጢአትን ፍጻሜ ማምጣት'፣ (3) 'ለበደል ማስተሰረይ'፣ (4) 'የዘላለምን ጽድቅ ማምጣት'፣ (5) 'ራእዩንና ትንቢቱን ማኅተም ማድረግ'፣ እና (6) 'ቅዱሰ ቅዱሳኑን መቀባት'። እነዚህ ስድስት ዓላማዎች የቤዛነት ታሪክን ሙሉነት ያካትታሉ፡ አፍራሽ አካላት (ዓመፃን መጨረስ፣ ኃጢአትን ማጥፋት፣ በደልን ማስተሰረይ) እና አዎንታዊ አካላት (የዘላለም ጽድቅ፣ የታተመ ትንቢት፣ የተቀባ መቅደስ)። ኢየሩሳሌምን ለመገንባት አዋጅ ከወጣበት ጊዜ ጀምሮ እስከ 'መሲሕ አለቃ' መገለጥ ድረስ ያለው የ69 ሱባዔ (483 ዓመታት) ስሌት፣ የሰር ሮበርት አንደርሰንን (The Coming Prince) ጥንታዊ ስሌቶች በመከተል፣ ከአርጤክስስ አዋጅ (445 ከክ.ል.በ፤ ነህ. 2:1) አንስቶ ኢየሱስ ወደ ኢየሩሳሌም በድል አድራጊነት እስከገባበት ጊዜ ድረስ፤ በ360 ቀናት የትንቢት ዓመት ተሰልቶ ሚያዝያ 6፣ በ32 ዓ.ም. ላይ እንደሚደርስ በበርካታ ምሁራን ተተግብሯል። የተቀባው 'ምንም ሳይኖረው መገደሉ'፣ በገዛ ወገኖቹ ከተጠላው (ዮሐንስ 1:11) እና ሕጋዊ መንግሥቱን ሳይወርስ በጳንጥዮስ ጲላጦስ ሥር ከሞተው ከኢየሱስ ስቅለት ጋር በትክክል ይገጠማል።

ዐበይት ነቢያት ንጽጽራዊ አጠቃላይ እይታ

የሚከተለው ሰንጠረዥ ለአራቱ ዐበይት ነቢያት የሕይወት ታሪክና የሥነ-ጽሑፍ መረጃዎችን ያጠናቅራል፤ ይህ አቀራረብ ስለ ጀርባ ታሪኮቻቸው፣ ታሪካዊ አውዶቻቸው፣ ልዩ የሥነ-ጽሑፍ አስተዋጽኦዎቻቸው፣ እንዲሁም በመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና እና በሥነ-መለኮት ጥናት ውስጥ ስላላቸው ዘላቂ ትሩፋቶች ንጽጽራዊ ግምገማ ለማድረግ ያስችላል።

የአሥራ ሁለቱ መጽሐፍ

አሥራ ሁለቱ ደቂቅ ነቢያት በዕብራይስጥ ቀኖና እንደ አንድ ቀኖናዊ ክፍል 'የአሥራ ሁለቱ መጽሐፍ' (ሴፌር ሸኔይም አሳር) ተቆጥረው፣ በአንድ ጥቅልል ላይ የሰፈሩ በመሆናቸው፣ በሲራክ (ሲራክ 49:10) እና በጆሴፈስ (Against Apion 1.8) እንደ አንድ መጽሐፍ ይቆጠራሉ። ይህ ቀኖናዊ አደራደር፣ ሆን ተብሎ የተዋቀረ የሥነ-መለኮት ቅደም ተከተልን ያሳያል፡ ስብስቡ ከእስራኤል አለመታመን (ሆሴዕ) ተነስቶ በመለኮታዊ ፍርድ (አሞጽ፣ አብድዩ፣ ናሆም፣ ሶፎንያስ) እና በምሕረት (ዮናስ) በኩል አልፎ ወደ ፍጻሜያዊ ተስፋ እና መታደስ (ሐጌ፣ ዘካርያስ፣ ሚልክያስ) ይጓዛል። የደቂቅ ነቢያት የመጨረሻ ቃል በመሆኑም የጠቅላላው የዕብራይስጥ የነቢያት ቀኖና የመጨረሻ ቃል፣ ታላቁና የሚያስፈራው የእግዚአብሔር ቀን ከመምጣቱ በፊት የኤልያስ መመለስ ተስፋ ነው (ሚል. 4:5-6)። ይህንንም አዲስ ኪዳን ወዲያውኑ በመጥምቁ ዮሐንስ እንደተፈጸመ ይለየዋል (ማቴ. 11:14፤ 17:10-13፤ ሉቃስ 1:17)።

የተመረጡ የትርጓሜ ጥናቶች

ሆሴዕ 1-3፡ ጋብቻ እንደ ቃል ኪዳን ዘይቤ

የሆሴዕ መጽሐፍ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ ድፍረት የተሞላባቸው የነቢይነት ትእዛዛት በአንዱ ይከፈታል፡ ያህዌ ነቢዩን ጋለሞታ እንዲያገባ ያዘዋል (1:2)፣ የዚህ ትእዛዝ ሥነ-መለኮታዊ ምክንያትም ወዲያውኑ ተሰጥቷል፡ 'ምድሪቱ ከእግዚአብሔር ርቃ ታላቅ ግልሙትና አድርጋለችና።' የሆሴዕ ከጎሜር ጋር መጋባት በያህዌ እና በእስራኤል መካከል ላለው የቃል ኪዳን ግንኙነት ቀጣይነት ያለው ሕያው ዘይቤ ይሆናል፡ ያህዌ እንደ ታማኝ ባል፣ እስራኤል ደግሞ በዓሊምን (ባዕዳን አማልክትን) የምትከተል ታማኝነት የጎደላት ሚስት ሆና ትቀርባለች። የሆሴዕና የጎሜር ሦስት ልጆች የሦስት-ደረጃ የነቢይነት ፍርድን የሚወክሉ ምሳሌያዊ ስሞችን ይይዛሉ፡ ኢይዝራኤል ('እግዚአብሔር ይዘራል/ይበትናል'—በኢዩ ሥርወ መንግሥት ላይ ያለ ፍርድ)፣ ሎሩሃማ ('ምሕረት የላትም'—ያህዌ ርኅራኄን ይከለክላል)፣ እና ሎአሚ ('ሕዝቤ አይደለህም'—የቃል ኪዳን መሻር)። ነገር ግን ምዕራፍ 2-3 ይህንን አቅጣጫ በሚያስገርም ሁኔታ ይቀለብሰዋል፡ ያህዌ ታማኝነት የጎደላትን ሚስቱን በምድረ በዳ ዳግም ያባብላታል (2:14-15)፣ የቃል ኪዳን ስሞቿንም ይመልሳል (2:23፡ 'ሕዝቤ ያልሆነውን፣ አንተ ሕዝቤ ነህ እለዋለሁ')፣ ያህዌ እስራኤልን እንደሚመልስ ሁሉ ሆሴዕም ጎሜርን ዳግም ይገዛታል (3:1-5)። ጳውሎስ አሕዛብን በእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ሕዝብ ውስጥ ማካተትን ለማረጋገጥ ሆሴዕ 2:23ን እና 1:10ን በሮሜ 9:25-26 ይጠቅሳል። ይህም ከመጀመሪያው ብሔራዊ ቃል ኪዳን ወደ ፍጻሜያዊ፣ ብዙ-ብሔር ማኅበረሰብ የተደረገ ደፋር ማስፋት ነው።

ኢዩኤል 2:28-32፡ መንፈስ በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ መፍሰሱ

እንደ የጌታ ቀን መቅድም ተደርጎ በተተረጎመው አጥፊ የአንበጣ መንጋ ምክንያት የተነሳሳው የኢዩኤል ትንቢት፣ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ካሉት እጅግ አስፈላጊ የመንፈስ ቅዱስ ክፍሎች በአንዱ ይደመደማል። ያህዌ መንፈሱን 'በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ'—ወንዶች፣ ሴቶች ልጆች፣ ሽማግሌዎች፣ ወጣቶች፣ ወንዶችና ሴቶች ባሪያዎች ላይ እንደሚያፈስስ የተሰጠው ተስፋ፣ የነቢይነት ልምምድ ሥር-ነቀል ዲሞክራሲያዊ (ለእያንዳንዱ የተሰጠ) መሆኑን ያሳያል። በብሉይ ኪዳን ዘመን መንፈስ የሚሰጠው በመምረጥና ብዙ ጊዜም በጊዜያዊነት ለተወሰኑ መሪዎች፣ መሳፍንት፣ ነገሥታትና ነቢያት ብቻ ነበር። የኢዩኤል ተስፋ የጾታ፣ የዕድሜ፣ ወይም የማኅበራዊ ደረጃ ልዩነት ሳይኖር የቃል ኪዳኑ አባላት ሁሉ መንፈስን የሚቀበሉበትን እና ትንቢት የሚናገሩበትን የፍጻሜ ዘመን እውነታ ያመለክታል።

የጴጥሮስ የጰንጠቆስጤ ስብከት (የሐ.ሥራ 2:16-21) ይህንን ጽሑፍ በቀጥታ በጰንጠቆስጤ ቀን ክስተቶች ላይ ይተገብረዋል፣ ልሳናትን፣ ትንቢትን እና ድንቆችን እንደ ኢዩኤል የፍጻሜ ዘመን ተስፋ የመጀመሪያ ፍጻሜ አድርጎ ይተረጉመዋል። የትርጓሜው ርምጃ 'ነገር ግን ይህ በነቢዩ በኢዩኤል የተባለው ነው' (የሐ.ሥራ 2:16)—የጥላ-ፍጻሜያዊ የፍጻሜ አሠራርን ያቋቁማል፡ የኢዩኤል ክፍል በጰንጠቆስጤ እውነተኛ ግን ቅድመ-አብነት የሆነ ፍጻሜ ያገኛል፣ ሙሉ ፍጻሜው ደግሞ የዘመኑን መደምደሚያ ('ታላቁና የሚያስፈራው የጌታ ቀን ከመምጣቱ በፊት'፣ ኢዩኤል 2:31ለ) ይጠብቃል። ይህ የመነሻ እና የመጨረሻ ፍጻሜ አሠራር አዲስ ኪዳን ብሉይ ኪዳንን በሚጠቀምበት መንገድ የተለመደ እና ለትንቢት መጽሐፍ ቅዱሳዊ-ሥነ-መለኮታዊ አቀራረብ መሠረታዊ ነው።

አሞጽ 5:21-24፡ ማኅበራዊ ፍትሕ እና ትንቢታዊ ነቀፌታ

አሞጽ፣ ከይሁዳ ቴቁሔ የሆነ ላም እረኛና ሾላ ለቃሚ (1:1)፣ በ2ኛዋ ኢዮርብዓም ዘመን (በግምት 760-750 ከክ.ል.በ) በብልጽግና በነበረው ነገር ግን በሥነ-ምግባር በበላሸው የሰሜኑ መንግሥት ላይ የያህዌን የፍርድ ቃል አምጥቷል። የርሱ እጅግ የታወቀው ንግግር፣ መለኮቱ የእስራኤልን አምልኮ ውድቅ ማድረጉ፣ የማኅበራዊ ሥነ-ምግባር ትንቢታዊ 'ማግና ካርታ' ሆኖ ይቆማል።

ይህ ክፍል ከሥነ-ምግባራዊ የቃል ኪዳን ታማኝነት የተነጠለ የሥርዓተ-አምልኮ ልማድን የነቢይነት ነቀፌታ ይወክላል። መለኮታዊው 'መጥላት' 'መጸየፍ' በሚለው ግሥ ተጠናክሯል። ይህም በእስራኤል እጅግ ቅዱስ በሆኑ ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ላይ የተተገበረ የፍጹም ውድቅ ማድረግ ቋንቋ ነው። የሥነ-መለኮት አመክንዮው ግልጽ ነው፡ ያህዌ በድሆች፣ በመበለቶች እና በመጻተኞች ላይ በተመሳሳይ ጊዜ ግፍን ከሚፈጽሙ አምልኮን ሊቀበል አይችልም (2:6-8፤ 5:10-13)። እውነተኛ አምልኮ እና ማኅበራዊ ሥነ-ምግባር በነቢይነት ራእይ ውስጥ ሊነጣጠሉ የማይችሉ ናቸው። የተቃራኒው ራእይ በትንቢታዊ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ እጅግ ግርማ ሞገስ ባለው አባባል ተገልጿል፡ 'ፍርድ እንደ ውኃ ይፍሰስ'—የሚንከባለለው፣ የማይገታው የውኃ ተፈጥሮ (የዘወትር ጅረት እንጂ የወቅት ጅረት ብቻ አይደለም) በፍትሕ እና በጽድቅ ላይ ተተግብሯል። ምስሉ የጠብታ ሳይሆን ከአቅም በላይ የሆነ፣ የማይቆም የቃል ኪዳን እኩልነት ጎርፍ ነው። ማርቲን ሉተር ኪንግ ጁኒየር ይህንን ጥቅስ በ1963ቱ 'ህልም አለኝ' ንግግሩ ላይ መጠቀሙ ጥቅሱ ዘላቂ የሥነ-ምግባር ኃይል እንዳለው ያሳያል።

ሚክያስ 5:2 እና 6:8፡ የትውልድ ቦታ እና ሥነ-ምግባር

የሚክያስ ትንቢት ሁለት ከፍተኛ የቀኖናዊ ጠቀሜታ ያላቸውን ክፍሎች ይሰጣል። አንደኛ፣ የቤተልሔም ትንቢት (5:2) የፍጻሜው ዘመን ገዥ የትውልድ ቦታን በሚያስደንቅ ትክክለኛነት ይሰይማል፡ ዋና የፖለቲካ ከተማዋ ኢየሩሳሌም ሳትሆን፣ ታናሽ መንደር የሆነችው ቤተልሔም ኤፍራታ መሆኗን ነው። የገዥው አመጣጥ 'ከቀድሞ ጀምሮ' ተብሎ ተገልጿል፣ ይህም ብዙ ተርጓሚዎች፣ የማቴዎስ 2:6 እና ዮሐንስ 7:42ን የክርስቶስ ትምህርት ንባብ በመከተል፣ ዘላለማዊ ቅድመ-ህልውናን እንደሚያመለክት ይረዱታል። የማቴዎስ 2 ሰብአ ሰገል እና የሄሮድስ የካህናት አለቆች ይህንን ትንቢት በልበ ሙሉነት ይጠቅሳሉ፤ ይህም በሁለተኛው የቤተ መቅደስ ዘመን አይሁዳዊነት ውስጥ ከፍተኛ ተቀባይነት ያለው መሲሐዊ ጽሑፍ ተደርጎ ዕውቅና እንደተሰጠው ያሳያል።

ሁለተኛ፣ ሚክያስ 6:8 አጠቃላይ የነቢይነትን ሥነ-ምግባራዊ አጀንዳ ባልተለመደ ሁኔታ በተጠናከረ በአንድ ጥቅስ ውስጥ ያጠቃልላል፡ 'ሰው ሆይ፥ መልካሙን ነግሮሃል፤ እግዚአብሔርም ከአንተ ዘንድ የሚሻው ምንድር ነው? ፍርድን ታደርግ ዘንድ፥ ምሕረትንም ትወድድ ዘንድ፥ ከአምላክህም ጋር በትሕትና ትሄድ ዘንድ አይደለምን?' ሦስትዮሽ ጥያቄው የቃል ኪዳን ታማኝነትን አግድም (ፍትሕ፤ ምሕረት) እና ቋሚ (በእግዚአብሔር ፊት መዋረድ) ስፋቶችን ያጠቃልላል። 'የሚሻው' የሚለው ግሥ በአካባቢው ካለው የቃል ኪዳን ክስ ቋንቋ (6:1-7) ጋር የሚያስተጋባ ሲሆን፣ እነዚህ እንደ ምርጫ የሚወሰዱ በጎነቶች ሳይሆኑ በመላው የእግዚአብሔር ሕዝብ ላይ የተጣሉ የቃል ኪዳን ግዴታዎች መሆናቸውን ይጠቁማል።

ዕንባቆም 2:4፡ ጻድቅ በእምነቱ በሕይወት ይኖራል

አጭሩ የዕንባቆም መጽሐፍ በነቢዩ እና በያህዌ መካከል ስለ ፍትሐዊነት ችግር የተደረገ ሥነ-መለኮታዊ ውይይት ሆኖ ተዋቅሯል፡ ቅዱስ አምላክ ክፉን ብሔር (ባቢሎንን) እምብዛም በማይከፉ ሕዝቦች (ይሁዳ) ላይ የፍርድ መሣሪያ አድርጎ እንዴት ሊጠቀም ይችላል? የያህዌ ምላሽ በ2:4 ላይ ከፍታው ላይ ይደርሳል፣ ይህ ጥቅስ ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታው ከመጀመሪያ ታሪካዊ አውዱ እጅግ የላቀ ነው።

የዕብራይስጡ ኤሙናህ ታማኝነትን፣ ጽናትን፣ አስተማማኝነትን ያመለክታል። የአእምሮ ስምምነትን ብቻ ሳይሆን የቃል ኪዳን ታማኝነትን ነው። በጥንታዊ አውዱ፣ ጥቅሱ ትዕቢተኛውን ባቢሎናዊ ወራሪ (እሱም 'የኮራ' እና 'ቅን ያልሆነ')፣ መለኮታዊው የአቅርቦት ተግባር ለመረዳት በማይቻልበት ጊዜም እንኳ ለያህዌ በታማኝ የቃል ኪዳን ቁርጠኝነት ከሚጸናው ጻድቅ ሰው ጋር ያነጻጽራል። ይህ ጥቅስ፣ ጳውሎስ ሥነ-መለኮታዊ በሆነ መንገድ ሲወስደው፣ የተሐድሶ የድነት ሥነ-መለኮት የማዕዘን ድንጋይ ሆነ፡ ዕንባቆም 2:4 በአዲስ ኪዳን ሦስት ጊዜ ተጠቅሷል፣ በየጊዜውም የተለየ የሥነ-መለኮት ዓላማ አለው። በሮሜ 1:17፣ ጳውሎስ በወንጌል ውስጥ ስለተገለጠው የእግዚአብሔር ጽድቅ ያለውን የመከራከሪያ ሐሳብ መሠረት ለማድረግ ይጠቀምበታል፤ በገላትያ 3:11፣ መጽደቅ በኦሪትን ሕግ በመጠበቅ ሳይሆን በእምነት መሆኑን ለማረጋገጥ ያገለግላል፤ በዕብራውያን 10:38፣ በስደት ሥር ላለ የፍጻሜ ዘመን ጽናት ያበረታታል። ሉተር ይህንን ጥቅስ የሮሜ መልእክት የትርጓሜ ቁልፍ አድርጎ ዳግም ማግኘቱ የምዕራባውያን ክርስትናን ታሪክ ቀይሮታል።

የሕይወት ታሪክ መገለጫዎች፡ ደቂቅ ነቢያት

የብሉይ ኪዳን ትንቢት ክርስቶስ-ማዕከል የሆነ ንባብ

የአዲስ ኪዳን መሠረታዊ የትርጓሜ አቋም፣ የናዝሬቱ ኢየሱስ የመላው ብሉይ ኪዳን የነቢይነት ምስክርነት ፍጻሜ ነው የሚል ነው፡ 'ከሙሴና ከነቢያት ሁሉ ጀምሮ ስለ እርሱ በመጻሕፍት ሁሉ የተጻፈውን ተረጎመላቸው' (ሉቃስ 24:27)። ከሞት በተነሳው ክርስቶስ የተነገረው ይህ መርሃ-ግብራዊ መግለጫ የክርስቶስ-ማዕከላዊ መርህን የብሉይ ኪዳን ትርጓሜ ሥልጣናዊ ቁልፍ አድርጎ ያቆመዋል። ሐዋርያት ይህንን የትርጓሜ ዘዴ በስብከታቸው (kerygma) ውስጥ ዘወትር ይጠቀማሉ፡- የጴጥሮስ የጰንጠቆስጤ ስብከት (የሐ.ሥራ 2:14-36)፣ የእስጢፋኖስ ንግግር (የሐ.ሥራ 7)፣ የፊልጶስ ወንጌል ስርጭት (የሐ.ሥራ 8:26-40)፣ የጳውሎስ የምኩራብ ክርክሮች (የሐ.ሥራ 13:16-41፤ 17:2-3)፣ እና አጠቃላይ የዕብራውያን መልእክት ሁሉም ኢየሱስ የተወሰኑ ትንቢታዊ ጽሑፎች ፍጻሜ መሆኑን የማሳየት ቀጣይነት ያለው የትርጓሜ አሠራርን ያሳያል።

አዲስ ኪዳን ብሉይ ኪዳንን የሚጠቀምበት መንገድ በአንድ ዓይነት ቃል በቃል-ትንቢታዊ ባሕርይ ብቻ ሳይሆን የተራቀቁ የተለያዩ የትርጓሜ አቀራረቦችን ይጠቀማል፡- ቃል በቃል የሆነ ፍጻሜ (ሚክ. 5:2 → ማቴ. 2:6)፣ ጥላዊ (ቲፖሎጂካል) ፍጻሜ (ሆሴዕ 11:1 → ማቴ. 2:15)፣ ተምሳሌታዊ ትግበራ (ኢዩኤል 2:28-32 → የሐ.ሥራ 2:16-21)፣ እና ምሁራን ጥልቅ ትርጉም ብለው የሚጠሩት፣ ከሰው ጸሐፊው ንቃተ-ህሊና ግንዛቤ በላይ በመለኮታዊ ጸሐፊ የታሰበ 'ይበልጥ ሙሉ የሆነ ትርጉም' (ኢሳ. 7:14 በማቴ. 1:23) ናቸው። ይህ የፍጻሜ አሠራሮች ብዝኃነት፣ የትንቢት ጽሑፎችን ሁሉ ወደ አንድ የትርጓሜ ቅርጽ ከማስገደድ ይልቅ፣ የመጀመሪያውን ታሪካዊ ትርጉም እና ቀኖናዊ፣ ክርስቶሳዊ ትርጉም የሚያከብር ጥንቃቄ የተሞላበት የትርጓሜ ሥርዓትን ይጠይቃል።

መሲሐዊ ትንቢት፡ ሰፊ ገላጭ ሰንጠረዥ

የሚከተለው ሰንጠረዥ ከብሉይ ኪዳን ነቢያት እጅግ ጉልህ ከሆኑ አስራ ሁለት መሲሐዊ ትንቢቶችን ይመዘግባል፣ የመጀመሪያውን ክፍል፣ የአዲስ ኪዳን ፍጻሜውን፣ እና ለእያንዳንዱ ቁልፍ ሐረግ ወይም የትርጓሜ ማስታወሻ ያቀርባል፡

የትርጓሜ ዘዴ ግልጽነት አስፈላጊነት

የብሉይ ኪዳን ትንቢት ትርጓሜ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሄርሜኔውቲክስ (የትርጓሜ ሥርዓት) ውስጥ እጅግ አከራካሪ ከሆኑ መስኮች አንዱ ሲሆን፣ በዘመናት ክፍፍል፣ በቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት፣ በተራማጅ ቃል ኪዳን፣ በአዲስ ኪዳን፣ እና በክርስቲያን ጽዮናዊ የትርጓሜ ማኅበረሰቦች መካከል የሰላ መከፋፈልን ይፈጥራል። እያንዳንዱ ትውፊት በኪዳናት መካከል ስላለው ግንኙነት፣ በትንቢት ጽሑፎች ውስጥ ስላለው የ'እስራኤል' ማንነት፣ ስለ ትንቢታዊ ቋንቋ ተፈጥሮ፣ እና የፍጻሜ ዘመን ትንቢት በክርስቶስ ክስተት ምን ያህል እንደተፈጸመ ከማይፈጸም የወደፊት ተስፋ አንጻር የተለያዩ ቅድመ-ግምቶችን ይዞ ይመጣል። የእነዚህን የትርጓሜ ክርክሮች ሙሉ ትንታኔ በዚህ ጽሑፍ ወሰን ውስጥ ማካተት ባይቻልም፣ የሚከተለው ሰንጠረዥ በምሁራን ጽሑፎች ውስጥ ጥቅም ላይ የዋሉ ዋና ዋና የትርጓሜ ዘዴዎችን፣ ከትንቢት መጻሕፍት የተወሰዱ ገላጭ ምሳሌዎችን ጋር ያቀርባል።

የነቢያት መጻሕፍት ዋና ዋና ጭብጦች

የያህዌ ቅድስና እና ሉዓላዊነት

የያህዌ ፍጹም ቅድስና የመላውን የነቢይነት ተልዕኮ የሚደግፍ መሠረታዊ የሥነ-መለኮት እምነት ሆኖ ይቆማል። የኢሳይያስ የዙፋን ራእይ (6:1-4)፣ የሕዝቅኤል የዙፋን ሠረገላ (መርካባህ) መገለጥ (1:1-28)፣ እና የዕንባቆም የመለኮታዊ ግርማ መዝሙር (3:1-19)፣ ሁሉም ወደር የለሽ ግርማ፣ የሥነ-ምግባር ፍጹምነት፣ እና በጠቅላላው ፍጥረትና ታሪክ ላይ ሉዓላዊ ሥልጣን ስላለው አምላክ ይመሰክራሉ። ይህ መለኮታዊ ቅድስና የሥነ-ምግባር ንጽሕና ብቻ ሳይሆን (ምንም እንኳን ያንን የሚያካትት ቢሆንም)፣ የህልውና ልዕልናን ያህዌ ከተፈጠረው እውነታ ሁሉ ያለውን መሠረታዊ ልዩነት ያመለክታል። የነቢያት የጣዖት አምልኮ ነቀፌታ (ኢሳ. 44:9-20፤ ኤር. 10:1-16፤ ሆሴዕ 8:5-6) እጅግ በጣም የሰላ የሚሆነው ከዚህ እምነት በመነሳት ነው፡ ጣዖትን ማምለክ ማለት ወደር የሌለውን የቅዱስ አምላክ ክብር በሰው ልጅ ጥበብ ውጤት መቀየር ማለት ነው።

ያህዌ በታሪክ ላይ ያለው ሉዓላዊነት በተለይ በኢሳይያስ 40-48 ውስጥ በኃይል ተገልጿል፣ እዚያም እግዚአብሔር አሕዛብ ከእርሱ ጋር የሚስተካከል የቅድመ-እውቀት ማስረጃ እንዲያቀርቡ በተደጋጋሚ ይሞግታቸዋል፡ 'የቀድሞውን ነገር ከጥንት ተናግሬአለሁ፣ ከአፌም ወጥቷል አሳውቄአለሁም፤ ድንገት አደረግሁት መጣም' (ኢሳ. 48:3)። ታሪካዊ ክስተቶችን አስቀድሞ የማሳወቅ እና ከዚያም የመፈጸም ችሎታ፣ የመለኮታዊ ማንነት እና ሥልጣን ዋና ማስረጃ ሆኖ ያገለግላል። ይህ ሉዓላዊ የታሪክ ቁጥጥር ሥነ-መለኮት፣ የፖለቲካ ሁኔታዎች እንዲህ ዓይነቱን አዋጅ በሰውኛ እይታ ሞኝነት ቢያስመስሉትም፣ ነቢያት ፍርድን እና መታደስን በማያወላውል ሁኔታ እንዲያውጁ መሠረት ሆኗቸዋል።

የቃል ኪዳን ማዕቀፍ

የብሉይ ኪዳን ትንቢት በመሠረቱ ወደ ቃል ኪዳን ያዘነበለ ነው፡ ነቢያት እስራኤልን እና ይሁዳን የሲናን ቃል ኪዳን በመተላለፋቸው የሚከሱ እና የያህዌን የቃል ኪዳን ፍርዶች (የዘዳ. 28-30 እርግማኖች) የሚያውጁ የቃል ኪዳን ክስ አቃብያነ ሕግ ሆነው ያገለግላሉ። በሚክያስ 6:1-8፣ በሆሴዕ 4:1-3፣ እና በኢሳይያስ 1:2-9 በመሳሰሉት ክፍሎች የሚገኘው የቃል ኪዳን ክስ ቅርጽ፣ የሚታወቅ የሕግ አሠራርን ይከተላል፡ ምስክሮችን መጥራት፣ የክሱን ማቅረብ፣ የያህዌን የጸጋ ሥራዎች መዘርዘር፣ የቃል ኪዳን መተላለፍን መክሰስ፣ እና ፍርድን ማሳወቅ። ይህ የሕግ-ቃል ኪዳን ማዕቀፍ እንደሚያሳየው፣ የነቢያት ፍርድ መለኮታዊ የዘፈቀደ እርምጃ ሳይሆን፣ እስራኤል በፈቃደኝነት የተስማማችበት (ዘጸ. 19:8፤ 24:7) ክብደት ያለው የቃል ኪዳን ስምምነት ውጤት ነው።

የነቢይነት የቤዛነት ራእይ ግን፣ ከሲና ቃል ኪዳን መታደስ አልፎ፣ ቁርጥ ባለ መለኮታዊ የይቅርታ ድርጊት፣ በመንፈሳዊ ለውጥ፣ እና በቅርብ መለኮታዊ መገኘት ላይ የተመሠረተ የአዲስ ኪዳን ተስፋ ላይ ይደርሳል (ኤር. 31:31-34፤ ሕዝ. 36:24-28፤ ኢሳ. 55:3)። ይህ የፍጻሜ ዘመን ቃል ኪዳን ወደ አዲስ ኪዳን ለሚደረገው ሽግግር እንደ ነቢይነት ድልድይ ሆኖ ያገለግላል፡ ኢየሱስ አዲሱን ኪዳን ይመሰርታል (ሉቃስ 22:20)፣ መንፈስ በተስፋው መሠረት ይፈስሳል (የሐ.ሥራ 2:33)፣ እና አማኞች የቃል ኪዳኑ ማኅበረሰብ ሆነው ይዋቀራሉ (1 ጴጥ. 2:9-10፤ ዕብ. 8:7-13)።

የጌታ ቀን

'የጌታ ቀን' በኢዩኤል (1:15፤ 2:1, 11, 31፤ 3:14)፣ በአሞጽ (5:18-20)፣ በአብድዩ (15)፣ በሶፎንያስ (1:7-18)፣ በዘካርያስ (14:1) እና በሚልክያስ (4:5) ውስጥ የሚታይ ማዕከላዊ የፍጻሜ ዘመን ጽንሰ-ሐሳብ ነው። አሞጽ የዚህን ቀን ሕዝባዊ ጠበቃ በተቃራኒው ገልብጦታል፡ እስራኤል ቀኑን በእግዚአብሔር ጣልቃ ገብነት ጠላቶቿ የሚጠፉበት አድርጋ ስትጠብቀው፣ አሞጽ ግን በእስራኤል እራሷ ላይ የሚመጣ የመለኮታዊ ፍርድ ቀን አድርጎ ያውጀዋል። 'ጨለማ ነው እንጂ ብርሃን አይደለም፥ ድቅድቅ ጨለማ ነው እንጂ ፀዳል የለውም' (5:20)። የጌታ ቀን ጊዜያዊ-ታሪካዊ ፍርዶችን (የአሦር ወረራ፣ የባቢሎን ምርኮ፣ የሮማውያን የኢየሩሳሌም ጥፋት) እና የመጨረሻውን የፍጻሜ ዘመን ፍርድን ያጠቃልላል፤ ይህም ታሪካዊ ክስተቶች የመጨረሻዎቹ የፍጻሜ እውነታዎች ጥላ (types) ወይም ቅድመ-ፍጻሜ ሆነው የሚያገለግሉበትን የተለመደ የነቢይነት አካሄድ ያሳያል።

የቅሬታ ሥነ-መለኮት

በነቢያት መጻሕፍት ውስጥ እንደ ወርቅ ክር የሚያያይዘው፣ የታማኝ 'ቅሬታ' ጽንሰ-ሐሳብ ነው፤ ይህም በመለኮታዊ ፍርድ እሳት ተፈትኖ በመንጻት ለፍጻሜው ዘመን መታደስ መሠረት ሆኖ የሚተርፍ በእስራኤል ውስጥ ያለ ማኅበረሰብ ነው። የኢሳይያስ ልጅ ሸአርያሱብ ይህንን ሥነ-መለኮት በስሙ ያንጸባርቃል ('የቀረው ይመለሳል'፣ ኢሳ. 7:3)። አሞጽ 5:15 ('ምናልባት የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር ለዮሴፍ ቅሬታ ይራራ ይሆናል')፣ ሚክያስ 5:7-8፣ ሶፎንያስ 3:12-13 ('ትሑትና ችግረኛ ሕዝብ በመካከልህ አስቀራለሁ')፣ እና ዘካርያስ 13:8-9 ሁሉም ይህንን የቅሬታ ተስፋ ይገልጻሉ። ጳውሎስ የእስራኤልን በከፊል መደንደን እና በፍጻሜው ዘመን ማኅበረሰብ ውስጥ የሚያምን አይሁዳዊ ቅሬታ መጠበቁን ለማብራራት በሮሜ 9:27-29 እና 11:5 ላይ የቅሬታ ሥነ-መለኮትን ይጠቀማል። ይህም በብሉይ ኪዳን የቅሬታ ሥነ-መለኮት እና በአዲስ ኪዳን የቤተ ክርስቲያን ትምህርት መካከል ያለውን ቀኖናዊ ቀጣይነት ያሳያል።

የብሉይ ኪዳን ነቢያት በአዲስ ኪዳን ምስክርነት

ኢየሱስ እንደ ነቢይ፣ ፍጻሜ እና ተርጓሚ

የናዝሬቱ ኢየሱስ ከብሉይ ኪዳን ነቢያት ጋር ውስብስብ የሆነ ግንኙነት አለው፡ እሱ በአንድ በኩል ተተኪያቸው (እንደ ነቢይነት ገጸ-ባሕርይ)፣ ፍጻሜያቸው (የትንቢታቸው ማዕከል በመሆን)፣ እና ሥልጣናዊ ተርጓሚያቸው (የጽሑፎቻቸውን ክርስቶስን ማዕከል ያደረገ ትርጉም የሚፈታ) ነው። ሉቃስ 24:44 ከሞት የተነሳው ክርስቶስ የትርጓሜውን መርህ ሲያጸና ያሳያል፡ 'በሙሴ ሕግና በነቢያት በመዝሙራትም ስለ እኔ የተጻፈው ሁሉ ይፈጸም ዘንድ ይገባል።' ይህ ሦስትዮሽ የቀኖና ክፍፍል መላውን የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ የሚያጠቃልል ሲሆን፣ ሦስቱም ክፍሎች ስለ ክርስቶስ ትንቢት እንደያዙ መናገሩ አስደናቂ የሆነ ሁሉን አቀፍ የክርስቶስ ትምህርት የትርጓሜ ሥርዓት ይወክላል።

የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች የትንቢት ጽሑፎችን ለመጥቀስ የተለያዩ ቀመራዊ ጥቅሶችን ይጠቀማሉ፣ ለምሳሌ 'በነቢዩ የተባለው ይፈጸም ዘንድ' (ማቴዎስ፡ 12 ጊዜ)፣ 'እንደ ተጻፈ' (የጳውሎስ መልእክታት፡ በተደጋጋሚ)፣ 'መንፈስ ቅዱስ አስቀድሞ በዳዊት አፍ የተናገረው' (የሐ.ሥራ 1:16)፣ እና 'መጽሐፍ ይላል' (ሮሜ፣ ገላትያ፣ ዕብራውያን)። እነዚህ የጥቅስ ዘይቤዎች እንደሚያሳዩት፣ የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች የትንቢት መጻሕፍት መለኮታዊ ደራሲ (መንፈስ ቅዱስ)፣ የሰው ልጅ መካከለኛ (ነቢዩ)፣ እና የክርስቶስ ማዕከልነት (በኢየሱስ የተፈጸመ) እንዳላቸው ይገነዘቡ ነበር። 2ኛ ጴጥሮስ 1:21 ለዚህ ሥልጣን ግልጽ የሆነ የመንፈስ ቅዱስ መሠረት ይሰጣል፡ 'ቅዱሳን የእግዚአብሔር ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ።'

ሐዋርያዊ የነቢያት ትርጓሜ

በጳውሎስ፣ በጴጥሮስ፣ እና በዕብራውያን ጸሐፊ የተተገበረው ሐዋርያዊ የትርጓሜ ሥርዓት፣ ሁለቱንም ኪዳናት በሚያገናኝ እና በክርስቶስ ክስተት ከፍተኛ ደረጃ ላይ በሚደርስ አንድ ወጥ የሆነ መለኮታዊ የቤዛነት ዕቅድ መሠረት ላይ ይንቀሳቀሳል። ጴጥሮስ ይህንን በ1ኛ ጴጥሮስ 1:10-12 ላይ ሲገልጽ፣ ነቢያት 'በእነርሱ ውስጥ የነበረው የክርስቶስ መንፈስ፣ ስለ ክርስቶስ መከራና ከእርሱ በኋላ ስለሚመጣው ክብር አስቀድሞ ሲመሰክር፣ የትኛውን ወይም ምን ዓይነት ዘመን እንዳመለከተ ይመረምሩ ነበር' ይላል። ይህ አስገራሚ መግለጫ፣ የትንቢት አነሳሽነትን በብሉይ ኪዳን ነቢያት ውስጥ ይሠራ በነበረው 'በክርስቶስ መንፈስ' ላይ ያደርጋል፤ ይህም ለትንቢት ቃል ሥላሴያዊ-መንፈሳዊ መሠረትን ያቋቁማል፣ እንዲሁም ነቢያት ራሳቸው (ቢያንስ በከፊል) መልእክታቸው ከራሳቸው ታሪካዊ ሁኔታ በላይ እንደሚያልፍ ይገነዘቡ እንደነበር ይጠቁማል።

ወደ ዕብራይስጥ ሰዎች የተላከው መልእክት በአዲስ ኪዳን ውስጥ ከብሉይ ኪዳን ትንቢት ጋር እጅግ ሰፊ የሆነ የትርጓሜ ተሳትፎ ያቀርባል፤ ከመዝሙራት፣ ከኢሳይያስ፣ ከኤርምያስ፣ እና ከሌሎች የትንቢት መጻሕፍት በተከታታይ በተወሰዱ የማስረጃ ጥቅሶች አማካኝነት ኢየሱስ ክርስቶስ የእያንዳንዱን የሙሴ ቃል ኪዳን ክፍል ፍጻሜ እና ብልጫ መሆኑን ያሳያል፡- ክህነት (መዝ. 110:4 → ዕብ. 5-7)፣ መሥዋዕት (መዝ. 40:6-8 → ዕብ. 10:5-10)፣ ቃል ኪዳን (ኤር. 31:31-34 → ዕብ. 8:8-12፤ 10:16-17)፣ እና መቅደስ (ሕዝ. 40-48 → ዕብ. 9:1-14)። በብሉይ ኪዳን የነቢያት መጻሕፍት ላይ የተመሠረተው ይህ የጥላ-ፍጻሜ መከራከሪያ፣ በአዲስ ኪዳን ቀኖና ውስጥ እጅግ የተራቀቀውን የትንቢት ትርጓሜ ሥነ-መለኮት ይመሠርታል።