ትዳርና ፍች በክርስቲያናዊ ሕይወት

ትዳር በክርስቲያናዊ ሕይወት ውስጥ ከሚነሱ ርዕሶች መካከል በጣም የግል፣ በጣም መንፈሳዊና በጣም ማኅበራዊ የሆነ ጭብጥ ነው። እርሱ በአንድ ጊዜ የፍጥረት ሥርዓት፣ የቃል ኪዳን ምልክት፣ የወንጌል ጥላ፣ እና የዕለት ተዕለት ሕይወት ትግል ነው። ዘመናዊው ዓለም ትዳርን ብዙውን ጊዜ እንደ ስሜታዊ ውል፣ እንደ ግላዊ ምርጫ ወይም እንደ ኢኮኖሚያዊ ስምምነት ብቻ ሲመለከተው፣ መጽሐፍ ቅዱስ ግን ትዳርን በእጅጉ ጥልቅ በሆነ መንፈሳዊ ማዕቀፍ ውስጥ ያስቀምጠዋል፦ ትዳር የእግዚአብሔር ሥራ፣ የቃል ኪዳን ምስክርነት፣ እና ክርስቶስ ለቤተ ክርስቲያኑ ያለውን የማይናወጥ ፍቅር በምድር ላይ የሚያንጸባርቅ ሕያው ምሳሌ ነው። ይህ ጽሁፍ፣ ትዳርንና ፍችን ከሥነ-መለኮት፣ ከቅዱሳት መጻሕፍት ትርጓሜ፣ ከቤተ ክርስቲያን ታሪክ፣ እንዲሁም ከኢትዮጵያ ወቅታዊ ማኅበራዊ እውነታ አንጻር በጥልቀት ይመረምራል።

ይህ ጽሁፍ በአራት ዐበይት ምሰሶዎች ላይ ይቆማል፦ አንደኛ፣ የትዳርን አመጣጥና ዓላማ ከዘፍጥረት ጀምሮ፤ ሁለተኛ፣ ትዳርን እንደ ቃል ኪዳን (ኮቬናንት) አድርጎ የሚያቀርበውን የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-መለኮት ማብራራት፤ ሦስተኛ፣ ፍችንና ዳግም ጋብቻን የተመለከቱ የተለያዩ ክርስቲያናዊ ትውፊቶች የትርጓሜ አቋሞችን በሚዛናዊነት ማቅረብ፤ እና አራተኛ፣ በኢትዮጵያ ወቅታዊ መረጃ ላይ ተመሥርቶ የቤተ ክርስቲያንን ተግባራዊ ምላሽ መቅረጽ ነው። በሁሉም ውስጥ ግን ትኩረታችን በስታትስቲክስ ላይ ብቻ ሳይሆን፣ ከቁጥሮች ጀርባ ባለው በእያንዳንዱ ልብ ውስጥ ባለው መንፈሳዊ እውነታ ላይ ነው፤ ምክንያቱም ትዳር በመሠረቱ የቁጥር ሳይሆን የቃል ኪዳን ጉዳይ ነውና።

ትዳር - መለኮታዊ ስጦታ

"መልካም አይደለም"፡ የብቸኝነት ችግርና የእግዚአብሔር መፍትሔ

የዘፍጥረት መጽሐፍን የፍጥረት ትረካ በጥልቀት ስንመረምር፣ አንድ ግርማዊና ተደጋጋሚ መለኮታዊ ዜማ እናስተውላለን፦ በእያንዳንዱ የፍጥረት ቀን ማጠቃለያ ላይ፣ "እግዚአብሔርም ያ መልካም እንደ ሆነ አየ" (ዘፍ. 1፥4, 10, 12, 18, 21, 25) የሚል የፍጹምነት ዐዋጅ ያስተጋባል፤ ይህም በስድስተኛው ቀን መጨረሻ ላይ "እግዚአብሔርም ያደረገውን ሁሉ አየ፥ እነሆም እጅግ መልካም ነበረ።" (ዘፍ. 1፥31) ወደሚል የውበት ቁንጮ ይደርሳል። ይህ የተደጋገመ መለኮታዊ ማኅተም፣ በአንባቢው አእምሮ ውስጥ እንከን-የለሽ፣ የተስተካከለና ምንም የጎደለው ነገር የሌለበትን የፍጥረት ምስል ይሥላል። ነገር ግን፣ በዚህ ፍጹም ሥነ-ፍጥረታዊ ስምምነት መካከል፣ በዘፍጥረት 2፥18 ላይ ድንገት "መልካም አይደለም" የሚል ድምፅ እንደ ያልተጠበቀ ማዕበል ይታያል፦ "እግዚአብሔር አምላክም አለ፦ ሰው ብቻውን ይሆን ዘንድ መልካም አይደለም፤ የሚመቸውን ረዳት እንፍጠርለት።" ይህ ሥር-ነቀል ንጽጽር በአጋጣሚ የተሰነቀረ ሳይሆን፣ ጸሐፊው በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ ሆን ብሎ ያዘጋጀው ነው፤ ዓላማውም አንባቢው በዚህ ነጠላና አስደንጋጭ አረፍተ-ነገር ላይ ቆሞ፣ የሰውን ልጅ መሠረታዊ ማንነት በጥልቀት እንዲያሰላስል ለማድረግ ነው።

እዚህ ላይ ልብ ልንል የሚገባን እጅግ ወሳኝ ነጥብ፣ አዳም ይህ አዋጅ ሲነገርበት ምንም ዓይነት የኃጢአት ዕድፍ ያልነበረበት ፣ ገና ያልወደቀና ከፈጣሪው ጋር በቀጥታ፣ ያለ ምንም መጋረጃ ፍጹም መንፈሳዊ ኅብረት ያደርግ የነበረ ፍጡር መሆኑን ነው። በኤደን ገነት ከእግዚአብሔር ጋር ይመላለስ የነበረ ይህ ኃጢአት-አልባ ሰው፣ ንድፈ-ሐሳባዊ በሆነ አነጋገር "በእግዚአብሔር ኅልዎት ብቻ የተሟላ የሕይወት ሙላት" ሊኖረው ይገባ ነበር ብለን እንድምታ ልንወስድ እንችላለን። ሉዓላዊው አምላክ ግን ይህ አግድማዊ የብቸኝነት ባዶነት "መልካም አለመሆኑን" ራሱ ይፈርዳል። ይህ የሚያሳየው፣ የሰው ልጅ ኅልውናዊ ማንነት ወደ ላይ ከሚያደርገው አቀባዊ መንፈሳዊ ግንኙነት ባሻገር፣ ከሌላ አቻ ፍጡር ጋር ለሚኖረው ኅብረት ጭምር የተቀረጸ መሆኑን ነው። ይህ ደግሞ ወደ ጥልቅ የሥላሴ ነገረ-መለኮት ይመራናል፦ እግዚአብሔር በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ፣ በሦስት አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) መካከል ከዘላለም ጀምሮ ፍጹምና አፍቃሪ ኅብረትን የሚኖር አምላክ ነው፤ "ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር" (ዘፍ. 1፥26) የሚለው የብዙ ቁጥር ኪዳናዊ አነጋገር፣ ይህንን የሥላሴያዊ ግንኙነት ውበት ይጠቁመናል። በመሆኑም፣ ሰው በእግዚአብሔር መልክ ሲፈጠር፣ ከዚህ መለኮታዊ የግንኙነት ማንነት የተወሰነ ነጸብራቅ ተላብሶ ነው የተገኘው፤ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትዳር ደግሞ ይህ የሥላሴያዊ ኅብረት ነጸብራቅ ምድራዊና ተጨባጭ በሆነ መንገድ የሚገለጽበት ቀዳሚው መለኮታዊ ተቋም ነው።

ቀጥሎ ያለው የዘፍጥረት ትረካ፣ ይህንን ክፍተት በተግባር ሲፈታው እናያለን፦ እግዚአብሔር የምድር አራዊትንና የሰማይ ወፎችን ወደ አዳም አቅርቦ ስም እንዲያወጣላቸው ያደርገዋል (ዘፍ. 2፥19-20)። ይህ ትዕይንት ብዙ ጊዜ በአንባቢያን ዘንድ በችኮላ የሚታለፍ ቢሆንም፣ በጥልቀት ሲመረመር ግን በድነት ታሪክ ውስጥ ካሉት እጅግ ስሜታዊና የነገረ-ፍጥረት የግንዛቤ ጊዜያት አንዱ ነው። አዳም እያንዳንዱን እንስሳ በምሁራዊ አንክሮ ይመረምራል፣ ስም ያወጣለታል፤ ነገር ግን ይህ የሥነ-ፍጥረት ምደባ ሲጠናቀቅ፣ ጽሑፉ "ለአዳም ግን የሚመቸው ረዳት አልተገኘለትም ነበር።" (ዘፍ. 2፥20) በማለት መሪር እውነታውን ያውጃል። እዚህ ላይ "የሚመቸው ረዳት" የሚለው የዕብራይስጥ ቃል 'ኤዘር ከነግዶ' (Ezer Kenegdo) ሲሆን፣ ትርጉሙም የበታች አገልጋይ ማለት ሳይሆን፣ "ለእርሱ አቻ የሆነ፣ ፊት ለፊት የሚገጥም የኪዳን አጋር" ማለት ነው። አዳም የብቸኝነቱን ጥልቀት በተግባር ያወቀበት መድረክ ነው። በዙሪያው በሺዎች የሚቆጠሩ ፍጥረታት ቢኖሩም፣ እንደ እርሱ የሚያውቀውን፣ አእምሮአዊና መንፈሳዊ ልውውጥ የሚያደርገውን፣ የገዛ አካሉ የሆነውን አቻ አላገኘም። ልክ በዚህ የህልውና ባዶነት ቅጽበት ላይ ነው እግዚአብሔር አዳምን በጥልቅ እንቅልፍ ውስጥ አኑሮት፣ ከጎድኑ ወስዶ ሔዋንን የፈጠረው (ዘፍ. 2፥21-22)። ይህ መለኮታዊ የቀዶ ጥገና ሂደት የሚያረጋግጠው፣ ትዳር የሰው ልጅ ለችግሩ የፈጠረው ማኅበራዊ መፍትሔ ሳይሆን፣ ከእግዚአብሔር የጸጋ ልብ የመነጨ፣ በሉዓላዊ እጁ የተከናወነና፣ ለሰው ልጅ የተሰጠ እጅግ የከበረ መለኮታዊ ሥርዓት መሆኑን ነው።

ሔዋን ለአዳም "የሚመቸው ረዳት" ተብላ መፈጠሯ፣ በአማርኛው ትርጉም ገጽታ ሥር የተደበቀ እጅግ ጥልቅ የሆነ የሥነ-ጽሑፍና የነገረ-መለኮት ምሥጢር ይዟል። "ኤዘር" (Ezer - ረዳት) የተሰኘው ቃል በብሉይ ኪዳን መዛግብት ውስጥ ከሃያ ጊዜ በላይ ጥቅም ላይ የዋለ ሲሆን፣ በአብዛኛው የሚያመለክተው ራሱን ሉዓላዊውን እግዚአብሔርን ነው፦ "ረድኤቴ ሰማይንና ምድርን ከሠራ ከእግዚአብሔር ዘንድ ነው።" (መዝ. 121፥2)፤ እንዲሁም "የአባቴ አምላክ ረዳቴ ነውና" (ዘጸ. 18፥4)። ከዚህ የቃሉ ሥነ-አገባባዊ ዐውድ መረዳት እንደምንችለው፣ ይህ ቃል የበታችነትን ወይም የደካማነትን ፍንጭ ከቶ አይሰጥም፤ ይልቁንም አዳኝ ኃይልን ፣ ጽኑ መለኮታዊ ድጋፍንና የሕይወት አድን አስፈላጊነትን የሚያመለክት ክብደት ያለው ቃል ነው። በሌላ በኩል፣ "ከነግዶ" (Kenegdo) የሚለው ገላጭ ቃል፣ "ከፊት ለፊቱ የሚቆም፣ ተመጣጣኝ የሆነ ወይም አቻ" ማለት ነው። ይህ ማለት ሔዋን ከአዳም በታች ሳትሆን፣ ፊት ለፊት ቆማ የምትመለከተው፣ በኅልውናዊ ማንነቷ የምትዛመደው፣ የምትደግፈውና የምትደገፈው ፍጹም አቻዋ፣ የኪዳን አጋር ናት። ይህ ጥንቃቄ የተሞላበት የመንፈስ ቅዱስ የቃላት ምርጫ፣ ገና ከትዳር መሠረት አንስቶ የወንድና የሴት ግንኙነት ፍጹም በሆነ የክብር ተመጣጣኝነት ላይ የተመሠረተ መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣል። ይህ ኅልውናዊ እውነታ በዘፍጥረት 1፥27 ላይ የማዕዘን ድንጋይ የሆነ ማረጋገጫ ያገኛል፦ "እግዚአብሔርም ሰውን በመልኩ ፈጠረ፤ በእግዚአብሔር መልክ ፈጠረው፤ ወንድና ሴት አድርጎ ፈጠራቸው።" ወንድና ሴት ሁለቱም፣ ያለ ምንም የክብር ደረጃ ልዩነት፣ የእግዚአብሔርን መልክ በእኩልነት ተሸክመዋል። ይህ መሠረታዊ የፍጥረት ሥነ-መለኮት፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በኋላ ላይ በኤፌሶን 5 ውስጥ ስለሚያስተምረው የትዳር ውስጥ የተግባር እና የሚና ልዩነት ትክክለኛ መደላድል ይሆናል፤ በትዳር ውስጥ መዋቅራዊ የሚና ልዩነት መኖሩ፣ በምንም ዓይነት ሁኔታ በወንድና በሴት መካከል የክብር፣ የመንፈሳዊ ዋጋ ወይም የማንነት ልዩነትን አያመጣም።

ሔዋንን ካየ በኋላ አዳም ከልቡ ጥልቅ የደስታ ግጥም ያፈልቃል፤ ይህ ግጥም በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ከሰው አፍ የተነገረ የመጀመሪያው የግጥም ንግግር ተደርጎ ይታያል፦

"አጥንት ከአጥንቴ፣ ሥጋ ከሥጋዬ" የሚለው ኃያል ዐዋጅ፣ በብሉይ ኪዳን የዕብራይስጥ ባሕል ውስጥ የቅርብ ኪዳናዊ ዝምድናንና የማንነት አንድነትን ለመግለጽ የሚያገለግል ጥልቅ ልማዳዊ አነጋገር ነው (ዘፍ. 29፥14፤ 2 ሳሙ. 5፥1)። ይሁን እንጂ፣ በኤደን ገነት ዐውድ ይህ ቃል ፍጹም ታሪካዊና አካላዊ እውነት ነው፤ ምክንያቱም ሔዋን ከምድር ዐፈር የተፈጠረች ሳይሆን፣ ራሷ ከአዳም ገላ (ጎን) የተወሰደች ናት። ይህ ዝርዝር የፍጥረት ታሪክ ትንሽ ወይም ሁለተኛ ደረጃ ጉዳይ ሆኖ ሊታይ ፈጽሞ አይገባም፤ ምክንያቱም የሰው ልጆችን የጋብቻ ማንነት በመሠረታዊነት የሚቀርጽ ነው። ሔዋን ከአዳም ራሱ መገኘቷ፣ ባልና ሚስት ገና ከመጀመሪያው አንሥቶ በጠለቀ አካላዊ፣ ስሜታዊና ኅልውናዊ ትስስር የተሳሰሩ መሆናቸውን ያረጋግጣል። በብሉይ ኪዳን ዐውድ "ስም" የማውጣትና የመጥራት ተግባር የሥልጣን፣ የባለቤትነትና የግንኙነት መገለጫ ሲሆን፤ አዳም ሔዋንን "ኢሻ" (ሚስት/ሴት) ብሎ ሲጠራት፣ ራሱንም "ኢሽ" (ወንድ) ብሎ መጥራቱ፣ በሁለቱ መካከል ያለውን ፍጹም የክብር ተመጣጣኝነቱንና የቋንቋ ውበት በግልጽ ያሳያል።

"አንድ ሥጋ"፡ የማይነጣጠል ኅብረት

ቅዱስ ጽሑፉ ከዚህ የፍጥረት ትዕይንት በመነሣት ትረካውን ወደ ዓለም አቀፋዊ መርህ ያሸጋግረዋል፦ "ስለዚህ ሰው አባቱንና እናቱን ይተዋል፥ በሚስቱም ይጣበቃል፤ ሁለቱም አንድ ሥጋ ይሆናሉ።" (ዘፍ. 2፥24)። ይህ ነጠላ ዐዋጅ፣ በውስጡ ሦስት እርስ በርስ የተያያዙና የትዳርን ተቋም በዘላቂነት የሚቀርጹ መለኮታዊ ምሰሶዎችን ይይዛል። የመጀመሪያው "መተው" ሲሆን፤ ይህ ከወላጆች ጋር ያለውን ስሜታዊና ኪዳናዊ ቀዳሚነት ማዛወር እንጂ፣ ወላጅን መናቅ ወይም ማግለል አይደለም፤ የትዳር ማዕቀፍ ከማንኛውም ውጫዊ የቤተሰብ ግንኙነት በላይ ቅድሚያ ሊሰጠው የሚገባ ቅዱስ ርክብ መሆኑን ያመላክታል። ሁለተኛው "መጣበቅ" የሚለው ኃያል ግሥ ሲሆን፤ ይህ ቃል ጠንካራ፣ የማይበጠስና ተለጣፊ ትስስርን የሚያመለክት ነው። በብሉይ ኪዳን እስራኤላውያን "ከእርሱም ጋር ተባበር" (ዘዳ. 10፥20) ተብለው በታዘዙበት ቃል መሠረት መታዘዙ፣ የትዳር ትስስር ጥንካሬ ከእግዚአብሔር ጋር ካለው ኪዳናዊ ታማኝነት ጋር ይመሳሰላል ማለት ነው። ሦስተኛውና የመጨረሻው ውጤት ደግሞ "አንድ ሥጋ መሆን" ነው፤ ይህ በመጀመሪያ ደረጃ የአካላዊ ውህደትን (Sexual union) የሚያካትት ቢሆንም፣ በእርሱ ብቻ የተወሰነ አይደለም፤ ይልቁንም ሁለት የተለያዩ ሰብአዊ ማንነቶች ሳይጠፉ፣ ፍጹም ስሜታዊ፣ ማኅበራዊ፣ መንፈሳዊና ኅልውናዊ ውህደት የሚፈጠርበት መለኮታዊ ምሥጢር ነው።

ይህ የዘፍጥረት መሠረታዊ ዐዋጅ በአዲስ ኪዳን መድረክ ላይ ታላቅ ክብደት የሚያገኘው፣ ራሱ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ ፍች ሕጋዊነት ሲጠየቅ ወደ መጀመሪያው የፍጥረት ሥርዓት ሲመለስ ነው። ፋሪሳውያን በሙሴ ሕግ ተገንብተው ጥያቄ ሲያቀርቡ፣ ኢየሱስ ፊቱን ወደ ኤደን ገነት በመመለስ እንዲህ አለ፦ "እርሱም መልሶ እንዲህ አለ፦ ፈጣሪ በመጀመሪያ ወንድና ሴት አደረጋቸው፥ አላነበባችሁምን? አለም፦ ስለዚህ ሰው አባቱንና እናቱን ይተዋል፥ በሚስቱም ይጣበቃል፥ ሁለቱም አንድ ሥጋ ይሆናሉ፤ ስለዚህ አንድ ሥጋ ናቸው እንጂ ወደ ፊት ሁለት አይደሉም። እግዚአብሔር ያጣመረውን እንግዲህ ሰው አይለየው።" (ማቴ. 19፥4-6)። እዚህ ላይ ጌታችን ሦስት ወሳኝ የነገረ-መለኮት ዕውነታዎችን ያረጋግጣል፦ አንደኛ ትዳርን ከባህላዊ ልማድ ወይም ከሰባዊ ሕግጋት ከፍ አድርጎ ወደ ሉዓላዊው የፈጣሪ የመጀመሪያ ፈቃድ ይመልሰዋል፤ ሁለተኛ "ሁለቱም አንድ ሥጋ ይሆናሉ" በማለት የትዳርን ውህደት ኅልውናዊ ኃይል ያጎላል፤ ሦስተኛ, "እግዚአብሔር ያጣመረውን" የሚለውን ንቁ መለኮታዊ ግሥ በመጠቀም, እያንዳንዱ እውነተኛ ትዳር በሰውኛ የፍርድ ቤት ውል ወይም በማኅበረሰብ ሰነድ ብቻ ሳይሆን, በእግዚአብሔር ሉዓላዊ እጅ የተመሠረተ ቅዱስ መንፈሳዊ እውነታ መሆኑን ያስተምራል። ይህ መለኮታዊ ራእይ ትዳርን ከሰባዊ ውድቀት ከፍ አድርጎ, ሰው በቀላሉ ሊጫወተው ወይም ሊያፈርሰው የማይገባ ሉዓላዊና የማይሻር መለኮታዊ ተቋም መሆኑን ያትማል።

ትዳር እንደ ቃል ኪዳን፡ ከውል የላቀ እውነታ

ቃል ኪዳን እና ውል ፡ መሠረታዊ ልዩነት

በዘመናዊው ምዕራባዊ አስተሳሰብ ትዳር ብዙ ጊዜ እንደ "ውል" ይታያል፤ ውል ደግሞ በተፈጥሮው ሁኔታዊ ነው፦ ሁለት ወገኖች የተወሰኑ ግዴታዎችን ለመፈጸም ይስማማሉ፣ አንደኛው ወገን ግዴታውን ካላሟላ ደግሞ ሌላኛው ወገን ያለ ተጨማሪ ኃላፊነት ውሉን የማፍረስ ሕጋዊ መብት አለው። ነገር ግን ቅዱሳት መጻሕፍት ትዳርን ፈጽሞ በዚህ ማዕቀፍ ውስጥ አያስቀምጡትም። ነቢዩ ሚልክያስ ለእስራኤል ካህናትና ሕዝብ ሲናገር፣ ትዳርን ግልጽ በሆነ ቋንቋ "ቃል ኪዳን" ብሎ ይጠራዋል፦ "እናንተም፦ ስለ ምን ነው? ትላላችሁ። እግዚአብሔር በአንተና በልጅነት ሚስትህ መካከል ምስክር ስለ ሆነ ነው፥ እርስዋ ባልንጀራህና የቃል ኪዳንህ ሚስት ሆና ሳለች አንተ አታልለሃታል።" (ሚል. 2፥14)። ይህ ጥቅስ በራሱ በርካታ ጠቃሚ ነገሮችን ያስተምረናል፤ በተለይም ደግሞ "እግዚአብሔር... ምስክር ስለ ሆነ ነው" የሚለው ሐረግ በጣም ወሳኝ ነው። በዘመኑ ባህል ውስጥ ውሎች ብዙውን ጊዜ የሚደረጉት በምስክሮች ፊት ነበር፤ ነገር ግን ትዳር ልዩ ነው፦ ምስክሩ ራሱ እግዚአብሔር ነው። ይህ ማለት ትዳር በሁለት ሰዎች መካከል ብቻ የተደረገ ግላዊ ስምምነት ሳይሆን፣ በሦስተኛ ወገን ፊት ማለትም በራሱ በእግዚአብሔር ፊት የተፈጸመ ቅዱስ ግዴታ ነው ማለት ነው። ይህ ደግሞ ትዳር ለምን ከሌላ ዓይነት ማኅበራዊ ስምምነቶች የተለየ ክብደት እንደሚሸከም ያብራራል፤ ውል ሲፈርስ ተጎጂ የሚሆኑት ወገኖቹ ብቻ ናቸው፣ ቃል ኪዳን ሲፈርስ ግን ራሱ እግዚአብሔር እንደ ምስክር የተጎዳ ወገን ይሆናል።

ምሳሌ 2፥17 ደግሞ ወጣት ወንድን ከሚያታልለው ከናፈቀች ሴት እንዲርቅ ሲያስጠነቅቀው፣ የናፈቀችው ሴት ኃጢአት ምንነት "የልጅነት ባልንጀራዋን የምትተወውን፥ የአምላክዋንም ቃል ኪዳን የምትረሳውን፤" (ምሳ. 2፥17) በመሆኗ እንደሆነ ይገልጻል። እዚህ ላይ ደግሞ ትዳር በድጋሚ "ቃል ኪዳን" ተብሎ ይጠራል፣ እናም ይህንን ቃል ኪዳን መርሳት ወይም መተው ደግሞ ከቀላል ስምምነት መጣስ በላይ፣ የመንፈሳዊ ክህደት ደረጃ ያለው ኃጢአት ተደርጎ ይቆጠራል። እነዚህ ሁለት ጥቅሶች ተደምረው የሚያሳዩት፣ በብሉይ ኪዳን የነቢያትና የጥበብ ሥነ-ጽሑፍ ወግ ውስጥ፣ ትዳር ገና ከጥንት ጀምሮ ከሌሎች የሰው ልጅ ግንኙነቶች ተለይቶ በልዩ ቅድስና ደረጃ ይታይ እንደነበር ነው። የሚከተለው ሰንጠረዥ በውልና በቃል ኪዳን መካከል ያለውን መሠረታዊ ልዩነት ያሳያል፦

ይህ ልዩነት በሥነ-መለኮት ደረጃ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም ትዳር እንደ ውል ከታየ፣ አንደኛው ወገን "ግዴታውን አላሟላም" ሲባል ትዳሩ በቀላሉ ሊፈርስ ይችላል ወደሚል መደምደሚያ ያደርሳል። ትዳር ግን እንደ ቃል ኪዳን ሲታይ፣ የችግር ጊዜ የመፍታት ምክንያት ሳይሆን የመታመንን ጥልቀት የሚፈትሽበት፣ የክርስቶስን መስቀላዊ ፍቅር ተጨባጭ በሆነ መንገድ የምንኖርበት አጋጣሚ ይሆናል። ጳውሎስ ራሱ ትዳርን ሲገልጽ የተጠቀመው ቋንቋ ይህንኑ ያረጋግጣል፤ "ፍቅር ይታገሣል፥ ቸርነትንም ያደርጋል፤ ... በደልን አይቆጥርም፤" (1 ቆሮ. 13፥4-5) የሚለው መርህ በተለየ ሁኔታ በትዳር ውስጥ ሥራ ላይ ይውላል።

ትዳር ፤ የክርስቶስና ቤተ ክርስቲያን ታላቅ ምሥጢር

የትዳር ሥነ-መለኮት ጫፍ ላይ የሚደርሰው በኤፌሶን 5፥22-33 ውስጥ ነው። ጳውሎስ ስለ ትዳር ተግባራዊ መመሪያዎችን ከመስጠቱ በፊት፣ በመጀመሪያ የቤተ ክርስቲያንን ከክርስቶስ ጋር ያላትን ግንኙነት ያሳያል፦ "ክርስቶስ ደግሞ ቤተ ክርስቲያንን እንደ ወደዳት... ስለ እርስዋ ራሱን አሳልፎ ሰጠ" (ኤፌ. 5፥25)። ይህ "አሳልፎ መስጠት" የሚለው ግስ ቀጥተኛ የመስቀል ማጣቀሻ ነው፤ ጳውሎስ ስለ ትዳር ሲናገር፣ በዐይነ ኅሊናው ውስጥ የነበረው ምስል የጎልጎታን መስቀል ነው። ከዚያም ጳውሎስ ወደ ዘፍጥረት 2፥24 ይመለስና ይህንኑ ጥቅስ በድጋሚ ይጠቅሳል፣ ነገር ግን አንድ ድንቅ መደምደሚያ ይጨምርበታል፦ "ይህ ምሥጢር ታላቅ ነው፥ እኔ ግን ይህን ስለ ክርስቶስና ስለ ቤተ ክርስቲያን እላለሁ።" (ኤፌ. 5፥32)። እዚህ ላይ 'ምሥጢር' ጥቅም ላይ ውሏል፤ ይህ ቃል በአዲስ ኪዳን ውስጥ የተሸሸገ ነገር ሳይሆን፣ ከዚህ ቀደም ያልታወቀ ነገር ግን አሁን በክርስቶስ የተገለጠ የእግዚአብሔር ዕቅድ ማለት ነው። ጳውሎስ የሚናገረው፣ ትዳር ራሱ ገና ከዘፍጥረት ጀምሮ በተደበቀ መንገድ ወንጌልን ይዞ ኖሯል ማለት ነው፤ አዳምና ሔዋን ራሳቸው ይህንን ባያውቁም እንኳ፣ ግንኙነታቸው ወደፊት ክርስቶስ ለቤተ ክርስቲያኑ የሚያደርገውን ፍቅር አስቀድሞ ይተነብይ ነበር።

ይህ ትምህርት ትዳርን ከግላዊ ደስታ ማዕከልነት ወደ ክርስቶስ-ተኮር ትርጉም ይለውጠዋል። ባል ክርስቶስ ለቤተ ክርስቲያኑ ራሱን አሳልፎ እንደሰጠ፣ ራሱን ለሚስቱ አሳልፎ ለመስጠት ተጠርቷል፤ ይህ ደግሞ የስልጣን ትዕዛዝ ሳይሆን፣ የመስዋዕትነት ጥሪ ነው፤ ባል ራሱን ከመግዛት ይልቅ ራሱን አሳልፎ ለመስጠት ነው የተጠራው። ሚስት ደግሞ ቤተ ክርስቲያን ለክርስቶስ በደስታ እንደምትገዛ በፈቃደኝነት ለመተባበር ተጠርታለች (ኤፌ. 5፥22-24)፤ ይህም ደግሞ ከውጫዊ ግፊት የተነሳ ሳይሆን፣ ቤተ ክርስቲያን ለክርስቶስ ካላት እምነትና ፍቅር ከሚመነጭ ውስጣዊ ፈቃደኝነት ነው። ይህ የተግባር ሚና ልዩነት የክብር ልዩነት አይደለም፤ ከላይ እንዳየነው ሁለቱም ወገኖች እኩል የእግዚአብሔርን መልክ ተሸካሚዎች ናቸው። ይልቁንም እያንዳንዱ ወገን የተለየ የወንጌልን ገጽታ በተግባር የሚያሳይበት፣ የጋራ ተልእኮ ያለው መንፈሳዊ ሥርዓት ነው፤ ባል የክርስቶስን መስዋዕታዊ ፍቅር ያሳያል፣ ሚስት ደግሞ የቤተ ክርስቲያንን በእምነት የተሞላ ምላሽ ታሳያለች። በዚህ ብርሃን ውስጥ፣ እያንዳንዱ ክርስቲያናዊ ትዳር በዕለት ተዕለት ሕይወቱ ውስጥ "የወንጌል ተዕይንት" ይሆናል፤ ማለትም ዓለም እግዚአብሔር ሕዝቡን ምን ያህል ጥልቅ በሆነ፣ ታጋሽ በሆነ፣ ራስን ለሌላው አሳልፎ በሚሰጥ ፍቅር እንደሚወድ ማየት የሚችለው በከፊል በክርስቲያን ባልና ሚስት መካከል ባለው ታማኝነት፣ ይቅርታና መሥዋዕታዊ ፍቅር በኩል ነው። ስለዚህ አንድ ክርስቲያናዊ ትዳር ሲፈርስ ወይም ሲጎዳ፣ ጉዳቱ ከግለሰቦቹ አልፎ የወንጌልን ምስክርነት እንኳ ይነካል፤ ይህ ደግሞ ለምን ቤተ ክርስቲያን ለትዳር ጥገና ይህን ያህል ልዩ ትኩረት ልትሰጥ እንደሚገባት ያሳያል።

ሆሴዕና ጎሜር፡ ቃል ኪዳናዊ ፍቅር ፈተና ላይ ሲወድቅ

በብሉይ ኪዳን ውስጥ የቃል ኪዳናዊ ፍቅር እጅግ አስደናቂ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ እጅግ የሚያም ገጽታ የሚታየው በነቢዩ ሆሴዕ ታሪክ ውስጥ ነው። እግዚአብሔር ለሆሴዕ የሰጠው ትእዛዝ ራሱ ድንጋጤ የሚፈጥር ነው፦ "እግዚአብሔር ሆሴዕን፦ ምድሪቱ ከእግዚአብሔር ርቃ ታላቅ ዝሙት ታደርጋለችና ሂድ፥ አመንዝራይቱን ሚስትና የዝሙትን ልጆች ለአንተ ውሰድ አለው።" (ሆሴ. 1፥2)። ይህ ትእዛዝ ለሆሴዕ ግላዊ ስቃይ የሆነ፣ ራሱ ነቢዩ የሚኖረው ትንቢት ነው፤ የግል ትዳሩ ራሱ የእስራኤልን ከእግዚአብሔር ጋር ያላትን ግንኙነት ተምሳሌት እንዲሆን ተደርጓል። ጎሜር ደጋግማ ወደ ዝሙት ስትመለስ፣ ሆሴዕ ግን በእግዚአብሔር ትእዛዝ ደጋግሞ ገንዘብ ከፍሎ እንኳ ወደ ቤቱ ይመልሳታል፦ "እግዚአብሔርም፦... ሂድ፥ ደግሞ በባልንጀራዋ የተወደደችውን አመንዝራይቱን ሴት ውደድ አለኝ።" (ሆሴ. 3፥1) ተብሎ ተነገረው። ሆሴዕ ጎሜርን ከባርነት ወይም ከግዞት ዋጋ ከፍሎ የገዛት ይመስላል (ሆሴ. 3፥2)፤ ይህ ትዕይንት፣ የፍቅር ዋጋ ምን ያህል ውድ ሊሆን እንደሚችል፣ እውነተኛ ፍቅር ብዙ ጊዜ ራስን ዋጋ ከፍሎ ማዳንን እንደሚጠይቅ በሚያሳምም ግልጽነት ያሳየናል።

ይህ ታሪክ ብቻውን ቢነበብ ምናልባት እንደ ጭካኔ ወይም እንደ ኢፍትሐዊነት ተደርጎ ሊታይ ይችል ይሆናል፤ ነገር ግን በትንቢታዊ ዐውዱ ውስጥ ሲነበብ፣ ይህ ታሪክ ራሱ ስለ እግዚአብሔር ባሕርይ ጥልቅ የሆነ መገለጥ ይሆናል። እስራኤል ደጋግማ ከእግዚአብሔር ርቃ ወደ ጣዖት ስትሸሽ፣ እግዚአብሔር ግን "ኤፍሬም ሆይ፥ እንዴት እተውሃለሁ? እስራኤል ሆይ፥ እንዴት አሳልፌ እሰጥሃለሁ?... ልቤ በውስጤ ተገለበጠ፥ ርኅራኄዬም ተነሣሣ።" (ሆሴ. 11፥8) ብሎ ይናገራል። እዚህ ላይ የምናገኘው መርህ፣ ቃል ኪዳናዊ ፍቅር በሌላኛው ወገን ታማኝነት ላይ ብቻ የተመሠረተ ሳይሆን፣ በራሱ በፍቅር አድራጊው ማንነትና ቁርጠኝነት ላይ የተመሠረተ መሆኑ ነው። ይህ ደግሞ ለክርስቲያናዊ ትዳር እጅግ ጠቃሚ ትምህርት ይዟል፤ ትዳር በሰው ፍጹምነት ላይ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ጸጋ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያስተምረናል። ባልና ሚስት እርስ በርሳቸው በሚያደርጉት ውድቀት፣ አለመግባባትና ድክመት መካከል እንኳ፣ ቃል ኪዳናቸውን ማክበር የሚችሉት ከራሳቸው ጥንካሬ ብቻ ሳይሆን፣ ከሆሴዕና ከእግዚአብሔር ምሳሌ ተምረው፣ ከዚያ ምንጭ ጸጋን በመሳብ ነው። የክርስቲያናዊ ትዳር ጥንካሬ ምንጭ ስለዚህ ሁለቱ ወገኖች ምን ያህል "ፍጹማን" ናቸው በሚለው ላይ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ጸጋ ምን ያህል እየኖሩ፣ ምን ያህልም ይቅር ለመባባል ፈቃደኞች ናቸው በሚለው ላይ የተመሠረተ ነው።

ፍች

የእግዚአብሔር መሠረታዊ አቋም፡ "መፋታትን እጠላለሁ"

ማንኛውም የፍች ውይይት መጀመር ያለበት እግዚአብሔር ራሱ በገለጸው መሠረታዊ አቋም ነው። ነቢዩ ሚልክያስ ለእስራኤል ሕዝብ ሲናገር፣ ራሱ እግዚአብሔር "መፋታትን እጠላለሁ፥ ይላል የእስራኤል አምላክ እግዚአብሔር፥ ልብሱንም በግፍ የሚከድነውን ሰው እጠላለሁ፥ ይላል የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር፤" (ሚል. 2፥16) እንደተናገረ ይመሰክራል። እዚህ ላይ ልብ ልንል የሚገባን፣ "ፍች" የሚለው ቃል ብቻውን ተነጥሎ አለመቅረቡ ነው፤ "ልብሱንም በግፍ የሚከድነውን" ከሚለው ሐረግ ጋር ተያይዞ ይገኛል። የሚልክያስ ዘመን ማኅበረሰብ ውስጥ ወንዶች የወጣትነት ዘመናቸውን ሚስቶች ችላ ብለው ያለ በቂ ምክንያት ይፈቷቸው ነበር፤ ብዙ ጊዜም ይህ ድርጊት ራሱ የፍርድ ልብስን (ካባን) እንደ መልበስ ይታይ ነበር፤ ማለትም በውጫዊ መልኩ "ትክክል" መስሎ የሚታይ ቢሆንም፣ በውስጡ ግን ግፍና ክህደት የተሸከመ ተግባር ነበር። ስለዚህ እግዚአብሔር የሚጠላው ፍች የሚያመጣውን ውጤት ብቻ ሳይሆን፣ ከበስተጀርባው ያለውን ልብ ያለ ርኅራኄ የቀዘቀዘ፣ ታማኝነትን የናቀ አመለካከት ጭምር ነው። ይህ ጥላቻ በፍቺ ውስጥ ስለሚፈጠረው ጭካኔ፣ የቤተሰብ መበታተንና የቃል ኪዳን መጣስ የመነጨ ነው።

ጌታ ኢየሱስ ራሱ ይህንኑ መርህ በአገልግሎቱ ወቅት አፅንቶ ያረጋግጣል። ፈሪሳውያን "ሰው በሆነው ምክንያት ሁሉ ሚስቱን ሊፈታ ተፈቅዶለታልን?" (ማቴ. 19፥3) ብለው በፈተና ሲጠይቁት፣ ኢየሱስ በመጀመሪያ ወደ ፍጥረት ንድፍ ይመልሳቸዋል (ማቴ. 19፥4-6)፤ ከዚያም እነርሱ "እነርሱም፦ እንኪያስ ሙሴ የፍችዋን ጽሕፈት ሰጥተው እንዲፈቱአት ስለ ምን አዘዘ? አሉት።" (ማቴ. 19፥7) ብለው ሲከራከሩ፣ ኢየሱስ ጥልቅ ማብራሪያ ይሰጣል፦ "እርሱም፦ ሙሴስ ስለ ልባችሁ ጥንካሬ ሚስቶቻችሁን ትፈቱ ዘንድ ፈቀደላችሁ፤ ከጥንት ግን እንዲህ አልነበረም።" (ማቴ. 19፥8)። ይህ አገላለጽ ራሱ ጥልቅ ግንዛቤ ይዟል፦ የሙሴ ሕግ (ዘዳ. 24፥1-4) ፍችን የፈቀደው በበጎ ፈቃድ ወይም በእግዚአብሔር ትክክለኛ ናፍቆት ተነሳስቶ ሳይሆን፣ የሰው ልብ ጠንካራነትን ("የልብ ድንዳኔ") እንደ ተጨባጭ እውነታ ስለተቀበለ ነው። በሌላ አነጋገር፣ ፍች የተፈቀደው በኃጢአት ምክንያት፣ ለኃጢአት እውነታ ምላሽ ተደርጎ እንጂ፣ ከመጀመሪያው ከእግዚአብሔር ንድፍ ውስጥ ያለ ክፍል ተደርጎ አይደለም። "ከጥንት ግን እንዲህ አልነበረም" የሚለው ንፅፅር ራሱ የፍችን ትክክለኛ ስፍራ ይገልጻል፤ ፍች የፍጥረት ንድፍ ክፍል ሳይሆን፣ ኃጢአት ወደ ዓለም ስለገባ ብቻ የተፈጠረ ለጊዜው የሚፈቀድ ስምምነት ነው። ይህ የመነሻ መርህ በማንኛውም ተከታይ የትርጓሜ ውይይት ውስጥ ሊረሳ አይገባም፤ ፍች ፈጽሞ "አማራጭ" ወይም "መደበኛ መፍትሔ" ተደርጎ ሊታይ አይችልም፤ ይልቁንም በኃጢአተኛ ዓለም ውስጥ ላለው ስብራት እንደ የመጨረሻ፣ የሚያሳዝን ምላሽ ብቻ ሊታሰብ ይገባል።

"ፖርኒያ"

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የፈሪሳውያንን የፍች ጥያቄ ሲመልስ፣ ጉዳዩን ከሰዎች የተዛባ ልማድና ከሙሴ ሕግ የቸልተኝነት ገጽታዎች ወደቀደመው የአምላክ ፍጥረት ንድፍ ይመለሰዋል። ከዚያም ጥብቅ እና የማያሻማ መደምደሚያ ላይ ይደርሳል፦ "ያለ ዝሙት ምክንያት ሚስቱን ፈትቶ ሌላይቱን የሚያገባ ሁሉ ያመነዝራል" (ማቴ. 19፥9)። ይህ የቃል አገባብ በክርስቲያናዊ ትውፊቶች መካከል የረጅም ጊዜ የትርጓሜ ልዩነቶች መነሻ ነው። ልዩነቱም ይህ "ያለ ዝሙት ምክንያት" የሚለው ማዕቀፍ በማርቆስ (10፥11-12) እና በሉቃስ (16፥18) ትይዩ ዘገባዎች ላይ ፍጹም አለመገኘቱ፣ በምትኩ በማቴዎስ ወንጌል ላይ ብቻ መገለጹ ነው። በጥልቀት ስንመረምረው፣ በማቴዎስ ጽሑፍ ውስጥ ጥቅም ላይ የዋለው የግሪክ ቃል porneia (ፖርኒያ) ከሰፊው የሞራል ጥፋቶች ጋር የሚገናኝ ቃል ነው። ቃሉ ከጋብቻ ውጭ የሚፈጸምን ማንኛውንም ወሲባዊ ኃጢአት፣ ዝሙትን፣ የዘመድ መዳራትን እና ሌሎችንም የጋብቻ ታማኝነት ማጉደል ድርጊቶችን ያጠቃልላል። ይህ ቃል ከጥብቁ ቃል ከ moicheia (ሞይኬያ - ያገባ ሰው ከሌላ ሰው ጋር ከሚፈጽመው የዘወትር ምንዝር ብቻ) ጋር ሲወዳደር እጅግ ሰፊ ይዘት አለው። በዚህም ምክንያት የትርጓሜ ሊቃውንት በሁለት ዋና ዋና ጎራዎች ይከፈላሉ፤ አንደኛዎቹ porneiaን በጥብቅ አውድ (ለምሳሌ በዕጮኝነት ጊዜ የተፈጸመ የድንግልና ማጣት ወይም በሕገ-ወጥ የዝምድና ወሰን የተፈጸመ ጋብቻ) አድርገው ሲተረጉሙት፣ ሌሎች ደግሞ ማንኛውንም ተደጋጋሚ፣ ሐቀኝነት የጎደለው እና ንስሓ የማይታይበትን የጋብቻ ክህደት እንደሚያካትት አድርገው ይከራከራሉ።

ይህ "የማቴዎስ ልዩ አንቀጽ" በማርቆስና በሉቃስ አለመጻፉ ሆን ተብሎ የተደረገ ግድፈት ሳይሆን፣ በእያንዳንዱ ወንጌላዊ ጸሐፊ አውድ እና ለአንባቢያን የሚሰጠው ትኩረት ልዩነት የተነሣ ነው። ማቴዎስ ወንጌሉን የጻፈው ለአይሁድ ክርስቲያኖች በመሆኑ፣ በአይሁድ ሕግ ውስጥ ያሉ ልዩ ሁኔታዎችን እና የሕግ ትርጓሜዎችን ከግምት ውስጥ ያስገባ ነበር፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ግን የኢየሱስን መሠረታዊ እና ጥብቅ መርህ (ትዳር በቀልድ ወይም በቀላሉ ሊፈታ የሚችል አይደለም የሚለውን ሀሳብ) አጉልተው አሳይተዋል። ነገር ግን የትኛውንም አቋም ብንወስድ፣ ይህ ልዩ ማዕቀፍ ፍችን እንደ ቀላል፣ አጭር እና የትዳር ችግሮችን ማምለጫ አድርጎ አያቀርበውም። ከዚህ ይልቅ፣ የኢየሱስን ትምህርት ስሰሙ ደቀ መዛሙርቱ "ደቀ መዛሙርቱም፦ የባልና ሚስት ሥርዓት እንዲህ ከሆነ ማግባት አይጠቅምም አሉት።" (ማቴ. 19፥10) ብለው መደነቃቸውና መሸበራቸው፣ የክርስቶስ ትእዛዝ ምን ያህል ከባድና ከፍ ያለ የሞራል መስፈርት እንዳለው በግልጽ ያሳያል።

ይህ ልዩነት፣ የተለያዩ ቅን ልብ ያላቸው ምሁራን ተመሳሳይ ጥቅሶችን ሲተረጉሙ ወደ የተለያዩ መደምደሚያዎች ሊደርሱ እንደሚችሉ ያሳያል፤ ይህም የቅዱሳት መጻሕፍት ግልጽነት ማነስ ሳይሆን፣ የርዕሱ ስሜታዊነትና የቤተ ክርስቲያን ታሪካዊ ተሞክሮ ውስብስብነት የሚያንጸባርቅ ነው። የጋራ የሆነው ግን በሁሉም ትውፊቶች ውስጥ የሚገኘው መርህ ነው፦ ትዳር ቀላል በሆነ ምክንያት የሚፈታ አይደለም፣ የቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ በሂደቱ ውስጥ ወሳኝ ሚና ሊጫወት ይገባል፣ እና ግብ ሁልጊዜ እርቅና ፈውስ እንጂ መለያየት አይደለም።

ጳውሎስና 1ኛ ቆሮንቶስ 7፡ ከማያምን ጋር ስለሚኖር ትዳር

ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 7፥12-16 ላይ ሌላ ውስብስብ ሁኔታ ይመለከታል፤ ይህም በቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተግባራዊ ችግር ሆኖ የተነሳ ይመስላል፦ ሁለት ያላመኑ ሰዎች ተጋብተው፣ ከዚያ በኋላ አንደኛው ወገን ወንጌልን ሰምቶ ወደ እምነት ሲመጣ ምን መደረግ አለበት? ጳውሎስ "ለሌሎች ግን እኔ እላለሁ፥ ጌታም አይደለም፤ ማንም ወንድም የማታምን ሚስት ብትኖረው እርስዋም ከእርሱ ጋር ልትቀመጥ ብትስማማ፥ አይፈታት።" (1 ቆሮ. 7፥12) በማለት ራሱ በሐዋርያዊ ሥልጣኑ ስር የተለየ መመሪያ ይሰጣል፤ ይህ ማለት ኢየሱስ በምድር ላይ ሳለ ይህንን ልዩ ጉዳይ በቀጥታ ስላልነካካው፣ ጳውሎስ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት አዲስ መርህ እያስተማረ ነው ማለት ነው። መርሁ ግልጽ ነው፤ የማያምነው ወገን አብሮ ለመኖር ፈቃደኛ እስከሆነ ድረስ፣ አማኙ ወገን የተለየ እምነት እንዳለው ብቻ ትዳሩን ማፍረስ የለበትም። ጳውሎስ ምክንያቱንም ያብራራል፦ "ያላመነ ባል በሚስቱ ተቀድሶአልና፥ ያላመነችም ሚስት በባልዋ ተቀድሳለችና፤" (1 ቆሮ. 7፥14)። እዚህ ላይ "ተቀድሶአል" (hēgiastai) የሚለው ግስ የድነት ማረጋገጫ ማለት ሳይሆን፣ የተለየ ጸጋ ውስጥ የመግባት ትርጉም ነው፤ የማያምነው ወገንና ልጆቻቸው በአማኙ ወገን በኩል ወደ እግዚአብሔር ቤተሰብ ቅርበት፣ ወደ ምህረቱ ተጽዕኖ ውስጥ እንደገቡ ያሳያል፤ ይህ ደግሞ ትዳርን ለማስቀጠል ተጨማሪ መንፈሳዊ ምክንያት ይሰጣል።

ነገር ግን ጳውሎስ ወዲያውኑ ተቃራኒውን ሁኔታ ይመለከታል፦ "የማያምን ግን ቢለይ ይለይ፤ ወንድም ቢሆን ወይም እኅት በእንዲህ ያለው ስፍራ አይገዙም፤" (1 ቆሮ. 7፥15)። እዚህ ላይ "አይገዙም" ፣ በቀጥታ "አልተባረሩም" ወይም "በባርነት አልያዙም" የሚለው ኃይለኛ ቃል ጥቅም ላይ ውሏል፤ ይህ ማለት የማያምነው ወገን በራሱ ፈቃድ ትዳሩን ትቶ ቢሄድ፣ አማኙ ወገን ወደ ኋላ ተመልሶ ያንን ትዳር ለማስቀጠል በሕይወት ዘመኑ ሁሉ እንደ ባርያ ታስሮ የመኖር ግዴታ የለበትም ማለት ነው። ይህ መርህ፣ ብዙ ጊዜ በሥነ-መለኮት ጥናት ውስጥ "የጳውሎስ መብት" እየተባለ ይጠራል፤ ከማቴዎስ ልዩ አንቀጽ (porneia) ጎን ለጎን፣ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ለፍች ተቀባይነት ካላቸው ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች አንዱ ተደርጎ ይታያል። ጳውሎስ ይህንን ክፍል የሚያጠቃልለው ደግሞ በሚያምር፣ ተስፋ በሚሰጥ ማሳሰቢያ ነው፦ "አንቺ ሴት፥ ባልሽን ታድኚ እንደ ሆነ ምን ታውቂያለሽ? ወይስ አንተ ወንድ፥ ሚስትህን ታድን እንደ ሆነ ምን ታውቃለህ?" (1 ቆሮ. 7፥16)። ይህ ጥያቄ አማኙን ተስፋ ወደ መቁረጥ ሳይሆን፣ ወደ ትዕግስትና ተስፋ ይጋብዘዋል፤ ትዳር በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ቢቆይ እንኳ፣ የማያምነው ወገን ልብ ወደ ክርስቶስ ሊመለስ የሚችልበት እድል ገና እንዳለ ያስታውሰዋል።

ሁሉም ችግር ፍችን አያጸድቅም

ከላይ ከተነሱት ጥብቅ መርሆች ባሻገር፣ ከትዳር ጋር በተያያዙ የዕለት ተዕለት ሕይወት እውነታዎች ላይ ጥልቅ የሆነ የእንክብካቤ እና የማስተዋል ገጽታ ማጤን ወሳኝ ነው። በአብዛኞቹ ክርስቲያናዊ ትውፊቶች ውስጥ እንደ ተራ አለመግባባቶች፣ የፍቅር ስሜት መቀዝቀዝ፣ አጠቃላይ የደስታ ማጣት ወይም የዕለት ተዕለት የባህሪ አለመጣጣም ብቻቸውን በቂ የፍች ምክንያቶች ተደርገው አይወሰዱም፤ ትዳር የጽናት፣ የይቅርታ እና የመተላለፍ ቃልኪዳን እንደመሆኑ መጠን እነዚህን ተግዳሮቶች በመንፈሳዊ ጥንካሬ እና በውይይት ማለፍ እንደሚገባ ይመከራል። ይሁን እንጂ፣ ይህ ሥነ-መለኮታዊ ጥብቅነት በፍጹም ከሰው ልጅ መሠረታዊ ደኅንነት እና ሕይወት ጥበቃ ጋር ሊጋጭ አይገባም። በአካል፣ በሥነ ልቦና ወይም በስሜታዊ ጥቃት ውስጥ የሚገኝ ማንኛውም ግለሰብ ራሱን ከጉዳት ለመጠበቅ ሲል አካላዊ መለየት ማድረጉ የግድ የሚሆንበት አውድ ይፈጠራል። ይህ ከቀዝቃዛ የሕግ ትርጓሜ ወይም ከፍችና ዳግም ጋብቻ ክርክር የተለየ፣ ፍጹም አስቸኳይ እና ሰብአዊ የደኅንነት ጥያቄ ነው። ክርስቶስ ያስተማረው እውነተኛው ፍቅርና ርኅራኄ ሰውን ከጥፋት መታደግ እና መቅደም ላይ ያተኩራል። ስለዚህም እውነተኛ መንፈሳዊ ጥበብ ሁልጊዜም ከሰው ልጅ ሕይወት ቅድስና እና ደኅንነት ጋር አብሮ ሊጓዝ ይገባል።

ትዳርና ፍች በኢትዮጵያ አውድ፡

ሥነ-መለኮታዊ መርሆችን ወደ ኢትዮጵያ ተጨባጭ ሕይወት ስናመጣ፣ ቤተ ክርስቲያን የምታገለግለው ማኅበረሰብ ትክክለኛ ገጽታ ምን እንደሚመስል መረዳት አስፈላጊ ነው። ከኢትዮጵያ የስነ ሕዝብና ጤና ጥናት (EDHS) እና ተከታይ የትምህርት ጥናቶች የተገኘው መረጃ፣ የፍችና የልጅነት ጋብቻ ጉዳይ በአገራችን ምን ያህል ጥልቅ ማኅበራዊ ተጽዕኖ እንዳለው ያሳያል፤ ይህም ለቤተ ክርስቲያን የስብከትና የምክር አገልግሎት ትኩረት ትልቅ ፋይዳ አለው።

የፍች ስርጭት በኢትዮጵያ

እ.ኤ.አ. 2016 የኢትዮጵያ ስነ ሕዝብና ጤና ጥናት (EDHS) መረጃን መሠረት ያደረገ ትንታኔ እንደሚያሳየው፣ ካገቡ ሴቶች መካከል ወደ 24.9 በመቶ የሚጠጉት ከመጀመሪያ ትዳራቸው ተፋትተዋል ወይም ተለያይተዋል። ሌላ የረዥም ጊዜ ክትትል ጥናት እንደሚያሳየው ደግሞ፣ በ30 ዓመታት ውስጥ በአማካይ 45 በመቶ የሚሆኑ የመጀመሪያ ጋብቻዎች በፍች ያበቃሉ፤ ከእነዚህ ውስጥ 28 በመቶ በመጀመሪያዎቹ 5 ዓመታት፣ 34 በመቶ በ10 ዓመታት፣ እና 40 በመቶ በ20 ዓመታት ውስጥ ይፈርሳሉ። ይህ ትዳር በጀመሩት የመጀመሪያ ጥቂት ዓመታት ውስጥ ልዩ ተጋላጭነት እንዳለው ያሳያል፤ ይህም ለቤተ ክርስቲያን የቅድመ ጋብቻና የመጀመሪያ ዓመታት የትዳር ምክር አገልግሎት ምን ያህል ወሳኝ እንደሆነ ያሳስባል።

የአደጋ ምክንያቶች፡ ማን ይበልጥ ተጋላጭ ነው?

የ2016ቱ EDHS መረጃ ላይ የተመሠረተ ስታትስቲካዊ ትንተና በርካታ ማኅበራዊ መደብ ተለዋዋጮች ከፍች ጋር ጠንካራ ትስስር እንዳላቸው ይለያል። መደበኛ ትምህርት ያልነበራቸው ሴቶች፣ ከተማረሩ ሴቶች ጋር ሲነጻጸሩ ከፍተኛ የፍች ተጋላጭነት አሳይተዋል፤ በከተማ አካባቢ የሚኖሩ ሴቶች ከገጠር ነዋሪዎች የበለጠ ተጋላጭነት አሳይተዋል፤ የትዳር ጓደኛ ጥቃት ታሪክ ያለባቸው፣ ልጅ የሌላቸው፣ እና ቤት ባለቤትነት የሌላቸው ሴቶችም በተመሳሳይ ከፍ ያለ አደጋ አሳይተዋል። ከክልል አንጻር ደግሞ የአማራ ክልል ከፍተኛ የፍች ተጋላጭነት ሲያሳይ፣ ኦሮሚያ፣ ደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች፣ የከተማ አስተዳደሮችና አርብቶ አደር አካባቢዎች አንጻራዊ ዝቅተኛ ተጋላጭነት አሳይተዋል። የሚከተለው ገበታ የተመረጡ የአደጋ ምክንያቶችን ደረጃ ያሳያል (ማስተካከያ የተደረገበት ዕድላዊ ውድር—Adjusted Odds Ratio)፤ ከ1.0 በላይ የሆነ ውድር የፍች እድልን ከፍ እንደሚያደርግ ያመለክታል፦

የልጅነት ጋብቻ ውድቀት፡ ተስፋ ሰጪ ዝንባሌ

ከፍች ጎን ለጎን፣ ከትዳር ጋር ተያያዥነት ያለው ሌላው ወሳኝ ጭብጥ የልጅነት ጋብቻ ነው፤ ምክንያቱም ጥናቶች ከ15 ዓመት በታች ማግባት የፍች ተጋላጭነትን እንደሚያሳድግ ስለሚያሳዩ (ከላይ ያለውን ገበታ ይመልከቱ)። እንደ አኩሪ ዜና፣ ኢትዮጵያ ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት በልጅነት ጋብቻ ቅነሳ ረገድ ከፍተኛ መሻሻል አሳይታለች። በ2000 እና በ2016 መካከል በተካሄዱ ተከታታይ ብሔራዊ ጥናቶች መሠረት፣ ከ18 ዓመት በታች ያገቡ ሴቶች መጠን ከ49 በመቶ ወደ 40 በመቶ ቀንሷል፤ በተለይ በአማራ ክልል ውስጥ ደግሞ ከ79.9 በመቶ ወደ 42.9 በመቶ የሚደርስ አስደናቂ ቅናሽ ታይቷል። ከ15 ዓመት በታች ማግባትም በተመሳሳይ ወቅት በ26 በመቶ ቀንሷል። ዩኒሴፍ እንደገለጸው፣ ኢትዮጵያ ባለፉት አሥር ዓመታት በዓለም አቀፍ ደረጃ ከፍተኛ የልጅነት ጋብቻ ቅነሳ ካሳዩ አገሮች አንዷ ስትሆን፣ ስርጭቱ በሦስተኛ ያህል ቀንሷል።

ምንም እንኳ ይህ መሻሻል የሚያበረታታ ቢሆንም፣ ኢትዮጵያ አሁንም በዓለም ላይ በልጅ ሙሽሮች ፍጹም ቁጥር አምስተኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች፤ በተለይ በአፋር፣ በቤንሻንጉል ጉምዝ፣ በሶማሌ እና በኦሮሚያ አንዳንድ አካባቢዎች ግማሽ ያህሉ ልጃገረዶች ከ18 ዓመት በፊት ያገባሉ። ይህ እውነታ ለቤተ ክርስቲያን ድርብ ኃላፊነት ይፈጥራል፦ በአንድ በኩል የልጅነት ጋብቻ የፈጣሪን የፍጥረት ንድፍ የሚጻረር፣ ብስለት፣ ስምምነትና ራስን ማወቅ ገና ላልደረሱ ልጆች ላይ የሚፈጸም ኢፍትሐዊነት መሆኑን በድፍረት ማስተማር፤ በሌላ በኩል ደግሞ ቀድሞውኑ በልጅነት ትዳር ውስጥ ላሉ ቤተሰቦች የርኅራኄ፣ የትምህርትና የድጋፍ አገልግሎት መስጠት።

የፍች መንስኤዎች፡ የጥራት ጥናት ግኝቶች

ከቁጥር መረጃ ባሻገር፣ በኢትዮጵያ የተደረጉ የጥራት (qualitative) ጥናቶች የፍችን ስር የሰደዱ ምክንያቶች ይለያሉ፤ እነዚህም የኢኮኖሚ ጫና፣ የመግባቢያና የቁርጠኝነት ችግር፣ የውጭ ግፊቶች (የቤተሰብ ጣልቃ ገብነት)፣ የባህርይ ለውጦች፣ እና በወሲባዊ ጉዳዮችና በግላዊ ፍላጎቶች ላይ አለመስማማት ናቸው። እነዚህ ግኝቶች የቤተ ክርስቲያንን የትዳር አገልግሎት አቅጣጫ በቀጥታ ይነካሉ፤ ምክንያቱም ችግሩ ነጠላ ምንጭ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ግንኙነታዊ ልኬቶች ያሉት ውስብስብ እውነታ መሆኑን ስለሚያሳዩ ነው። ስለዚህ ውጤታማ የቤተ ክርስቲያን ምላሽ ስብከትን ብቻ ሳይሆን፣ የገንዘብ አያያዝ ትምህርትን፣ የመግባቢያ ክህሎት ስልጠናን፣ እና ተከታታይ የትዳር አማካሪነት አገልግሎትን ማካተት ይኖርበታል።

የቤተ ክርስቲያን ምላሽ፡ ጸጋ፣ ፈውስና ተስፋ

የእግዚአብሔር ጥላቻ
በፍች ውስጥ ያለውን ግፍ፣ ክህደትና የተሰበረውን ቃል ኪዳን

በሚልክያስ 2፥16 ላይ የሚገኘው "መፋታትን እጠላለሁ" የሚለው ቃል ብዙ ጊዜ በፍቺ ውጥንቅጥ ውስጥ አልፈው በመከራ ውስጥ ላሉ ሰዎች እንደ ማኅበራዊ ኩነኔና ቋሚ ውግዘት ተደርጎ ይተረጎማል፤ ይህም ሰዎች ከእግዚአብሔር ማኅበረሰብ እንዲገለሉ የሚያደርግ ከባድ ጥላ ሆኖ ይታያል። ነገር ግን ይህ አተረጓጎም ስህተት በሆነ መንገድ መረዳት ነው። እግዚአብሔር የሚጠላውና የሚቃወመው በግንኙነቱ ውስጥ የሚፈጸመውን ግፍ፣ አታላይነት፣ ክህደት እና የገባውን ቃል ኪዳን መተላለፍ እንጂ፣ በሂደቱ የተጎዱትን እና የተሰበሩትን ሰዎች አይደለም። ይህንን የይቅርታና የመልሶ ማቋቋም ልብ በግልጽ የምናየው በነቢዩ ኢሳይያስ ትንቢት እና ጌታችን በናዝሬት ምኵራብ ባነበበው ቃል ላይ ነው፤ መሲሑ "ልባቸው የተሰበረውን እጠግን ዘንድ... የተጠቁትን ነጻ አወጣ ዘንድ" (ኢሳ. 61፥1፤ ሉቃ. 4፥18) እንደተላከ ተናግሯል። ከፍች ማዕበል የተረፈ ልብ ከባድ ስብራት እና ቁስለት የሚታይበት በመሆኑ፣ ይህ የመጽናናት ተስፋ በቀጥታ የሚናገረው ለነዚሁ የተጎዱ ሰዎች ነው። የክርስቶስ ተልእኮ ስብራትን ማብዛት ሳይሆን የተሰበረውን መጠገንና መፈወስ ነው።

ይህንን እውነት በተግባር ላይ ስንፈትሸው፣ ጌታ ኢየሱስ ከሰማርያዊት ሴት ጋር ያደረገው ታሪካዊ ውይይት (ዮሐ. 4) ፍጹም ብሩህ ማሳያ ነው። ኢየሱስ በያዕቆብ ጉድጓድ አጠገብ ከእርስዋ ጋር ሲነጋገር "አምስት ባሎች ነበሩሽና፣ አሁንም ከአንቺ ጋር ያለው ባልሽ አይደለም" በማለት ያለፈውን ሕይወቷን ያለ ማድበስበስ በግልጽ ተናግሮታል። ሆኖም ይህ ሐቀኛ ንግግር ሴቲቱን ለማጥላላት ወይም ከእግዚአብሔር ርኅራኄ ለመነጠል አልነበረም፤ ከዚህ ይልቅ ኢየሱስ በዚያው ቅጽበት "ሕያው ውኃ" ሊሰጣት ቃል ገብቶለታል፣ ከዚህም በላይ በምድር ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ገና ለማንም በግልጽ ያልገለጸውን መሲሕነቱን ለእርስዋ አብስሯል (ዮሐ. 4፥26)። ውስብስብ የትዳር ታሪክ እና ብዙ ውድቀቶች ያሏት ሴት ከመሲሑ ጋር በግል እንዲህ ዓይነት ጥልቅ መገለጥ መቻሏ፣ ማንም ሰው ካለፈው ስብራቱ የተነሣ ከእግዚአብሔር ጸጋ ወሰን ውጭ እንደማይሆን ትልቅ ትምህርት ይሰጠናል። ምድራዊ ትዳር ሊፈርስ፣ ሊበላሽ ወይም ሊያከትም ይችላል፤ ነገር ግን መለኮታዊው ፍቅር እና የጸጋ ማዕበል ሰውን ከፍርስራሹ አንስቶ አዲስ ሕይወት ለመስጠት ሁልጊዜም ዝግጁ ነው።

የይቅርታ ወንጌል

ሐዋርያው ጳውሎስ ለቆሮንቶስ ምእመናን ሲጽፍ፣ ከዚህ ቀደም በዝሙት፣ በጣዖት አምልኮ፣ በስርቆትና በሌሎችም ከባድ ኃጢአቶች ውስጥ ስለነበሩ ሰዎች ይናገራል (1 ቆሮ. 6፥9-10)፤ ይህ ዝርዝር ራሱ የቆሮንቶስ ምእመናን የቀድሞ ሕይወት ምን ያህል የተበላሸ እንደነበር ያሳያል። ነገር ግን ወዲያውኑ ጳውሎስ ታላቅ የተስፋ ቃል ይናገራል፦ "ከእናንተም አንዳንዶቹ እንደ እነዚህ ነበሩ፤ ነገር ግን በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም በአምላካችንም መንፈስ ታጥባችኋል፥ ተቀድሳችኋል፥ ጸድቃችኋል።" (1 ቆሮ. 6፥11)። ሦስቱ ግሶች ፣ "ታጥባችኋል"፣ "ተቀድሳችኋል"፣ "ጸድቃችኋል" ፣ ሁሉም በአለፈ ጊዜ የተጠናቀቀ፣ ዳግም ወደ ኋላ የማይመለስ ተግባር መሆናቸውን ያመለክታሉ። ይህ መርህ በፍች ውስጥ ላሉ ወይም ላለፉ ሰዎችም ይሠራል፤ የክርስቶስ ደም ማንኛውንም ኃጢአት ጨምሮ የፍች ውስጥ ሊፈጠር የሚችለውን ኃጢአት ለማጠብ በቂ ነው። ልብ ልንል የሚገባን፣ ይህ ጳውሎስ ኃጢአትን ቀላል አድርጎ የሚያቀርብበት ክፍል አይደለም፤ ከዚህ በፊት ባለው ዝርዝር ውስጥ ኃጢአትን በስም ጠቅሶ ገልጿል። ነገር ግን ከኃጢአቱ ስም ጎን ለጎን፣ የይቅርታን ስፋትና ጥልቀት ያስቀምጣል፤ ይህም ወንጌል የተሰበረውን የሚያድስ፣ ያለፈውን የሚያጥብ ኃይል መሆኑን ያሳያል። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያን የፍች ተሞክሮ ያለፉ ሰዎችን ወደ ኋላ ከመግፋት ወይም ከሁለተኛ ደረጃ አባልነት ይልቅ፣ ፈውስ፣ ንስሓ፣ እርቅ፣ እና በሚገባበት ጊዜም ዳግም ግንባታ ማበረታታት ይኖርባታል፤ ምክንያቱም ወንጌል ራሱ ለተሰበሩ ሰዎች የተላከ ምስራች ነውና።

ተግባራዊ የቤተ ክርስቲያን ስትራቴጂ

ከላይ ከቀረበው ስታትስቲካዊ ትንተና በመነሳት፣ የኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ትዳርን ለማጠናከር ልዩ ትኩረት ሊሰጡባቸው የሚገቡ ቢያንስ አራት ተግባራዊ አቅጣጫዎች ይታያሉ፦ አንደኛ፣ ጥልቅና ተከታታይ የቅድመ ጋብቻ ምክር አገልግሎት፤ ምክንያቱም አብዛኞቹ ፍቺዎች በመጀመሪያዎቹ አምስት ዓመታት ውስጥ ስለሚከሰቱ። ሁለተኛ፣ በተለይ ልጃገረዶች ትምህርታቸውን እንዲቀጥሉ የሚያበረታታ የቤተሰብና የወጣቶች አገልግሎት፣ ምክንያቱም ትምህርት ማነስ ከከፍተኛ የፍች ተጋላጭነት ጋር በጥብቅ የተያያዘ ስለሆነ። ሦስተኛ፣ የልጅነት ጋብቻን ንቁ ተቃውሞና ተለዋጭ የወጣቶች ራዕይ ማቅረብ። አራተኛ፣ ቀድሞውኑ ፍቺ ላጋጠማቸው ቤተሰቦችና ልጆች ርኅራኄ የተሞላበት፣ ፈራጅ ያልሆነ የድጋፍ ማኅበረሰብ መገንባት፣ ይህም ራሳቸውን ከቤተ ክርስቲያን ማግለል እንዳይመርጡ ይረዳል።

ቃል ኪዳናዊ ተስፋ በተሰበረ ዓለም ውስጥ

ትዳር፣ ልክ እንደ ራሱ ወንጌል፣ ውበትና ስብራት፣ ተስፋና ፈተና፣ ደስታና መከራ አብረው የሚኖሩበት መንፈሳዊ መስክ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ትዳርን ከፍጥረት ጀምሮ እንደ መልካም መለኮታዊ ስጦታ፣ እንደ ማይናወጥ ቃል ኪዳን፣ እና ክርስቶስ ለቤተ ክርስቲያኑ ያለውን የማይለወጥ ፍቅር እንደሚያሳይ ሕያው ምሳሌ ያቀርበዋል። በተመሳሳይ ጊዜ፣ ቅዱሳት መጻሕፍት በኃጢአተኛ ዓለም ውስጥ አንዳንድ ጊዜ ትዳር ሊፈርስ እንደሚችል በሐቀኝነት ይቀበላሉ፤ ነገር ግን ይህም ቢሆን ከእግዚአብሔር ፍቅርና ጸጋ ወሰን ውጭ የሚያደርገው ማንንም አይደለም። በኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ውስጥ፣ የፍች ስርጭት ከፍተኛ መሆኑና የልጅነት ጋብቻ አሁንም ፈተና ሆኖ መቀጠሉ፣ ቤተ ክርስቲያን የበለጠ ጥበብ የተሞላበት፣ ርኅራኄ ያለውና በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ ምላሽ እንድትሰጥ ይጠይቃታል። እያንዳንዱ ትዳር፣ ጠንካራም ይሁን የተሰበረ፣ ወደ አንድ ታላቅ እውነት ይጠቁማል፦ የእግዚአብሔር ቃል ኪዳናዊ ፍቅር ለሕዝቡ ፈጽሞ የማይለወጥ፣ ፈጽሞ የማያልቅ፣ እና ማንኛውንም ስብራት ወደ ውበት መለወጥ የሚችል ነው።

ማስታወሻ፡ ይህ ጥናት ስሜታዊ ርዕስ የሆነውን ፍችን የሚዳስስ ስለሆነ፣ በትዳር ውስጥ ጥቃት፣ ከባድ የስሜት ቀውስ ወይም ሌላ አስቸኳይ ችግር የሚያጋጥማችሁ ሰዎች፣ እባካችሁ የቤተ ክርስቲያን ፓስተር/አገልጋይ ወይም ተገቢውን የጸሎት ድጋፍ እንድታገኙ እናበረታታለን።