የሕግና የአዲስ ኪዳን ግንኙነት

ሕግና ጸጋ

በሙሴ የተሰጠው ሕግና በክርስቶስ የተገለጠው ጸጋ መካከል ያለው ግንኙነት፣ ከመላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እጅግ ጥልቅና በተመሳሳይ ጊዜ እጅግ በተደጋጋሚ አለመግባባት ውስጥ ከሚወድቁ ርዕሶች አንዱ ነው። ብዙዎች ይህንን ግንኙነት እንደ ተቃርኖ አድርገው ይመለከቱታል፤ ልክ ሕጉ ጨለማ፣ ጸጋው ብርሃን፣ ሕጉ ባርነት፣ ጸጋው ነጻነት እንደሚመስል አድርገው። ይህ ግንዛቤ ግን የመጽሐፍ ቅዱስን ውስጣዊ አንድነት የሚያናጋ ነው። ትክክለኛው መንፈሳዊ እውነታ እጅግ የበለጠ ውብና ጥልቅ ነው፦ ሕግና ጸጋ የሁለት የተለያዩ አማልክት ወይም የሁለት ተቃራኒ ፈቃዶች ውጤቶች ሳይሆኑ፣ የአንድ ተመሳሳይ፣ የማይለወጥ፣ ቅዱስና አፍቃሪ አምላክ የአንድ ወጥ የቤዛነት ዕቅድ ሁለት ተከታታይ ምዕራፎች ናቸው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ይህንን ወርቃማ መርህ በግልጽ አውጇል፦

"ልፈጽም እንጂ" የሚለው ቃል የዚህ ጽሁፍ ማዕከላዊ ቁልፍ ነው። የቃሉ ትርጉም "መሙላት"፣ "ወደ ሙላቱ ማምጣት"፣ "ይዘቱን ፍጹም ማድረግ" ማለት ነው። ይህ ቃል ሕጉ ውስጥ ያለው ትንቢታዊ ተስፋ፣ ጥላዊ አወቃቀርና ሥነ-ምግባራዊ ጥልቀት፣ በኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት፣ ትምህርትና ቤዛዊ ሥራ ውስጥ ወደ ፍጹም ትርጉማቸው እንደሚመጡ ያሳያል። ስለዚህ ይህ ጽሁፍ ሕግና አዲስ ኪዳንን እንደ ተጻራሪ ኃይሎች ሳይሆን፣ እንደ አንድ ወንዝ ሁለት ደረጃዎች፣ አንድ ሙዚቃ ሁለት እንቅስቃሴዎች፣ አንድ ታሪክ መግቢያና ፍጻሜ አድርጎ ይወስደዋል።

ከዚህ በተጨማሪ፣ የብሉይ ኪዳን ቅዱሳን ራሳቸው ለሕጉ ያላቸው ስሜት ፍርሃት ወይም ሸክም ብቻ አልነበረም። መዝሙረኛው ዳዊት፣ በመዝሙር 19፣ ሕጉን ከፀሐይ ብርሃን ጋር በማነጻጸር፣ ነፍስን የሚያድስ፣ ልብን ደስ የሚያሰኝ፣ ከወርቅ የከበረ ጣፋጭ ስጦታ አድርጎ ይገልጸዋል፤ "የእግዚአብሔር ሕግ ፍጹም ነው፥ ነፍስን ይመልሳል፤ የእግዚአብሔር ምስክር የታመነ ነው፥ ሕፃናትን ጠቢባን ያደርጋል" (መዝ. 19፥7)። ይህ ልብ የሚነካ ምስክርነት፣ ሕጉ ከመጀመሪያውኑ ጨቋኝ ደንብ ሳይሆን፣ ከፈጣሪው ልብ የተላከ የፍቅር ደብዳቤ እንደነበረ ያሳየናል። መዝሙር 119፣ በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ረጅሙ ምዕራፍ፣ ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ለእግዚአብሔር ሕግ ያለውን ጥልቅ ናፍቆትና ፍቅር በ176 ጥቅሶች ይዘምራል፤ "ሕግህን እንደምን እወደዋለሁ! ቀኑን ሁሉ ትዝታዬ እርሱ ነው" (መዝ. 119፥97)።

የሙሴ ሕግ ሦስት መንፈሳዊ ገጽታዎች

ምንም እንኳ ጥንታዊው እስራኤላዊ አስተሳሰብ ራሱ ሕግን ወደ ተለያዩ ምድቦች ግልጽ አድርጎ ባይከፋፍልም (ሁሉም ትእዛዛት በእኩል አክብሮት ይታዩ ነበርና)፣ ክርስቲያናዊ ነገረ መለኮት ግን፣ ከቅዱሳት መጻሕፍት ውስጣዊ ማስረጃ በመነሳት፣ ሕጉን በሦስት እርስ በርስ የተያያዙ፣ ነገር ግን የተለያየ መንፈሳዊ ዕጣ ፈንታ ባላቸው ምድቦች መረዳት ጠቃሚ ትንተናዊ መሣሪያ ሆኖ ተገኝቷል፦ ሥነ-ምግባራዊ፣ ሥርዓታዊ እና ፍትሐዊ (ሲቪል) ሕግ።

ሥነ-ምግባራዊ ሕግ፡ የእግዚአብሔር ማንነት ነጸብራቅ

ሥነ-ምግባራዊ ሕግ፣ ማዕከሉ ዐሥርቱ ትእዛዛት (ዘጸ. 20፥1-17) ሆኖ፣ ጊዜ የማይሽረው፣ ባህል የማይለውጠው፣ የእግዚአብሔርን ራሱን ቅድስናና ጽድቅ የሚያንጸባርቅ ዘላለማዊ የሥነ-ምግባር መርህ ነው። ይህ ሕግ ለተለየ ብሔር ወይም ለተለየ ዘመን የተሰጠ ውጫዊ ደንብ ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር በራሱ ማንነት ውስጥ ማን እንደሆነ የሚገልጥ የሞራል መስተዋት ነው። "አትግደል"፣ "አታመንዝር"፣ "አትስረቅ" የሚሉት ትእዛዛት የዘፈቀደ ሕጎች ሳይሆኑ፣ የፈጣሪውን ራሱን ቅድስና የሚያሳዩ የፍጥረት መዋቅር ውስጣዊ ህግጋት ናቸው። ኢየሱስ በተራራው ስብከት ላይ ይህንን ሕግ ሲያጠናክር፣ ውጫዊ ድርጊትን ብቻ ሳይሆን ውስጣዊ የልብ ዝንባሌን ጭምር በማካተት ጥልቀቱን አጎልብቶታል (ማቴ. 5፥21-28)።

ኢየሱስ ራሱ፣ ዐሥርቱ ትእዛዛትን ጨምሮ የመላውን ሕግና ነቢያት ማዕከል ወደ ሁለት ታላላቅ ትእዛዛት ሲያሳጥር፣ ይህንን ሥነ-ምግባራዊ ጥልቀት በግልጽ አረጋግጧል፦ ጠቢቡ ጠበቃ "ከትእዛዛት ሁሉ ታላቂቱ ማናቸይቱ ናት" ብሎ በጠየቀው ጊዜ፣ ኢየሱስ ከዘዳግም 6፥5 እና ከዘሌዋውያን 19፥18 በመጥቀስ መለሰ። ይህ መልስ እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ምክንያቱም ኢየሱስ ሕጉን ወደ ሁለት ገለልተኛ ትእዛዛት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ አንድ ወጥ የፍቅር እውነታ (ወደ እግዚአብሔር ፍቅርና ወደ ባልንጀራ ፍቅር) እንደሚያመራ በማሳየት፣ የሥነ-ምግባራዊ ሕግን ውስጣዊ ስምምነት ገልጦልናል።

ሥርዓታዊ ሕግ፡ ወደ ክርስቶስ የሚጠቁም ትንቢታዊ ጥላ

ሥርዓታዊ ሕግ የመሥዋዕት ሥርዓቶችን፣ የክህነት አገልግሎትን፣ የቤተ መቅደስ ደንቦችን፣ የአመጋገብ ሕጎችንና ዓመታዊ በዓላትን ያካትታል። ይህ የሕግ ክፍል ከመጀመሪያውኑ ዘላቂ ራሱ-ውጤታማ ሥርዓት አልነበረም፤ ይልቁንም ወደፊት ለሚመጣው መሲሕ ትንቢታዊ ጣት-መጠቆሚያ (ጥላ) ሆኖ እንዲያገለግል ተነድፎ ነበር። እዚህ ላይ የነገረ መለኮት ትምህርት "ቲዮፖሎጂ" ተብሎ ይታወቃል፤ ይህም በብሉይ ኪዳን ውስጥ ያሉ ሰዎች፣ ተቋማት፣ ክስተቶችና ሥርዓቶች፣ በአዲስ ኪዳን በክርስቶስ ማንነትና ሥራ ውስጥ መለኮታዊ ሹመት ያለው ፍጻሜያቸውን የሚያገኙበት የትርጓሜ ማዕቀፍ ነው። ጥላ የራሱ የሆነ እውነተኛ ህልውና የለውም፤ ትርጉሙ ወደ አካሉ በሚጠቁምበት ደረጃ ልክ ነው።

ኢየሱስ ራሱ በምድረ በዳ ስለ ተነሳው የናሱ (ናሁሽታን) የናስ እባብ ታሪክ (ዘኁ. 21፥4-9) ሲናገር፣ ይህንን ዓይነት ተምሳሌታዊ ንባብ በራሱ ድምፅ አረጋግጦታል፦ "ሙሴ በምድረ በዳ እባቡን እንደ ሰቀለ፥ እንዲሁ በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ የሰው ልጅ ሊሰቀል ይገባዋል" (ዮሐ. 3፥14-15)። ልክ በምድረ በዳ የተነደፈው እባብ ራሱ ማዳን ባይችልም፣ ወደ እርሱ አሻግረው የተመለከቱት ግን በእምነት እንደዳኑ ሁሉ፣ በመስቀል ላይ ወደ ተሰቀለው ክርስቶስ በእምነት አሻግረን የምንመለከት ሁሉ ከኃጢአት ሞት እንድናለን። እንዲሁም ከሰማይ የወረደው መና (ዘጸ. 16)፣ ራሱን "የሕይወት እንጀራ" (ዮሐ. 6፥35, 51) ብሎ ለጠራው ለክርስቶስ ትንቢታዊ ጥላ ነበር፤ አባቶች መናን በልተው እንደ ሞቱ፣ ክርስቶስን የሚበላ ግን ለዘላለም ይኖራል።

ፍትሐዊ (ሲቪል) ሕግ፡ ለቲኦክራሲያዊ ማኅበረሰብ የተሰጠ ጊዜያዊ ሥርዓት

ሦስተኛው የሕግ ምድብ፣ የእስራኤልን ብሔራዊ፣ ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ሕይወት (የፍርድ ቤት ሥርዓቶችን፣ የንብረት ክፍፍልን፣ የወንጀል ቅጣቶችንና የኢዮቤልዩን የዕዳ ማሰረዣ ሕግጋትን) ያካትታል። እነዚህ ሕጎች ለተወሰነ ሕዝብ፣ በተወሰነ ታሪካዊ ወቅትና ጂኦግራፊያዊ ስፍራ የተነደፉ ነበሩ። አዲስ ኪዳን የእግዚአብሔርን ሕዝብ ከአንድ ብሔራዊ-ፖለቲካዊ ማንነት ወደ ዓለም አቀፋዊ፣ ከሁሉም አሕዛብ የተውጣጣ መንፈሳዊ ማኅበረሰብ (ቤተክርስቲያን) ስለሚያሸጋግር፣ እነዚህ የፍትሐ ብሔር ሕግጋት በቀጥታ በአማኞች ላይ አስገዳጅነት የላቸውም። ይሁን እንጂ ከጀርባቸው ያሉት የፍትሕ፣ የምሕረትና የእኩልነት ዘላለማዊ መርሆች ዛሬም ለክርስቲያናዊ ስነ-ምግባርና ለቤተ ክርስቲያን አስተዳደር የማይነጥፍ ጥበብ ምንጭ ናቸው።

የክፍፍሉ ውስንነትና መንፈሳዊ ጥንቃቄ

ይህ ሦስትዮሽ ክፍፍል እንደ ትንተናዊ መሣሪያ እጅግ ጠቃሚ ቢሆንም፣ ራሱ መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን ክፍፍል በግልጽ እንደማይሰጥ መዘንጋት የለብንም። ለምሳሌ የሰንበት ትእዛዝ (በዐሥርቱ ትእዛዛት ውስጥ ተካቶ) ሥነ-ምግባራዊና ሥርዓታዊ ገጽታዎችን አጣምሮ ስለሚይዝ፣ ምድቡ ውስብስብ ይሆናል። ይህ መንፈሳዊ ትሕትና ይጠይቀናል፦ ቅዱሳት መጻሕፍትን ስንተረጉም፣ ሰብአዊ ምድቦቻችን ፍጹም ትክክለኛ አድርገን ከመቁጠር ይልቅ፣ ዋናውን ጥያቄ ደጋግመን ልንጠይቅ ይገባል፦ "ይህ ትእዛዝ የእግዚአብሔርን ዘላለማዊ ባሕርይ ያንጸባርቃል ወይስ ለተወሰነ ታሪካዊ ወቅት ተግባራዊ ዓላማ ተሰጥቷል?"

የሕጉ መንፈሳዊ ዓላማ — ወደ ክርስቶስ የሚመራ ሞግዚት

ቅድስናን መግለጥ፡ የእስራኤል ልየታ

የሙሴ ሕግ የመጀመሪያ ዓላማ እስራኤልን ከዙሪያዋ ካሉ አረማዊ ብሔራት በመለየት፣ ለእግዚአብሔር ቅዱስ ሕዝብ አድርጎ መቀደስ ነበር (ዘጸ. 19፥5-6)። ይህ ልየታ፣ ልጅ ከመሰዋትና ከጣኦት አምልኮ ልማዶች እንዲርቁ በመምራት፣ የቅድስናንና የርኩሰትን ልዩነት በተግባር እንዲማሩ በማድረግ፣ እስራኤልን "ለዓለም ብርሃን" እንድትሆን አዘጋጅቷታል። ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ትልቅ ዓለም አቀፋዊ ዕቅድ አካል ነበር፤ በአብርሃም በኩል "የምድር አሕዛብ ሁሉ" እንዲባረኩ የተሰጠው ተስፋ (ዘፍ. 12፥3) ነው።

ኃጢአትን መግለጥ፡ ወደ ክርስቶስ የሚያመጣ ሞግዚት

ከዚህ ብሔራዊ ተልእኮ ባሻገር፣ ሕጉ ጥልቅ መንፈሳዊ-ትምህርታዊ ተግባርን አከናውኗል፦ የሰውን ልጅ ውስጣዊ ኃጢአተኝነትና የእግዚአብሔርን ፍጹም መስፈርት ማሟላት አለመቻሉን ገለጠ። ሐዋርያው ጳውሎስ "የሕግን ሥራ በመሥራት ሥጋ የለበሰ ሁሉ በእርሱ ፊት ስለማይጸድቅ ነው፤ ኃጢአት በሕግ ይታወቃልና" (ሮሜ 3፥20) ሲል፣ ሕጉ የመድኃኒት ማዘዣ ሳይሆን የበሽታ ምርመራ (diagnostic) መሣሪያ እንደሆነ ያስተምረናል። ሕጉ ራሱ ቅዱስ፣ ጻድቅና በጎ ነው (ሮሜ 7፥12)፤ ችግሩ በሕጉ ውስጥ ሳይሆን፣ ሕጉን ለመፈጸም አቅም በሌለው በወደቀው የሰው ልጅ ተፈጥሮ ውስጥ ነው። ስለዚህ ሕጉ "ወደ ክርስቶስ የሚያመጣ ሞግዚታችን" (ገላ. 3፥24) ሆኖ አገልግሏል፤ ማንም ሰው በራሱ ጥረት 613ቱን ትእዛዛት ፈጽሞ ፈጽሞ መጠበቅ እንደማይችል በማጋለጥ፣ ልባችንን ወደ አዳኝ ናፍቆት ይመራል።

መዝሙረኛው ራሱ ይህንን የልብ ብርታት ማጣት አምኖ ሲናገር፣ "አቤቱ፥ ኃጢአትን ብትጠባበቅ፥ ጌታ ሆይ፥ ማን ይቆማል?" (መዝ. 130፥3) ብሎ ይጠይቃል፤ ወዲያውኑም መልሱን ራሱ ይሰጣል፦ "ነገር ግን ትፈራ ዘንድ ስርየት አለህ" (መዝ. 130፥4)። ይህ ውጥረት፣ በሕግ ፊት ያለን ፍጹም ድክመትና በእግዚአብሔር ልብ ውስጥ ያለውን ተስፋ ሰጪ ምሕረት በአንድ ላይ የያዘ፣ የመላውን ብሉይ ኪዳን መንፈሳዊ ትንፋሽ የሚገልጥ ጸሎት ነው። ሕጉ ብቻውን "ማን ይቆማል?" ወደሚለው ተስፋ አስቆራጭ ጥያቄ ይመራናል፤ ወንጌል ግን "ስርየት አለ" ወደሚለው ተስፋ ሰጪ መልስ ያደርሰናል።

የቁጥር ምስክርነት፡ 613ቱ ትእዛዛት

በአይሁድ ጥንታዊ ትውፊት መሠረት (እንደ ራምባም/ማይሞኒደስ ዝርዝር)፣ በኦሪት ውስጥ በጠቅላላው 613 ትእዛዛት ተቆጥረዋል፤ ከእነዚህ ውስጥ 248ቱ አዎንታዊ ትእዛዛት ("አድርግ" የሚሉ) ሲሆኑ፣ 365ቱ ደግሞ አሉታዊ ትእዛዛት ("አታድርግ" የሚሉ) ናቸው። ይህ ግዙፍ የትእዛዛት ብዛት፣ ብቻውን ቢታይ እንኳ፣ የእግዚአብሔርን ቅድስና ጥልቅና ሁለንተናዊ ደረጃ ያሳየናል፤ እንዲሁም ለምን ማንም ሰብዓዊ ፍጡር በራሱ ጥረት ይህንን ሙላት መፈጸም እንደማይችል ያብራራል። ከዚህ በታች ያለው ንድፍ ይህንን ክፍፍል ያሳያል፦

መንፈሳዊ ትምህርቱ ልብን ይነካል፦ 365ቱ አሉታዊ ትእዛዛት፣ በዓመቱ ውስጥ ካሉት የቀናት ብዛት ጋር እኩል በመሆናቸው፣ ጥንታውያን የአይሁድ መምህራን ይህንን እንደ "በየቀኑ ከኃጢአት መራቅ ያለብን ማሳሰቢያ" አድርገው ተርጉመውታል። ይህ ደግሞ ጳውሎስ በሮሜ 7 ላይ የገለጸውን ትግል ያስተጋባል፤ ሕጉ ጥሩ የሆነውን ቢያሳየንም እንኳ፣ በራሳችን ኃይል ልንፈጽመው አንችልም፤ ስለዚህ ወደ ክርስቶስ ጸጋ እንድንሮጥ እንገደዳለን።

ነቢያዊ ትንቢት — ልብን የሚለውጥ አዲስ ኪዳን

የዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍት ራሳቸው፣ ሕጉ በራሱ የመጨረሻው መልስ አለመሆኑን አስቀድመው ተንብየዋል። እስራኤል የሲና ኪዳንን ደጋግማ በማፍረሷ (ዘጸ. 19፥5 ላይ በተቀመጠው ሁኔታዊ ቃል ኪዳን መሠረት)፣ ሕጉ ኃጢአትን መግለጥ ቢችልም ልብን ግን ሊለውጥ እንዳልቻለ ግልጽ ሆነ (ኤር. 31፥32)። በዚህ ውድቀት ውስጥ ግን፣ እግዚአብሔር በነቢያት በኩል አዲስ፣ በመሠረቱ የተለየ ዓይነት ኪዳን እንደሚመሠርት ተስፋ ሰጠ።

ኤርምያስ 31፡ ውስጣዊ ሕግና ግላዊ ዕውቀት

ነቢዩ ኤርምያስ፣ ኢየሩሳሌም በምርኮ ተይዛ በጨለማ ውስጥ ሳለች፣ ከሁሉም የብሉይ ኪዳን ትንቢቶች እጅግ ተስፋ ሰጪ የሆነውን ራእይ ተቀበለ፦ ሕጉ ከድንጋይ ጽላት ወደ ሥጋዊ የልብ ጽላት ይዛወራል፣ እያንዳንዱ አማኝ ከእግዚአብሔር ጋር ቀጥተኛ የግል ግንኙነት ይኖረዋል፣ እናም ኃጢአት ፍጹምና የመጨረሻ ይቅርታን ያገኛል (ኤር. 31፥31-34)። ይህ ትንቢት ከውጫዊ ተገዥነት ወደ ውስጣዊ ልብ ለውጥ የሚደረግ ሽግግርን ይናገራል፤ ትምህርት መስጠት ብቻ ሳይሆን ተፈጥሮ መለወጥ ማለት ነው።

ሕዝቅኤል 36፡ አዲስ ልብ፣ አዲስ መንፈስ

ነቢዩ ሕዝቅኤል ደግሞ የኤርምያስን ራእይ የበለጠ ያሰፋዋል፣ ይህንን ለውጥ ከመንፈስ ቅዱስ ሥራ ጋር በቀጥታ በማገናኘት፦ "የድንጋዩንም ልብ ከሥጋችሁ አወጣለሁ፤ የሥጋንም ልብ እሰጣችኋለሁ። መንፈሴንም በውስጣችሁ አኖራለሁ፥ በሥርዓቴም ትሄዱ ዘንድ አደርጋለሁ" (ሕዝ. 36፥26-27)። ይህ ጥቅስ ልብን የሚነካ መንፈሳዊ እውነት ይይዛል፦ ውጫዊ የሕግ ተገዥነት ብቻውን ልብን ለስላሳ ሊያደርግ አይችልም፤ የድንጋይ ልብ በራሱ ኃይል ወደ ሥጋ ልብ ሊለወጥ አይችልም። ይህ የልብ ንቅለ ተከላ የመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ ሥራ ብቻ ነው፤ ይህም በጴንጤቆስጤ ቀን (ሐዋ. 2) ተጨባጭ ታሪካዊ ፍጻሜውን አግኝቷል።

የቃል ኪዳናት ታሪካዊ መስመር፡ ከኖኅ እስከ ክርስቶስ

የሙሴ ሕግና የኤርምያስ ትንቢት ብቻቸውን፣ ተነጥለው የቆሙ ክስተቶች አይደሉም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር ከፍጥረት ጀምሮ ከሰው ልጅ ጋር በተከታታይ ቃል ኪዳናት ሲገናኝ የቆየበት ረጅም መንፈሳዊ ታሪክ አንድ ምዕራፍ ናቸው። እያንዳንዱ ቃል ኪዳን፣ ከቀዳሚው በላይ እየሰፋ፣ ወደ መጨረሻውና ፍጹሙ ቃል ኪዳን፣ በክርስቶስ ደም ወደ ተመሠረተው አዲስ ኪዳን፣ እንደ መሰላል ደረጃዎች እየመራን ይመጣል። ይህንን ቀጣይነት ማየት፣ የእግዚአብሔርን ታማኝነትና የማይለወጥ ዓላማ ለመረዳት እጅግ ጠቃሚ ነው።

ይህ መስመር የሚያስተምረን ትልቅ መንፈሳዊ እውነት አለ፦ እግዚአብሔር ከመጀመሪያውኑ ሕዝቡን በሕግ ብቻ ለዘላለም ለማስተዳደር አላሰበም። ይልቁንም፣ ከኖኅ ጀምሮ በጸጋ ላይ የተመሠረቱ ተስፋዎችን ሲሰጥ ኖሮ፣ በሙሴ ኪዳን የሰውን ልጅ ድክመትና ኃጢአተኝነት አጋልጦ፣ በዳዊት ኪዳን ወደ ንጉሣዊው መሲሕ ተስፋ አመልክቶ፣ በመጨረሻም በኢየሱስ ክርስቶስ ደም ሁሉንም ቃል ኪዳናት ወደ አንድ ፍጹም ውጤት አምጥቷል። ዕብራውያን ራሱ ይህንን እውነት "ኢየሱስ ከሙሴ እጅግ የሚበልጥ ክብር ይገባዋል" (ዕብ. 3፥3) በማለት ያስተጋባል፤ ምክንያቱም ኢየሱስ የቤት ሠሪው እንጂ የቤቱ አንድ ክፍል ብቻ አይደለምና።

ኢየሱስ — የሕጉ ሕያው ፍጻሜ

"መፈጸም" ማለት ምን ማለት ነው?

ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱን ከሕግ ውጭ ወይም ከሕግ በላይ አድርጎ አላቀረበም፤ ይልቁንም ራሱን የሕጉ ውስጣዊ ትርጉምና ግብ አድርጎ አቀረበ። ይህ ፍጻሜ በሦስት እርስ በርስ የተያያዙ መንገዶች ተከናውኗል፦ አንደኛ፣ ኢየሱስ ለሕጉ ፍጹም፣ ንጹሕ ታዛዥነት በመኖር ኖረ (ዕብ. 4፥15፤ ማንም ኃጢአት ሊገኝበት አልቻለም)። ሁለተኛ፣ የሕጉን ትእዛዛት ትርጉም አጥልቆና አምልቶ በማስተማር፣ ከውጫዊ ድርጊት ወደ ውስጣዊ የልብ ዝንባሌ አስፍቶ አስተማረ (ማቴ. 5፥21-48)። ሦስተኛ፣ ለኃጢአት ማስተስረያ በቂ የሆነውን፣ አንድ ጊዜ ብቻ የተደረገውን ራሱን የመሠዋት ሥራ በመፈጸም፣ የሌዋውያንን ሥርዓት ፍጻሜ አደረሰ (ዕብ. 10፥10)።

ኢየሱስ፡ የያንዳንዱ ጥላ እውነተኛ አካል

በክርስቶስ ውስጥ፣ የብሉይ ኪዳን ተምሳሌታዊ ትንቢቶች ሁሉ እውነተኛና ሙሉ ፍጻሜያቸውን አግኝተዋል። እርሱ የእኛ እውነተኛ የፋሲካ በግ ሆኖ ከኃጢአት ባርነት ነጻ አውጥቶናል፣ ዘላለማዊ ሊቀ ካህናት ሆኖ ዘወትር ስለ እኛ ያማልዳል፣ ፍጹም መገናኛ ድንኳን ሆኖ እግዚአብሔር ራሱ በሥጋ ከእኛ ጋር የተገናኘበት መንገድ ሆኗል፣ የመጨረሻው መሥዋዕት ሆኖ ኃጢአታችንን ለዘላለም አስወግዷል፣ እናም እውነተኛው የሰንበት ዕረፍታችን ሆኖ ነፍሳችን ከሕግ ሥራ ወደ ፍጹም ሰላም ገብታለች። ይህ ክርስቶሎጂያዊ ንባብ ብሉይ ኪዳንን ከአዲስ ኪዳን የሚነጥል ሳይሆን፣ ሁለቱን ወደ አንድ ወጥ የቤዛነት ትረካ የሚያዋህድ ወርቃማ ክር ነው።

"ስለ እኔ የሚመሰክሩ እነርሱ ናቸው"፡ ኢየሱስ ራሱ የሰጠው ትርጓሜ

ይህ ክርስቶሎጂያዊ የንባብ ስልት የሰው ልጅ ፈጠራ ወይም በኋላ የተጨመረ የቤተ ክርስቲያን ትውፊት ብቻ አይደለም፤ ራሱ ኢየሱስ ስለ ራሱ ማንነትና ስለ ቅዱሳት መጻሕፍት ዓላማ ግልጽ አድርጎ አስተምሮናል። ለአይሁድ መሪዎች "መጻሕፍትን ትመረምራላችሁ፥ በእነርሱ የዘላለም ሕይወት አላችሁና ብላችሁ ይመስላችኋልና፤ እነርሱም ስለ እኔ የሚመሰክሩ ናቸው" (ዮሐ. 5፥39) ብሎ ተናገረ። ከትንሣኤው በኋላ ደግሞ፣ ወደ ኤማሁስ ለሚሄዱ ሁለት ደቀ መዛሙርት፣ "ከሙሴና ከነቢያት ሁሉ ጀምሮ የሚመለከቱትን ስለ እርሱ በመጻሕፍት ሁሉ ተረጐመላቸው" (ሉቃ. 24፥27)። ስለዚህ፣ የብሉይ ኪዳንን በክርስቶስ መነጽር ማንበብ፣ ጽሑፉን አላግባብ መጠምዘዝ ሳይሆን፣ ራሱ ጌታ ኢየሱስ ላሳየን መሠረታዊ የትርጓሜ መርህ ታማኝ መከተል ነው።

ይህ ግብዣ የዚህን ጽሁፍ ማዕከላዊ ጭብጥ በሚያምር ሁኔታ ያጠቃልላል፦ ሕጉ ሸክም ነበር፣ ምክንያቱም ራሳችንን ማዳን ስላልቻልን ነው፤ ክርስቶስ ግን ቀንበሩን ልዝብ አድርጎልናል፣ ምክንያቱም እርሱ ራሱ ሸክሙን ተሸክሞ ስለ ጨረሰው ነው። ወደ እርሱ የምንመጣው በራሳችን ጥንካሬ ሳይሆን፣ በእርሱ የተጠናቀቀ ሥራ ላይ ተደግፈን ነው።

በአዲስ ኪዳን ሥር ያለ ሕይወት — በጸጋ ሥር፣ በመንፈስ የሚመራ

በሕግ ሥር ሳይሆን በጸጋ ሥር

ሐዋርያው ጳውሎስ "ኃጢአት አይገዛችሁም፤ ከሕግ ሥር ሳትሆኑ ከጸጋ ሥር ናችሁና" (ሮሜ 6፥14) ሲል፣ ትልቅ የነጻነት አዋጅ ያውጃል። ይህ ማለት ግን ሕግ ራሱ ክፉ ወይም ተሽሮ ጠፍቷል ማለት አይደለም፤ ይልቁንም አማኙ ከሕጉ ኩነኔ ነጻ ወጥቷል፣ ጽድቁም እንደ ስጦታ የተቀበለው እንጂ በራሱ ጥረት ያገኘው አይደለም ማለት ነው። ይህ ጸጋ ግን ለኃጢአት ፈቃድ ፍቃድ አይሆንም፤ ይልቁንም ከልብ ለሚመነጭ፣ ከፍርሃት ሳይሆን ከፍቅር ለሚነሳ ታዛዥነት ኃይል ይሆናል።

"የክርስቶስ ሕግ"፡ የፍቅር ውስጣዊ ሕግ

ጳውሎስ "የክርስቶስን ሕግ" (ገላ. 6፥2) ሲናገር፣ አዲስ ውጫዊ ሕጋዊ ደንብ እየፈጠረ አይደለም። ይልቁንም ኢየሱስ በሕይወቱ ያሳየውን ራስን የመስጠትና የፍቅር ሕይወት ይናገራል። የሕጉ ውስጣዊ ይዘት፣ ፍቅር፣ ፍትሕና ቅድስና፣ በአማኞች ልብ ላይ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ተጽፎአል (ሮሜ 8፥4)። ክርስቲያኖች የሚኖሩት በውጫዊ ሕግጋት ተገደው ሳይሆን፣ በፍቅር በሚመራ ውስጣዊ ለውጥ አማካኝነት ነው። ይህ ሚዛን፣ ከሁለት አደገኛ ጽንፎች ይጠብቀናል፦ ሕጋዊነት (በራስ ጥረት ተቀባይነት ለማግኘት መታገል) እና ፈቃደኝነት (ጸጋን እንደ ኃጢአት ፈቃድ አድርጎ አላግባብ መጠቀም)። እውነተኛ ክርስቲያናዊ ነጻነት ከፍርሃት ሳይሆን ከፍቅር የሚመነጭ፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚገለጥ ታዛዥነት ነው።

በመንፈስ መመላለስ፡ የገላትያ 5 ትግል

ሐዋርያው ጳውሎስ ለገላትያ ሰዎች፣ ወደ ሕጋዊነት ለመመለስ ይፈተኑ ለነበሩ አማኞች፣ አማራጩን በግልጽ አስቀምጦላቸዋል፦ በሥጋ ፈቃድ መመላለስ ወይስ በመንፈስ መመላለስ (ገላ. 5፥16-25)። ይህ ንጽጽር በራሱ ትልቅ መንፈሳዊ ትምህርት ይዟል፤ ሥጋዊ ፈቃድ የራስ ወዳድነት፣ የጥል፣ የቅናት ፍሬ ሲያፈራ፣ በመንፈስ የተመራ ሕይወት ግን ተፈጥሯዊ በሆነ መንገድ ፍቅርን፣ ደስታን፣ ሰላምን ያፈራል። ይህ ልዩነት፣ ሕግን ለመጠበቅ በሚደረግ ውጫዊ ትግልና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል በሚገለጥ ውስጣዊ ፍሬ መካከል ያለውን ልዩነት ያሳየናል፦

"እንደዚህ ያለውን የሚከለክል ሕግ የለም" የሚለው ማጠቃለያ ልብ ሊባል ይገባል፤ በመንፈስ ቅዱስ ፍሬ የሚመላለስ ሰው፣ ሕግን በመቃወም ሳይሆን ሕግን ራሱ ከመጠየቅ በላይ በሆነ ደረጃ በመፈጸም ላይ ይገኛል። ይህ ደግሞ ወደ ኤርምያስና ሕዝቅኤል ትንቢቶች ይመልሰናል፤ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ያለው ሕግ አጻጻፍ ስፍራ ከድንጋይ ወደ ልብ፣ ከውጭ ወደ ውስጥ ተዛውሯልና።

የ"ኖሞስ" ማዕከላዊነት በአዲስ ኪዳን

የግሪኩ ቃል (ኖሞስ - "ሕግ") በአዲስ ኪዳን ውስጥ 194 ጊዜ ተመዝግቧል፤ ከዚህም ውስጥ ከፍተኛው ትኩረት የሚገኘው በሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች፣ በተለይም በሮሜ እና በገላትያ ውስጥ ነው። ይህ የቃላት ድግግሞሽ ራሱ አንድ ትልቅ ነገር ይነግረናል፦ "ሕግ" ለአዲስ ኪዳን ጸሐፍት የተረሳ ወይም የተናቀ ርዕስ አልነበረም፤ ይልቁንም ስለ ጽድቅ፣ ስለ እምነትና ስለ ጸጋ ለሚደረገው ውይይት ማዕከላዊ የነገረ መለኮት ጭብጥ ሆኖ ቀጥሏል። ሐዋርያው ጳውሎስ ራሱ "እንግዲህ በእምነት ሕግን እንሽራለንን? አይደለም፤ ሕግንም እናጸናለን እንጂ" (ሮሜ 3፥31) ሲል፣ ሕግና እምነት ተጻራሪዎች ሳይሆኑ፣ ሕጉ ራሱ ወደ ትክክለኛው ትርጉሙ በእምነት እንደሚመለስ ያስተምረናል።

የትርጓሜ መነጽሮች

በክርስትና ታሪክ ውስጥ፣ ምሁራንና ማኅበረሰቦች የሕግና የአዲስ ኪዳንን ግንኙነት ለመረዳት የተለያዩ ነገረ መለኮታዊ ማዕቀፎችን አዳብረዋል። እነዚህ ማዕቀፎች ቅዱሳት መጻሕፍትን ለመረዳት ጠቃሚ መዋቅር ቢሰጡም፣ እነርሱ ራሳቸው ፍጹም ገለልተኛ ሳይንሶች ሳይሆኑ፣ በታሪክ፣ በፍልስፍናዊ ቅድመ-ግምትና በተርጓሚው ትውፊት የተቀረጹ የትርጓሜ መነጽሮች መሆናቸውን በትሕትና ልንገነዘብ ይገባል።

ከእነዚህ የሰው ሠራሽ ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፎች ባሻገር፣ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ "በጳውሎስ ላይ ያለው አዲስ አመለካከት" (New Perspective on Paul) በሚል ስያሜ ብቅ ያለው የምሁራን ክርክር፣ የመጀመሪያውን ክፍለ ዘመን የአይሁድ እምነት ምልከታ በተለየ መንገድ ይተነትናል። ይህ ትምህርት፣ አይሁዳውያን በዋነኝነት የሚመኩት "በሥራ ጽድቅ" ላይ ሳይሆን "በቃል ኪዳን ሕጋዊነት" ላይ እንደነበር ይከራከራል (ገላትያ 2፥16)። በዚህም መሠረት፣ ሐዋርያው ጳውሎስ ስለ "ሕግ ሥራዎች" ሲሞግት፣ አይሁድን ከአሕዛብ የሚለዩትን እንደ ግርዘት፣ ሰንበትና የአመጋገብ ሥርዓት ያሉትን ብሔራዊ መለያ ምልክቶች እንጂ፣ አጠቃላይ የሥራ-ጽድቅን ሥርዓት አይቃወምም የሚል ሐሳብ ያነሳል (ኤፌሶን 2፥8-9)። ሆኖም፣ ይህና መሰል የሰዎች ጥልቅ የምሁራን ክርክር አንድ ታላቅና የማይናወጥ መለኮታዊ እውነት ያስገነዝበናል፤ ይኸውም የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ እጅግ ጥልቅ የሆነ የልብ ትሕትናን፣ መንፈሳዊ ፍርሃትንና ጥንቃቄን የሚጠይቅ የዕድሜ ልክ ጉዞ መሆኑን ነው (ምሳሌ 3፥5)። ምንም እንኳ የሰዎች ጥበብና ታሪካዊ ፍለጋ ቢበዛም፣ የምንፈጥራቸው ማዕቀፎችና መነጽሮቻችን ለሕያው የእግዚአብሔር ቃል በፍጹም መገዛትና ቃሉን ማገልገል አለባቸው እንጂ፣ ቅዱሳት መጻሕፍት የእኛን ሐሳብና ማዕቀፍ እንዲያገለግሉ ልንጠመዝዛቸው ከቶ አይገባም( ቆላስይስ 2፥8)። የሕያዉ እግዚአብሔር ቃል ራሱ በእኛ ላይ ፈራጅ ነው እንጂ፣ በሰው ፍልስፍናና ማዕቀፍ የሚፈረድ አይደለምና( ዕብራውያን 4፥12)።

ከድንጋይ ጽላት ወደ ልብ ጽላት — መንፈሳዊ ትግበራ

የሕግና የአዲስ ኪዳን ጥልቅ መንፈሳዊ ምስጢር፣ በመጨረሻው ምጥን ትንተና፣ የዘላለም የሕይወትና የሞት ጉዳይ በሆነው በአንድ ጥያቄ ላይ ብቻ ያጠነጥናል፦ ኃጢአተኛው የሰው ልጅ ወደ ቅዱሱ እግዚአብሔር ፊት እንዴት ሊቀርብ ይችላል? ውጫዊ የሆነ የሕግ ተገዥነት ብቻውን በኃጢአት የሞተውን የሰውን ልብ ፈጽሞ ሊለውጥ አይችልም፤ ሕግ ኃጢአትን ፍንትው አድርጎ በማሳየት ሊኮንን እንጂ፣ ነፍስን ከሞት አዘቅት ሊያድን አይችልምና( ሮሜ 3፥20)። ይህ የዘመናት የሰው ልጅ የውድቀት ማቅ የተገፈፈው፣ በክርስቶስ ኢየሱስ የጸጋ ሥራ ብቻ ነው። እርሱ ሕጉን በሙላት ፈጽሞ፣ ክቡር ደሙን በመስቀል ላይ አፍስሶ፣ መንፈስ ቅዱስን ልኮልን፣ የድንጋዩን ልብ አውጥቶ የሥጋን ልብ በመስጠት አዲስ ፍጥረት አድርጎናል ( ሕዝቅኤል 36፥26)። ስለዚህ፣ የእውነተኛ ክርስቲያን ሕይወት የደረቁ ውጫዊ ደንቦችንና ሃይማኖታዊ ትእዛዛትን ለመፈጸም የሚደረግ የከንቱ ልፋት ሥቃይ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል መለኮታዊ ለውጥ የተደረገለት ልብ ወደ ውጭ የሚያፈልቀው ሕያው የፍቅር ፍሬ ነው (ገላትያ 5፥22-23)። ይህ ኃያል የጸጋ እውነት ነፍሳችንን ከሁለት አጥፊ ተቃራኒ አደጋዎች ይታደጋታል፤ ይኸውም ከሕጋዊነት አስፈሪ የባርነት ሸክምና ራስን ከማስደሰት የዓመፅ ባዶ ነጻነት ነው። እኛ እንደ ተወደዱ ልጆች ወደ አባታችን የጸጋ ዙፋን በፍቅር ተነሳስተን፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ተመርተን፣ የሕጉን ጥልቅ የፍቅር ይዘት በሕይወታችን የምንኖርበት፣ ይህ ደግሞ በየዕለቱ የምንለማመደው ዐቢይ መንፈሳዊ እውነታ ነው (ሮሜ 8፥14-15)።

የዕብራውያን መልእክት ይህንን ኃያል የመዳን ጉዞና መለኮታዊ ሽግግር በአንድ አስደናቂና ወደር የለሽ ንጽጽር እንዲህ ሲል ይደመድመዋል፦ “አሁን ግን በተሻለ ተስፋ ቃል በተመሠረተ በሚበልጥ ኪዳን ደግሞ መካከለኛ እንደሚሆን በዚያ ልክ እጅግ የሚበልጥ አገልግሎት አግኝቶአል” (ዕብራውያን 8፥6)። "የሚበልጥ" የሚለው ኃይለኛ ቃል በዕብራውያን መልእክት ውስጥ ከዐሥራ ሦስት ጊዜ በላይ ተደጋግሞ ይገኛል፤ ይህ አጽንዖት የተሞላበት ድግግሞሽ ራሱ አንድ ግልጽ፣ ብሩህና የማይካድ መንፈሳዊ መልእክት ያስተላልፋል፦ በአሮጌው የብሉይ ኪዳን ሥርዓት ውስጥ መልካም የነበረው ነገር ሁሉ፣ አሁን በአዲሱ ኪዳን በክርስቶስ ኢየሱስ ውስጥ እጅግ የሚበልጥ፣ ፍጹም፣ ጥልቅ፣ የከበረና ዘላለማዊ ሆኖ ተገኝቷል( ዕብራውያን 10፥1)። ስለዚህ፣ ወደ ኋላ ወደ ደብዛዛው ጥላ መመለስ ሳይሆን፣ የእውነተኛው አካል ባለቤት ወደ ሆነው ወደ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ወደ ፊት መሮጥ የሁላችንም ሰማያዊ ጥሪ ነው( ዕብራውያን 12፥1-2)። ዛሬ ይህንን ጥናት የምናነብ አማኞች ሁሉ፣ የብሉይ ኪዳንን መጻሕፍት የምናጠናው በጨለማ ውስጥ ላለ ያለፈና የጠወለገ ታሪክ ፍላጎት ኖሮን ሳይሆን፣ በዚያ ጥንታዊ ገጽ ውስጥ እንደ ዕንቁ የተሰወረውን የክርስቶስን አዳኝነትና ውበት ፍንትው አድርገን ለማየትና ልባችንን በማያልቅ ምስጋና ለመሙላት ነው ( ዮሐንስ 5፥39)።