ዘጸአት: ታላቁ መውጣት

የደራሲነት ጥያቄ እና የሙሴ ምንጭነት

በታሪክ ዘመናት ሁሉ የቆየውና ጠንካራው የአይሁድ እምነት እንዲሁም የክርስትና ሃይማኖት አቋም፣ ታላቁ ነቢይ ሙሴ የመላው ኦሪት (በተለይም ደግሞ የመጽሐፈ ዘጸአት) ቀጥተኛ ደራሲ ወይም ቢያንስ የመጽሐፉ ዋነኛውና ሥልጣናዊው የመለኮት ቃል ምንጭ ነው የሚል ነው። ለመጽሐፉ የሙሴ ደራሲነት ራሱ መጽሐፉ የሚሰጠን በርካታ የውስጣዊ ማስረጃዎች በጥብቅ ይደግፋሉ። በዘጸአት 17:14 ላይ እግዚአብሔር ራሱ ሙሴን "ይህን ለመታሰቢያ በመጽሐፍ ጻፍ" ብሎ በቀጥታ ያዝዘዋል፤ በዘጸአት 24:4 ደግሞ "ሙሴም የእግዚአብሔርን ቃል ሁሉ ጻፈ" ተብሎ ተመዝግቧል፤ በዘጸአት 34:27 ላይም እንዲሁ "እነዚህን ቃላት ጻፍ" የሚል ትእዛዝ ይገኛል። እነዚህ ጥቅሶች በጋራ ሲነበቡ፣ ሙሴ የመላእክቱን ትእዛዛት፣ የቃል ኪዳን ሰነዱን፣ እና ሌሎች ታሪካዊ ክንውኖችን በጽሑፍ ያሰፈረ ንቁ ተሳታፊና የዓይን ምስክር ጸሐፊ እንደነበረ ግልጽ ያደርጋሉ። ራሱ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስም ስለ ኦሪት ሲናገር ደጋግሞ 'የሙሴ መጽሐፍ' ወይም 'ሙሴ' በማለት ይጠቅሳል (ማርቆስ 12:26፣ ዮሐንስ 5:46-47)፣ ይህም የጌታችንን የራሱን ምስክርነት ያንጸባርቃል።

በተጨማሪም፣ ወንጌላውያን ምሁራን የሙሴን ደራሲነት ሲያረጋግጡ፣ በመጽሐፉ ውስጥ የሚገኘው እያንዳንዱ ነጠላ ቃል በራሱ በሙሴ እጅ ብቻ ተጽፎ አሁን በምናየው የመጨረሻ ቅርጽ ላይ ደርሷል ማለት እንዳልሆነ ይቀበላሉ። አልፎ አልፎ የሚታዩትና ከጊዜ በኋላ የተደረጉት የቦታ ስሞች ማዘመኛዎች (ለምሳሌ የከተሞችና የአካባቢዎች ዘመናዊ ስያሜዎች) ከሙሴ በኋላ በተነሳውና የእርሱ ታማኝ ተከታይ በነበረው በኢያሱ ወይም በሌሎች ነቢያት አማካኝነት፣ በመለኮታዊ አነሳሽነት የተከናወኑ እንደሆኑ ይታመናል። ይህ አመለካከት፣ ማለትም ሙሴ ዋነኛው ደራሲ ሆኖ ጽሑፉ ግን በኋላ ትንሽ አርትዖት (አርማ) ሊደረግበት እንደሚችል መቀበል፣ በሊበራል ምሁራን ዘንድ ከሚታወቀው የጁሊየስ ቬልሃውዘን JEDP (ዶክመንተሪ ሃይፖቴሲስ) ንድፈ ሐሳብ በእጅጉ የተለየና የራቀ ነው። ያ ንድፈ ሐሳብ መጽሐፉ ከግማሽ ሺህ ዓመታት በኋላ በተለያዩ ደራስያን ስብስቦች (J, E, D, P) ተቆራርጦ የተዋቀረ ነው ብሎ ሲናገር፣ የመጽሐፉን ራሱን ውስጣዊ ምስክርነት እንዲሁም የጌታ ኢየሱስን ቀጥተኛ ማረጋገጫ ችላ ይላል።

የዘጸአት ዘመንና የድርሰት ጊዜ

በወንጌላውያን የቅዱሳት መጻሕፍት ምሁራን ዘንድ የዘጸአትን ታሪካዊ ክስተት የተፈጸመበትን ዘመን በተመለከተ ሁለት ዋና ዋና የዘመን አቀማመጥ አመለካከቶች ይገኛሉ። ሁለቱም ወገኖች የዘጸአት ክስተት በእውነት በታሪክ ውስጥ የተፈጸመ መሆኑን በጽኑ ያረጋግጣሉ፤ ልዩነታቸው በዘመን ስሌት ላይ ብቻ ነው፣ በክስተቱ ታሪካዊነት ላይ አይደለም።

ለጥናታችን ዓላማ በእነዚህ ሁለት አመለካከቶች መካከል ወሳኝ ውሳኔ መስጠት አስፈላጊ አይደለም፤ ወሳኙ ነገር ግን ሁለቱም ወገኖች እንደሚስማሙበት፣ ዘጸአት ልብ ወለድ ወይም ተረት ሳይሆን፣ በተወሰነ ታሪካዊ ጊዜና ቦታ ውስጥ በእውነት የተፈጸመ የእግዚአብሔር ኃያል የማዳን ተግባር ታሪካዊ መዝገብ መሆኑ ነው። የመጽሐፉ ነገረ-መለኮታዊ ኃይል ራሱ በዚህ ታሪካዊነት ላይ የተመሠረተ ነው፤ እግዚአብሔር በእውነተኛ ጊዜ ውስጥ፣ ለእውነተኛ ሕዝብ፣ እውነተኛ ድነትን ሰጥቷል።

ሥነ-ጽሑፋዊ መዋቅር እና ውስጠ-ወይራነት

መጽሐፉ የሕግ ስብስቦችን፣ የትውልድ ሐረግ ማስታወሻዎችን፣ ጥልቅ ስሜት የሚቀሰቅሱ የቅኔ ሥራዎችን (እንደ 'የባሕር መዝሙር')፣ እንዲሁም እጅግ ዝርዝር የሆኑ የአምልኮ ሥርዓት መመሪያዎችን በአንድነት አጣምሮ ይዟል። ይህ የተለያዩ ዘውጎች ውህደት በራሱ ትምህርት ይሰጣል፦ ትረካ (ታሪክ)፣ ሕግ፣ እና አምልኮ በእግዚአብሔር ቃል ውስጥ የተለያዩ ክፍሎች ሳይሆኑ፣ አንድ ወጥ የሆነ የመዳን ትረካ ክፍሎች ናቸው። ታሪክ ወደ ሕግ ይመራል፤ ሕግ ወደ አምልኮ ይመራል፤ አምልኮ ደግሞ ወደ መለኮታዊ መገኘት ይመራል።

ኪያዝም (Chiasm): መዋቅራዊ በሆነ የጥልቀት ምልከታ፣ የመጽሐፉ ትረካ መስተዋታዊ ወይም ተገላቢጦሽ አወቃቀር አለው። ታሪኩ የሚጀምረው በግብጽ በሰው እጅና ጉልበት በተገነባ የባርነት ሥርዓት (የፈርዖን ማከማቻ ከተሞች ግንባታ) ውስጥ ሆኖ፤ ወደ ተቃራኒው አቅጣጫ በመጓዝ፣ በመለኮታዊ ንድፍና ጥበብ በተገነባ ሥርዓት (በእግዚአብሔር ማደሪያ ድንኳን) ውስጥ ወዳለው እውነተኛ ነፃነትና ክብር ይሸጋገራል። የመጽሐፉ መዝጊያ የሕዝቡ ማዕከል ሆኖ የተጠናቀቀውን መቅደስ በሞላው በሚያስፈራው የያህዌ የክብር ደመና ነው (40:34-38) — ይህም መነሻ ከሆነው የባርነት ትዕይንት ጋር ፍጹም ተቃራኒ የሆነ ታላቅ ድል ነው። በምዕራፍ 1 ላይ እስራኤላውያን ለፈርዖን ጡብ ሲሠሩ 'ግንባታ' የሚለው የዕብራይስጥ ግስ ጥቅም ላይ ውሏል፤ በምዕራፍ 35-40 ላይ ደግሞ ተመሳሳይ ቃላት ለማደሪያው ድንኳን ግንባታ ጥቅም ላይ ይውላሉ — ልዩነቱ ግን አንዱ ለፈርዖን ክብር፣ ሌላው ለእግዚአብሔር ክብር መከናወኑ ነው። ይህ ንድፍ ንባቡን የሚያደርገው ትእዛዝ በራሱ 'ከማን አገልጋይነት ወደ ማን አገልጋይነት እንደተሸጋገርክ ተመልከት' የሚል ጥሪ ነው።

ሠንጠረዥ 1፡ የዘጸአት መጽሐፍ መዋቅር

ይህ ሰባት-ክፍል ያለው መዋቅር በራሱ ትርጉም ያዘለ ነው፤ ቁጥር ሰባት በዕብራይስጥ አስተሳሰብ የፍጹምነትና የተጠናቀቀ ሥራ ምልክት ነው (ልክ እንደ ፍጥረት ሳምንት)። ስለዚህ ዘጸአት ራሱ በአወቃቀሩ 'እግዚአብሔር ያደረገው ሥራ የተጠናቀቀና ፍጹም ነው' የሚል መልእክት ያስተላልፋል፤ ከባርነት ጀምሮ እስከ ክብር በተሞላው መቅደስ ድረስ ያለው ጉዞ አንድም ክፍተት የሌለው፣ በእግዚአብሔር እጅ የተመራ ወጥ ታሪክ ነው።

የያህዌ ባህርይና ስም (ዘጸአት 3:13-15፤ 6:2-8)

መጽሐፍ 3:13-15 ለመላው የመጽሐፍ ቅዱስ ትረካ እጅግ የላቀ ነገረ-መለኮታዊ ማዕከል ሆኖ ያገለግላል። ሙሴ የአምላክን ስምና ማንነት በጠየቀው ጊዜ፣ እግዚአብሔር 'ያለና የሚኖር እኔ ነኝ' (ዕብ. 'ኤህየህ አሽር ኤህየህ') በማለት ዘላለማዊነቱን፣ ራሱን የቻለ ሕልውናውንና ሉዓላዊነቱን በሚያስደንቅ ሁኔታ ይመልስለታል። ይህ አገላለጽ ከግስ 'ሃያህ' (መሆን) የተገኘ ሲሆን፣ እግዚአብሔር ከየትኛውም ፍጡር ወይም ከጊዜ ገደብ ውጭ በራሱ ኃይል የሚኖር፣ ማንም ያልፈጠረውና ማንም የማይገድበው ፍጹም ራስ-ተኮር ማንነት እንደሆነ ያሳያል። ይህ ስም ደግሞ የክብር ስም ብቻ ሳይሆን የቃል ኪዳን ስም ነው — 'ያህዌ' የተባለው አምላክ ራሱን ለአብርሃም፣ ለይስሐቅ፣ ለያዕቆብ ቃል የገባውና አሁን ደግሞ ያንን ቃል ኪዳን ለመፈጸም ወደ ታሪክ ውስጥ የገባ አምላክ ነው (3:15፤ 6:3-5)። በዘጸአት 6:2-8 ላይ እግዚአብሔር ይህንኑ ስም ይበልጥ ያብራራል፤ 'ልውስድህ' (6:6)፣ 'ላድንህ' (6:6)፣ 'ላድርገው' (6:7) የሚሉት ቃላት እርሱ ራሱ የመዳናቸው ቀዳሚ ተዋናይ መሆኑን ያስረግጣሉ — እስራኤል ራሷን አላዳነችም፤ ያህዌ አዳናት።

ይህ በ34:6-7 ላይ የተመዘገበው የያህዌ ራስን መግለጥ — በብሉይ ኪዳን ውስጥ ደጋግሞ የሚጠቀስ (መዝ. 86:15፤ ዮና 4:2፤ ኢዩ. 2:13) — 'የጸጋ ማንነት አዋጅ' ተብሎ ይታወቃል። ይህ ማወጅ የተከናወነው ልብ በሚሰብር ሁኔታ ውስጥ ነው፤ ማለትም ወዲያው ከወርቅ ጥጃ ክህደት በኋላ፣ ሙሴ 'ክብርህን አሳየኝ' ብሎ ከጠየቀ በኋላ ነው (33:18)። እግዚአብሔር ራሱን ደግሞ ደጋግሞ የገለጠው በኃይል ትርኢት ሳይሆን በምሕረቱ ባህርይ ነው — ይህም ዘጸአት ስለ አምላክ ማንነት የሚያስተምረው ጥልቅ ትምህርት ነው፤ ኃያልነቱ ከምሕረቱ ተነጥሎ አይታይም።

የቃል ኪዳን ነገረ-መለኮት (ዘጸአት 19:4-6፤ 24:1-11)

የሲና ቃል ኪዳን ቀድሞ የተሰጠውን የጸጋ ቃል ኪዳን በሕግና በሥርዓት የሚያስተዳድር እንጂ ጸጋን የሚተካ ወይም መዳንን በሥራ የሚያደርግ ሕጋዊነት አይደለም። ምክንያቱም እስራኤል መጀመሪያ በእግዚአብሔር ጸጋ ከባርነት ድናለች (ምዕራፍ 1-15)፣ ከዚያም በኋላ ሕግ ተሰጣት (ምዕራፍ 20)። ሕግን መጠበቅ ለቀደመው ነፃ አውጪ ጸጋ የሚሰጥ የምስጋና ምላሽ ነው። ይህ ቅደም ተከተል በ19:4-6 ላይ በሚያምር ሁኔታ ተገልጿል፦ 'እኔ ለግብጻውያን ያደረግሁትን... እናንተም አይታችኋል... እንግዲህ ቃሌን በእውነት ብትሰሙ ቃል ኪዳኔንም ብትጠብቁ ከአሕዛብ ሁሉ ተለይታችሁ የተመረጠ ርስት ትሆኑልኛላችሁ።' እዚህ ቦታ ላይ 'ብትሰሙ' የሚለው ቅድመ ሁኔታ የመዳን ቅድመ ሁኔታ ሳይሆን፣ ቀድሞ ለተገኘው ማዳን ውጤት የሚሆነውን የቃል ኪዳን ትስስር ጥልቀት የሚገልጽ ነው። እስራኤል ቀድሞውኑ ተዳናለች፤ ጥያቄው አሁን 'የተዋደድሽ ሕዝብ እንደመሆንሽ እንዴት ትኖሪያለሽ' ነው።

ቃል ኪዳኑ በ24:1-11 ላይ በደም ይታተማል። ሙሴ የቃል ኪዳኑን መጽሐፍ ካነበበ በኋላ 'ሕዝቡም። እግዚአብሔር የተናገረውን ሁሉ እናደርጋለን፥ እንታዘዛለንም' ብለው ምላሽ ይሰጣሉ (24:7)፤ ከዚያም ሙሴ ደሙን በሕዝቡ ላይ በመርጨት 'እነሆ፥ እግዚአብሔር በእነዚህ ቃላት ሁሉ ላይ ከእናንተ ጋር የገባው የቃል ኪዳን ደም ይህ ነው' ይላል (24:8)። ይህ የደም ሥርዓት ቃል ኪዳኑ ቀላል ስምምነት ሳይሆን፣ በሕይወትና በሞት ላይ የተመሠረተ ቅዱስ ትስስር መሆኑን ያሳያል — ይህ ንድፍ በኋላ ጌታ ኢየሱስ በመጨረሻው እራት ላይ 'ይህ ስለ እናንተ የሚፈስ የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው' (ሉቃስ 22:20) ብሎ በቀጥታ የሚያስተጋባው ነው።

ቤዛነት (ዘጸአት 6:6፤ 15:13)

በዕብራይስጡ 'ገአል' (ዘመድ-ቤዛ የመቤዠት ተግባር) እና 'ፓዳህ' (በዋጋ የመግዛት ተግባር) የመቤዠት ተግባርን የሚገልጹ ቃላት የዘጸአትን ገጾች ይሞላሉ (6:6፤ 15:13)። ቤዛነት በዘጸአት ውስጥ ፖለቲካዊ ወይም አካላዊ ነፃነት ማግኘት ብቻ ፈጽሞ አይደለም፤ ይልቁንም ነፃ መውጣቱ የተፈለገበት ዋነኛ ዓላማ ንጹህ አምልኮን ማቅረብና ከፈጣሪ ጋር የጠለቀ ቃል ኪዳናዊ ግንኙነት መመሥረት ነው። ይህ በተደጋጋሚ በተነገረው ሐረግ ውስጥ ግልጽ ነው፦ 'ሕዝቤን ልቀቅ፣ በምድረ በዳም ያገለግሉኝ ዘንድ' (5:1፤ 7:16፤ 8:1 ወዘተ)። ስለዚህ ነፃነት ራሱ ግብ አይደለም፤ ነፃነት ወደ ትክክለኛው አምልኮ የሚያደርስ መንገድ ነው። ከባርነት ወደ ነፃነት፣ ከነፃነት ወደ አምልኮ፣ ከአምልኮ ወደ ቃል ኪዳናዊ ኅብረት — ይህ የዘጸአት ሙሉ የቤዛነት ጉዞ ነው።

መለኮታዊ መገኘት፡ ክብር እና ማደሪያ ድንኳን (ዘጸአት 25:8፤ 33:12-23፤ 40:34-38)

የዘጸአት መጽሐፍ ግልጽና የመጨረሻ ዓላማ የእግዚአብሔር ሕልውና ወይም መገኘት በሕዝቡ መካከል መሆን ነው፡ 'በመካከላቸው አድር ዘንድ ለእኔ መቅደስንም ይሥሩልኝ' (25:8)። የኃጢአተኛው ሰው እና የቅዱሱ አምላክ አብሮ የመኖር ሚስጥር የፈጣሪን ወሰን የለሽ ጸጋ ያሳያል። ይህ ፍላጎት እጅግ በሚነካ ሁኔታ በ33:12-23 ላይ ይታያል፤ ከወርቅ ጥጃ ክህደት በኋላ እግዚአብሔር 'ራሴ ግን ከአንተ ጋር አልወጣም' ብሎ ቢያስፈራራም (33:3)፣ ሙሴ ግን 'ፊትህ ከእኔ ጋር ካልሄደ ከዚህ አታውጣን' ብሎ በጽኑ ይማፀናል (33:15)። ይህ ልመና ልብ ይነካል፤ ምክንያቱም ሙሴ ከምድሪቱ (ከከነዓን) ይልቅ የእግዚአብሔርን መገኘት ይመርጣል፤ ለእስራኤልም ማንነት የሚሰጠው ምድር ወይም ብልጽግና ሳይሆን ራሱ የያህዌ ፊት እንደሆነ ያስተምረናል። መጽሐፉ በ40:34-38 ላይ ይህንኑ ጸሎት በተጨባጭ ፍጻሜ ያበቃል፦ ደመናው መገናኛውን ድንኳን ይሸፍናል፣ የያህዌም ክብር ማደሪያውን ይሞላል — ይህ የዘጸአት ታላቅ፣ የደስታ መደምደሚያ ነው።

ሕግና ጸጋ በሙሴ ቃል ኪዳን ውስጥ (ዘጸአት 20:1-17)

አስርቱ ትእዛዛት (ዘጸአት 20:1-17) ሥነ-ምግባራዊ መመሪያ ከመሆናቸው በፊት፣ በታላቅ የጸጋ አዋጅ ይቀደማሉ፤ 'እኔ እግዚአብሔር አምላክህ ከግብጽ ባርነት ያወጣሁህ ነኝ' (20:2)። ይህ የመግቢያ ዓረፍተ ነገር ትእዛዛቱን በሙሉ ይተረጉማል፤ ትእዛዛቱ ወደ ነፃነት የሚያደርስ መንገድ ሳይሆኑ፣ ቀድሞ ለተገኘው ነፃነት ተገቢ ምላሽ ናቸው። የመጀመሪያዎቹ አራት ትእዛዛት (ሌላ አምላክ አለማምለክ፣ ጣዖት አለመሥራት፣ የእግዚአብሔርን ስም በከንቱ አለመጥራት፣ ሰንበትን መጠበቅ) ከእግዚአብሔር ጋር ያለውን ግንኙነት ሲመለከቱ፣ የቀሩት ስድስቱ (ወላጅን ማክበር፣ አለመግደል፣ አለማመንዘር፣ አለመስረቅ፣ በሐሰት አለመመስከር፣ አለመመኘት) ደግሞ ከጎረቤት ጋር ያለውን ግንኙነት ይመለከታሉ — በዚህም ፍቅረ እግዚአብሔርና ፍቅረ ቢጻ (ማቴዎስ 22:37-40) በኦሪት ሥር ውስጥ ቀድሞ የተሠራ ንድፍ ሆኖ እናገኘዋለን። ተከታዩ ክፍል የሆነው 'የቃል ኪዳን መጽሐፍ' (21:1-23:33) ማህበራዊ ፍትህን፣ ርኅራኄን እና የእግዚአብሔርን ጻድቅ ባህርይ የሚያንጸባርቅ ነው፤ ባሪያዎችን፣ መበለቶችን፣ ድሆችንና መጻተኞችን የሚመለከቱ ሕጎች፣ ያዳናት እስራኤል ራሷ ለተጨቆኑት ርኅራኄ እንድታሳይ የሚጠይቁ ናቸው ('አንተ በግብጽ ምድር መጻተኛ ነበርህና' — 22:21፤ 23:9)።

ክርስቶስ እንደ እውነተኛና ታላቅ ሙሴ

በማቴዎስ ወንጌል የኢየሱስ የልጅነት ትረካ ከሙሴ ታሪክ ጋር ትይዩ ነው፦ በሕፃናት ጭፍጨፋ መትረፉ (ሄሮድስ እንደ ፈርዖን፣ ማቴ. 2:16 ↔ ዘጸ. 1:22)፣ ከግብጽ መሰደዱና መመለሱ (ማቴ. 2:15 ↔ ሆሴ. 11:1)፣ የአርባ ቀን ጾሙ (የእስራኤልን 40 ዓመት ለማስታወስ፣ ማቴ. 4:2 ↔ ዘጸ. 16-17)፣ እንዲሁም በተራራ ላይ ሆኖ አዲሱን የሕይወት ሕግ ማስተማሩ (የተራራው ላይ ስብከት እንደ ሲና፣ ማቴ. 5-7)። ሙሴ ራሱ 'እግዚአብሔር አምላክህ ከወንድሞችህ መካከል እንደ እኔ ያለ ነቢይ ያስነሣልሃል፤ እርሱንም ስሙት' (ዘዳ. 18:15) ሲል ትንቢት ተናግሮ ነበር፤ ይህ ትንቢት ጴጥሮስ በሐዋርያት ሥራ 3:22 ላይ በቀጥታ ወደ ኢየሱስ ይተረጉመዋል። ልክ ሙሴ ሕዝቡን ከግብጽ ባርነት እንደመራ፣ ክርስቶስም ሕዝቡን ከኃጢአት ባርነት ወደ እውነተኛ ነፃነት ይመራል፤ ልዩነቱ ግን ሙሴ አገልጋይ ሲሆን ክርስቶስ ግን ልጅ ነው (ዕብ. 3:1-6)።

ክርስቶስ እንደ ፋሲካ በግ እና መቅደስ

መጥምቁ ዮሐንስ "እነሆ የዓለምን ኃጢአት የሚያስወግድ የእግዚአብሔር በግ" (ዮሐ. 1:29) ብሎታል። ጌታ ኢየሱስ የውክልና ስርየት ፍጹም አካል ነው፤ ልክ እንደ ፋሲካ በግ ያለ ነውር (12:5 ↔ 1ጴጥ. 1:19)፣ አጥንቱም አልተሰበረም (ዮሐ. 19:36 ↔ ዘጸ. 12:46)፣ በተሰቀለ ጊዜም ደሙ ለብዙዎች ስርየትን አመጣ። በተጨማሪም በዮሐንስ 1:14 "ቃልም ሥጋ ሆነ... በእኛም አደረ [በግሪኩ ቃል በቃል 'ድንኳን ተከለ' ወይም 'ተማደረ' ማለት ነው]" በማለት ክርስቶስ ራሱ የእግዚአብሔር ክብር በእውነተኛ ሁኔታ ያደረበት ፍጹም መቅደስ መሆኑን ያሳያል። መልእክተ ዕብራውያን ምዕራፍ 9 ይህንን ንድፍ ሙሉ በሙሉ ያብራራል፦ ምድራዊው ማደሪያ ድንኳንና በዓመት አንድ ጊዜ የሚቀርበው የደም መባ፣ ክርስቶስ 'በገዛ ደሙ' አንድ ጊዜ ለዘላለም ወደ እውነተኛው መቅደስ በመግባት ላደረገው ፍጹም ስርየት ጥላ ብቻ ናቸው (ዕብ. 9:11-12)።

ሌሎች የበረሃ ጉዞ ትይዩዎች፡ መና፣ ውሃና ደመና

ጳውሎስ በ1ቆሮንቶስ 10:1-4 ላይ የበረሃውን ጉዞ ክስተቶች በቀጥታ ወደ ክርስቶስ ይተረጉማል፤ 'ሁሉም ያንኑ መንፈሳዊ ምግብ በሉ... ከሚከተላቸውም መንፈሳዊ ዓለት ጠጡ፤ ያም ዓለት ክርስቶስ ነበረ' ይላል። ጌታ ኢየሱስም ራሱ 'የሕይወት እንጀራ እኔ ነኝ... አባቶቻችሁ በምድረ በዳ መናን በሉ ሞቱም' (ዮሐ. 6:48-49) ብሎ የመናውን (ዘጸ. 16) ትርጉም ወደራሱ በመተርጎም፣ እርሱ ብቻ ለዘላለም የሚጠግብ እውነተኛ ምግብ መሆኑን ያውጃል። ይህ ንድፍ የሚያሳየው፣ የበረሃው ጉዞ ክፍሎች ሁሉ — ውሃ ከዓለት፣ መና ከሰማይ፣ የደመናው መምራት — ድንገተኛ ተአምራት ብቻ ሳይሆኑ፣ እግዚአብሔር ወደፊት በክርስቶስ ስለሚያደርገው ፍጹም አቅርቦት አስቀድሞ የተነገሩ ትንቢታዊ ምስሎች መሆናቸውን ነው።

የአዲስ ዘጸአት ጭብጥ

በሉቃስ 9:31 ኢየሱስ በተለወጠበት ተራራ፣ ሙሴና ኤልያስ ከኢየሱስ ጋር ይነጋገሩ የነበረው "በኢየሩሳሌም ሊፈጽመው ስላለው መውጣቱ [በግሪኩ 'ኤክሶዶስ']" ነበር። ይህ ቃል በአጋጣሚ የተመረጠ አይደለም፤ ወንጌላዊው ሉቃስ ሆን ብሎ የመስቀሉን ክስተት ከዘጸአት ታላቅ ክስተት ጋር ያስተሳስረዋል። ይህም የክርስቶስ የመስቀል ሞት የሰው ልጆች ከኃጢአት ባርነት ነፃ የሚወጡበት፣ ከግብጽ ከወጡት እስራኤላውያን የበለጠ ታላቅ የመጨረሻው ታላቅ ዘጸአት መሆኑን ያሳያል — ከግብጽ ንጉሥ ባርነት ሳይሆን ከኃጢአትና ከሞት ኃይል ነፃ የሚያወጣ፣ ወደ ምድራዊ ከነዓን ሳይሆን ወደ ዘላለማዊ ርስት የሚያደርስ ዘጸአት።

ሠንጠረዥ 2፡ ከዘጸአት ወደ አዲስ ኪዳን ፍጻሜ የሚደረግ ትየባዊ ንባብ

ዘጸአትና የክርስቲያን ደቀ መዝሙርነት

መጽሐፈ ዘጸአት ጤናማ ለሆነ የክርስቲያን ደቀ መዝሙርነት ጥልቅ መመሪያዎችን ይሰጠናል፦

• የአሁንና የወደፊቱ መዳን፦ ልክ እስራኤል ከግብጽ ባርነት ነፃ ወጥታ ነገር ግን የተስፋይቱን ምድር ለመውረስ በምድረ በዳ ጉዞ ላይ እንደነበረችው ሁሉ፣ እኛም ድነናል ነገር ግን በጉዞ ላይ ነን — 'ቀድሞ ድነናል' (ኤፌ. 2:8) እና 'ገና ሙሉ ድነት እንጠባበቃለን' (ሮሜ 8:23) የተባለው ውጥረት፣ የክርስቲያንን ሕይወት ትክክለኛ ቅርጽ ያሳያል። እንደ እስራኤል፣ ድነትን ያገኘነው በራሳችን ጥረት ሳይሆን በእግዚአብሔር ኃያል እጅ ብቻ ነው።
• የሕግና የጸጋ ቅደም ተከተል፦ መታዘዝና ሕግን መጠበቅ አስቀድሞ በነፃ ከተቀበሉት የቤዛነት ጸጋ የሚፈልቅ የምስጋና ምላሽ ነው። መዳንን በሥራ ለማግኘት የሚደረግ ጥረት አይደለም። ይህ ትምህርት ዛሬ ላሉ አማኞች ከሕጋዊነት (legalism) ወጥመድና ከሥርዓት-አልበኝነት (antinomianism) ወጥመድ ሁለቱም ነፃ የሚያወጣ ጤናማ ሚዛን ይሰጣል፤ ትእዛዛትን የምንጠብቀው ልንድን ሳይሆን ስለዳንን ነው።
• የማጉረምረም አደጋ፦ ከትልቅ መዳን በኋላ እንኳ በምድረ በዳው ጉዞ ላይ የሚፈጠረው የጥርጣሬና የአለማመን አደጋ ምን ያህል ፈታኝ እንደሆነ ያስጠነቅቃል (1ቆሮ 10:1-13)። እስራኤላውያን ፋሲካን፣ የቀይ ባሕር መሻገርን፣ የደመናውን መምራት ካዩ በኋላ እንኳ በምሬት አጉረመረሙ (ዘጸ. 16:2-3፤ 17:2-3)፤ ይህ ደግሞ የእምነት ሕይወት ትውስታ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያስተምረናል — ያለፈውን የእግዚአብሔር ታማኝነት መርሳት ወደ አሁናዊ ማጉረምረም ይመራል።
• የምልጃ ጸሎት፦ ሙሴ ለሕዝቡ የቆመለትና ራሱን አሳልፎ የሰጠበት ጸሎት (32:11-14, 31-32)፣ ዛሬም አማኞች ወደ ጥልቅ የምልጃ ጸሎት ሕይወት እንዲገቡ ጥሪ ያቀርባል፤ እንዲሁም ወደ ፍጹሙ አማላጅ ወደ ክርስቶስ ራሱ ይጠቁመናል፣ እርሱም 'ዘወትር በሕይወት ስላለ ስለ እኛ ይማልዳል' (ዕብ. 7:25)።
• የመገኘት ናፍቆት፦ ሙሴ 'ፊትህ ካልሄደ አታውጣን' ብሎ እንደተማፀነ (33:15)፣ ጤናማ ክርስቲያናዊ ሕይወት ስጦታን ወይም በረከትን ብቻ ሳይሆን ራሱን የእግዚአብሔርን መገኘት የሚናፍቅ ልብ ማዳበር ይጠይቃል። እውነተኛ አምልኮ የሚጀምረው 'ምን ልታደርግልኝ ትችላለህ' ከሚል ጥያቄ ሳይሆን 'ራስህን ስጠኝ' ከሚል ናፍቆት ነው።