የታሪክ መጻሕፍት ዳሰሳ

ምዕራፍ 1–5፡ ዝግጅትና ዮርዳኖስን መሻገር

መጽሐፉ የሚጀምረው እግዚአብሔር ኢያሱን "ጽና፥ በርታ" በማለት ከሚያበረታታበት ታላቅ ጥሪ ነው (1፡1-9)። ኢያሱ ሁለት ሰላዮችን ወደ ኢያሪኮ ልኮ፣ ረዓብ የተባለች ሴት በእምነት ስለጠበቀቻቸው ተርፈው ተመለሱ (2፡1-24)። እስራኤላውያን የቃል ኪዳኑን ታቦት ተከትለው ዮርዳኖስን በተአምር ተሻገሩ (3-4)፤ ይህም ውኃ ከቀይ ባሕር በኋላ ሁለተኛው ታላቅ የመሻገሪያ ተአምር ነው። ወንዶቹ ሁሉ ተገረዙ፣ ፋሲካንም አከበሩ፤ መናውም ቆመ (5፡1-12)፤ ይህም ትውልድ ወደ አዲስ ምዕራፍ መሸጋገሩን ያመለክታል።

ምዕራፍ 1 ላይ የተነገረው "ጽና፥ በርታ" የሚለው ሦስት ጊዜ ተደጋግሞ የተነገረው ትእዛዝ (ቁ. 6፣ 7፣ 9) በአጋጣሚ አይደለም። እያንዳንዱ ድግግሞሽ የተለየ የድፍረት ገጽታ ያመለክታል፦ ለሕዝቡ አመራር ድፍረት፣ ለሕግ ታዛዥነት ድፍረት፣ እና በተስፋ ላይ የተመሠረተ አጠቃላይ ድፍረት። ይህ ሦስት እጥፍ ማበረታቻ የእውነተኛ መንፈሳዊ ድፍረት ምንጭ የግል ብቃት ሳይሆን "በምትሄድበት ሁሉ አምላክህ እግዚአብሔር ከአንተ ጋር ነውና" (1፡9) የሚለው መለኮታዊ ተስፋ መሆኑን ያስተምረናል። ረዓብ ታሪክ ደግሞ በራሱ ሙሉ ስብከት ነው፤ አንዲት ከነዓናዊት ጋለሞታ፣ ከራሷ ሕዝብ ተለይታ "አምላካችሁ እግዚአብሔር በላይ በሰማይ በታችም በምድር እርሱ አምላክ ነውና" (2፡11) ብላ በእግዚአብሔር ላይ እምነት ስላሳየች ዳነች፤ ይህም በኋላ ያዕቆብ 2፡25 እና ዕብራውያን 11፡31 በእምነት ጻድቅ የመሆንን አስተምህሮ ለማስረዳት የሚጠቀሙበት ኃይለኛ ምሳሌ ይሆናል፤ ማቴዎስ 1፡5 ደግሞ ረዓብ ራሷ በኋላ የመሲሑ ቅድመ አያት ሆና እንደተጠቀሰች ይመሰክራል። ዮርዳኖስን መሻገር ራሱ በካህናቱ እግር ሥር ውኃው ቆሞ (3፡13-16) የተፈጸመው ተአምር፣ ወደ ተስፋይቱ ምድር የሚደረግ ማንኛውም እውነተኛ መግቢያ በመታዘዝ እርምጃ የሚጀምር መሆኑን ያስተምራል፤ "ታቦቱን የተሸከሙት ካህናት እግር በውኃው ዳርቻ በተጠመቀ ጊዜ" (3፡15) ውኃው ተከፈለ። ከዮርዳኖስ የተነሱት አሥራ ሁለት ድንጋዮች (4፡1-9) ደግሞ ለመጪው ትውልድ የመታሰቢያ ምልክት ሆነው፣ ልጆች "እነዚህ ድንጋዮች ምንድር ናቸው?" (4፡21) ብለው ሲጠይቁ ወላጆች የእግዚአብሔርን ታማኝነት እንዲነግሯቸው ያደረገ ትምህርታዊ ዓላማ ነበረው (4፡21-24)።

ምዕራፍ 6–12፡ የከነዓን ድል

የኢያሪኮ ውድቀት፣ ግንቦቿ በሰባት ቀናት አካሄድና በመለከት ድምፅ ብቻ ፈራርሰው (6፡1-27)፣ ድሉ ከወታደራዊ ስልት ሳይሆን ከመለኮታዊ ኃይል እንደሆነ ያረጋግጣል። የአካን ኃጢአት (ምዕ. 7) መላውን ማኅበረሰብ አደጋ ላይ የጣለ ሲሆን፣ የግለሰብ ኃጢአት የማኅበረሰብ ውጤት እንዳለው ያስተምራል። ደቡባዊውና ሰሜናዊው ዘመቻዎች (ም. 9-11) ተከትለው፣ እግዚአብሔር ለአባቶች የገባውን የምድር ተስፋ አጸና (11፡23)።

የኢያሪኮ ድል ትረካ (ም. 6) ጥልቅ አምልኮታዊ ንድፍ ይዟል፦ ካህናት፣ የቃል ኪዳኑ ታቦት፣ የመለከት ድምፅ፣ እና ጸጥታ በተደጋጋሚ ተጠቅሰዋል፤ ይህም ድሉ በመሠረቱ የአምልኮ ተግባር እንደነበረ ያሳያል፤ ጦርነቱ የተካሄደው በሰይፍ ሳይሆን በእምነትና በመታዘዝ ነው (ዕብ. 11፡30)። በተቃራኒው የአካን ታሪክ (ም. 7) የተደበቀ ኃጢአት አደገኝነትን ያጋልጣል፤ ምስክርነቱ ራሱ "አይቼ ተመኘኋቸው፥ ወሰድኋቸውም" (7፡21) የሚል ቅደም ተከተል ይከተላል—ይህም ኃጢአት ወደ ድርጊት የሚሸጋገርበት ደረጃ በደረጃ ሂደት ግልጽ ምሳሌ ነው፣ ልክ እንደ ዘፍጥረት 3፡6 የሔዋን ውድቀት ንድፍ። ገባዖናውያን ከእስራኤል ጋር በተንኮል ስምምነት ማድረጋቸው (ም. 9) ደግሞ ኢያሱ ያለ እግዚአብሔር ምክር ውሳኔ ሲወስን ሊገጥም የሚችለውን ችግር ያሳያል—"የእግዚአብሔርንም አፍ አልጠየቁም። ኢያሱም ከእነርሱ ጋር ሰላም አደረገ" (9፡14-15)፤ ይህም ለመሪዎች ሁሉ በእያንዳንዱ ውሳኔ ፊት ጸሎትና የመንፈስ ምሪት አስፈላጊነት ያስተምራል። የፀሐይ መቆም ተአምር (10፡12-14) ደግሞ እግዚአብሔር በተፈጥሮ ሥርዓት ላይ ፍጹም ስልጣን እንዳለው በማሳየት፣ ለሕዝቡ የገባውን ቃል ኪዳን ለማስፈጸም ምንም እንቅፋት እንደማይገታው ያረጋግጣል፤ "እግዚአብሔርም የሰውን ቃል የሰማበት እንደዚያ ያለ ቀን ከዚያ በፊትም ከዚያም በኋላ አልነበረም፤ እግዚአብሔር ስለ እስራኤል ይዋጋ ነበርና" (10፡14) የሚለው ማጠቃለያ መለኮታዊውን ልዩ ድርጊት ያመሰግናል።

ምዕራፍ 13–21፡ የምድር ክፍፍል

እነዚህ ምዕራፎች ዝርዝር ጂኦግራፊያዊ መዝገብ ብቻ ሳይሆኑ፣ እግዚአብሔር ስጦታውን በነገዶች መካከል በእኩልነት የሚያካፍል ጻድቅ ሥርዓት ያለው አምላክ መሆኑን የሚያሳይ ሥነ-መለኮታዊ ምስክርነት ናቸው። የሌዊ ነገድ ርስት ራሱ እግዚአብሔር መሆኑ (13፡33)፣ እንዲሁም ስድስቱ የመማፀኛ ከተሞች (20) ምሕረትና ፍትሕ አብረው እንዲኖሩ የተደረገ ዝግጅት ያሳያሉ።

እነዚህ ረጅምና ለብዙ ዘመናዊ አንባቢዎች አድካሚ የሚመስሉ የስም ዝርዝሮች፣ ጥልቅ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ መልእክት ይሸፍናሉ፦ እያንዳንዱ ስም፣ እያንዳንዱ ድንበር፣ በእግዚአብሔር ዘንድ ትልቅ ትርጉም አለው። ካሌብ በ85 ዓመቱ "ሙሴ በላከኝ ቀን እንደ ነበረሁ ዛሬም ገና እንዲሁ ብርቱ ነኝ" (14፡11) ብሎ ኬብሮንን መጠየቁ፣ በእርጅና ዘመንም እንኳ ላመኑት ተስፋ ሳይታክቱ መከተል የሚያሳይ አርአያ ነው፤ አርባ አምስት ዓመታት ሙሉ ተስፋውን ሳይለቅ መጠበቁ ራሱ ስለ ትዕግሥተኛ እምነት ትልቅ ትምህርት ይሰጣል (14፡6-14)። ስድስቱ የመማፀኛ ከተሞች (ም. 20) ደግሞ ሳያስብ ግድያ የፈጸመ ሰው ከበቀል ተጠብቆ ፍትሐዊ ፍርድ የሚያገኝበትን ሥርዓት በመዘርጋት፣ የፈጣሪ ፍትሕ ከጭካኔ የራቀ፣ በምሕረት የተሞላ መሆኑን ያስተምራል፤ ይህ ሥርዓት የክርስቶስን መጠጊያነት ቀድሞ በምሳሌ ያሳያል፣ ኃጢአተኞች ወደ እርሱ በመሸሽ ከፍርድ ነጻ እንደሚወጡ (ዕብ. 6፡18)። የሰለጰዓድ ሴቶች ልጆች ታሪክ (17፡3-6) ደግሞ በዘመኑ ወግ ያልተለመደ የሴቶች ርስት ጥያቄ ተቀባይነት በማግኘቱ፣ የእግዚአብሔር ፍትሕ ከባህላዊ ገደቦች በላይ እንደሚሄድ ያሳያል።

ምዕራፍ 22–24፡ የቃል ኪዳን ተሐድሶና የኢያሱ መሰናበቻ

መጽሐፉ በሴኬም በተደረገው ታላቅ የቃል ኪዳን ተሐድሶ ይደመደማል፤ ኢያሱ ሕዝቡን "ታመልኩት ዘንድ የምትወዱትን ዛሬ ምረጡ... እኔና ቤቴ ግን እግዚአብሔርን እናመልካለን" (24፡15) በማለት ለታሪክ የማይረሳ ጥሪ አቀረበ። ይህ የቃል ኪዳን ተሐድሶ ትውልዱ ራሱ ውሳኔ እንዲወስድ የሚጋብዝ ንቁ ተሳትፎ ያለው ሥርዓት ነው።

ምዕራፍ 22 ላይ ያለው በዮርዳኖስ ማዶ ስላለው መሠዊያ የተነሳው አለመግባባት፣ ምንም እንኳ በፍጥነት ወደ ጦርነት ሊያመራ ይችል የነበረ ቢሆንም፣ በጥንቃቄ በንግግርና በማብራሪያ ተፈትቷል (22፡21-29)፤ ይህ ታሪክ በእምነት ማኅበረሰብ ውስጥ የተፈጠረ አለመግባባት አስቀድሞ በጥርጣሬ ወደ ግጭት ከመሄድ ይልቅ በትዕግሥት ንግግር ሊፈታ እንደሚገባ ያስተምራል። ኢያሱ 24 ላይ ያለው የመጨረሻ ንግግር ደግሞ መላውን የእስራኤልን ታሪክ ከአብርሃም እስከ ወቅቱ ድረስ በአጭሩ በመዘርዘር፣ እግዚአብሔር በታሪክ ውስጥ በተከታታይ የታመነ አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል (24፡2-13)። "እኔና ቤቴ ግን እግዚአብሔርን እናመልካለን" የሚለው መግለጫ ለእያንዳንዱ የቤተሰብ አባወራ የግል ኃላፊነት ምሳሌ ሆኖ ይቀርባል፤ የመንፈሳዊ ውርስ ማስተላለፍ የሚጀምረው ከግል ቤተሰብ ውሳኔ ነው። መጽሐፉ በኢያሱ ሞትና በዮሴፍ አጥንት መቀበር (24፡29-32) ይደመደማል፤ ይህም ከዘፍጥረት 50፡25 ጀምሮ ለተስፋይቱ ምድር የነበረውን ረጅም ጉዞ የመጨረሻ ፍጻሜ በማሳየት፣ የእግዚአብሔር ተስፋዎች ምንም ያህል ረጅም ጊዜ ቢወስዱ በእርግጥ እንደሚፈጸሙ ያረጋግጣል፤ የካህኑ አልዓዛር ሞትም (24፡33) ደግሞ የመሪነት ትውልድ ሙሉ በሙሉ ማለፉን በማመልከት፣ ለሚቀጥለው የመሳፍንት ዘመን መንገድ ይከፍታል።

ምዕራፍ 1–3፡ ያልተጠናቀቀ ድልና የክህደት መንስኤ

መጽሐፈ መሳፍንት፣ ታላቁ የቃል ኪዳን መሪ ኢያሱ ካረፈ በኋላ፣ እያንዳንዱ የእስራኤል ነገድ ራሱን ችሎ ያካሄደውን ነገር ግን ፍጻሜ ያላገኘውን የከነዓን ወረራ መዘዝ በጥልቀት በመመርመር ይከፈታል (1፡1-36)። ይህ ያልተሟላ ወረራና ሕዝቡ ያሳየው ቸልተኝነት፣ ለቀጣዩ ዘመን አሰቃቂ የኃጢአት አዙሪት ሰፊ በር ከፈተ፤ እስራኤላውያን ከተከለከሉት ከነዓናውያን ጋር በጋብቻና በባህል ተቀላቅለው፣ የረከሰውን የጣዖት አምልኮ ሥርዓታቸውን ተቀበሉ። የመጽሐፉ ጸሐፊ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት ይህንን የትውልድ መቆራረጥ ሲገልጽ፣ "እግዚአብሔርን፥ ለእስራኤልም ያደረገውን ሥራ የማያውቅ ሌላ ትውልድ ከእነርሱ በኋላ ተነሣ" (መሳፍንት 2፡10) በማለት፣ መንፈሳዊ ውርስና የኪዳን ትምህርት በአግባቡ አለመተላለፉ ያመጣውን አሳዛኝ የሞራል ውድቀት ያሳስበናል።

በመጽሐፉ መግቢያ ላይ በተደጋጋሚ የሚያስተጋባው "አላሳደዱአቸውም" ወይም "አላስወጡአቸውም" (1፡21፣ 27፣ 29፣ 30፣ 31፣ 33) የሚለው ሐረግ፣ የዘመኑን ማዕከላዊ ችግር፣ ማለትም ያልተሟላ መታዘዝን በግልጽ ያጋልጣል። ብዙ ጊዜ በሰውኛ እይታ ከፊል መታዘዝ እንደ መታዘዝ ተደርጎ ይቆጠራል፤ ነገር ግን ቅዱስ ጽሑፉ እንደሚያስተምረን፣ ሥር ነቀል ያልሆነና ያልተወገደ ኃጢአት በጊዜ ሂደት አድጎ መንፈሳዊ ማንነትን የሚያጠፋ ገዳይ ነቀርሳ ይሆናል። በምዕራፍ 2፡11-19 ላይ የቀረበው የክህደት ዑደት ማጠቃለያ የመላው መጽሐፉ የትርጓሜ ቁልፍ ነው፤ ይህ ንድፍ የሚያስተምረን ኃጢአት የግድ ከውጫዊ ጠላት ጉልበት ብቻ ሳይሆን፣ ከውስጣዊ መንፈሳዊ ቸልተኝነት እንደሚመነጭ ነው። የእግዚአብሔርን አዳኝነት "የማያውቅ ሌላ ትውልድ" መነሳቱ ዛሬም ለሚገኙ ወላጆችና የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ኃይለኛ ማስጠንቀቂያ ነው፤ የእምነት ውርስ በዘር አይተላለፍም፣ በትጋት ካልተሰበከና በሕይወት ካልተኖረ በአንድ ትውልድ የዕድሜ ልክ ውስጥ ሊጠፋ ይችላል። የቦኪም መለኮታዊ ግልጠት (2፡1-5) ስፍራውን "የልቅሶ ቦታ" ያስባለው፣ ሕዝቡ ስለ ኃጢአታቸው በጊዜያዊ ሐዘን እንባ ቢያፈስሱም፣ እንባቸው ወደ እውነተኛና ዘላቂ የንስሐ ፍሬ ማደግ ባለመቻሉ ነው።

ምዕራፍ 4–16፡ ታላላቆቹ ፈራጆች

በእነዚህ ማዕከላዊ ምዕራፎች ውስጥ፣ እግዚአብሔር በሉዓላዊ ጸጋው የሚያስነሳቸውን የተለያዩ ፈራጆች እናያለን። ዲቦራ ብቸኛዋ ሴት ፈራጅና ነቢይት ስትሆን፣ ከባርቅ ጋር በመሆን የከነዓናውያንን ጭቆና ሰብራለች (ምዕ. 4)፤ ድሉን ያከበረችበትም የቅኔ መዝሙር (ምዕ. 5) በዕብራይስጥ ሥነ-ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ እጅግ ጥልቅ ከሆነው መንፈሳዊ ሥነ-ግጥም ይመደባል። ጌዴዎን የጥርጣሬና የፍርሃት ጥሪውን፣ 300 ሰዎችን ብቻ ይዞ ወደ ታላቅ የእምነት ድል የቀየረ መሪ ነው (ምዕ. 6-8)፤ ይህም መለኮታዊ ድል በቁጥር ብዛት ወይም በሰው ኃይል ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጣልቃ ገብነት ብቻ መሆኑን ያረጋግጣል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ሶምሶን ታላቅ መለኮታዊና አካላዊ ብርታት ተሰጥቶት ሳለ፣ በሥነ-ምግባርና በፍትወት ድክመቱ ክፉኛ የወደቀ አሳዛኝ ሆኖ ይቀርባል (ምዕ. 13-16)። የሶምሶን ትረካ የሚያስተምረን ጥልቅ እውነት ቢኖር፣ ውጫዊ የሆነ የናዝራዊነት ስእለትና መንፈሳዊ ስጦታ ፣ ውስጣዊ ከሆነ የቅድስናና ራስን የመግዛት ባሕርይ ጋር ካልተዋሃደ፣ መጨረሻው ውድቀት መሆኑን ነው።

በጌዴዎን ታሪክ ውስጥ፣ እግዚአብሔር ሠራዊቱን ከ32,000 ወደ 300 ሲቀንስ (7፡2-7) የሚሰጠው ምክንያት እጅግ ጥልቅ ነው፦ "እስራኤል፡ እጄ አዳነችኝ ብሎ በእኔ ላይ እንዳይመካ..." (መሳፍንት 7፡2)። ይህ መርህ በመንፈሳዊ አገልግሎት ታሪክ ውስጥ ዘወትር የሚደገም ወርቃማ ትምህርት ነው፤ እግዚአብሔር ክብሩን ለሰው ልጅ ላለማካፈል ሲል፣ ብዙ ጊዜ የሰውን ጉልበት በመቀነስ ኃይሉ በድካማችን እንዲገለጥ ያደርጋል (2 ቆሮንቶስ 12፡9)። ጌዴዎን ራሱ በመጀመሪያ "ጌታ ሆይ፥ እኔ እስራኤልን በምን አድናለሁ? እነሆ፥ ወገኔ በምናሴ ነገድ ከሁሉ ይልቅ ደካማ ነው፤ እኔም በአባቴ ቤት ከሁሉ ታናሽ ነኝ" (መሳፍንት 6፡15) በማለት ፍጹም የሆነ የብቃት ማነስ ስሜት አሳይቶ ነበር፤ ነገር ግን እግዚአብሔር የሰውን ብቃት ሳይሆን የገዛ ቃሉን ታማኝነት መሠረት በማድረግ ተጠቀመበት። የዮፍታሔ ትረካ (ምዕ. 11) ደግሞ፣ በመንፈሳዊ አለመብሰል የሚደረግ ችኩል ስእለት ምን ያህል አሳዛኝና ዘግናኝ ዋጋ እንደሚያስከፍል ያሳያል (መክብብ 5፡4-5)። የሶምሶን ታሪክ የውድቀት ማሳረጊያ ሲሆን፣ ከሁሉ በላይ ልብን የሚሰብረው "እግዚአብሔርም ከእርሱ እንደ ተለየ አላወቀም ነበር" (መሳፍንት 16፡20) የሚለው ቃል ነው። ይህ በመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ካሉት እጅግ አስፈሪ መግለጫዎች አንዱ ሲሆን፣ አንድ አገልጋይ ያለ ንስሐ በኃጢአት ሲመላለስ፣ መንፈስ ቅዱስ በጸጥታ ሊለየው እንደሚችልና ሰውየውም የድሮውን ጸጋ በማስታወስ ራሱን ሊያታልል እንደሚችል ጽኑ ማስጠንቀቂያ ይሰጠናል። ሆኖም የመለኮት ጸጋ የማይመረመር ነውና፣ በመጨረሻው እስትንፋሱ ወደ አምላኩ ጮኾ "እግዚአብሔር አምላክ ሆይ፥ እባክህ፥ አስበኝ" (መሳፍንት 16፡28) ባለው ጊዜ እውነተኛ ንስሐ ተቀባይነት እንዳገኘ በማሳየት፣ የጸጋን በር ክፍት አድርጎ ይተወዋል።

ምዕራፍ 17–21፡ የሥነ-ምግባር ውድቀት አባሪ

መጽሐፉ የሚቋጨው በሚካ የጣዖት አምልኮ ሥርዓትና በጊብዓ ከተማ በተፈጸመው ዘግናኝ የወሲብ ወንጀልና የእርስ በርስ ጦርነት ነው (ምዕ. 17-21)። እነዚህ ክፍሎች ሕዝቡ ማዕከላዊ የሆነ መለኮታዊም ሆነ ሰብአዊ መሪ ሲያጣ፣ ወደ ምን ያህል ጥልቅ ማኅበራዊና ሥነ-ምግባራዊ አዘቅት ሊሰምጥ እንደሚችል የሚያሳዩ የክሊኒካዊ ጥናት ያህል ናቸው። "በዚያ ዘመን በእስራኤል ዘንድ ንጉሥ አልነበረም፤ ሰው ሁሉ በፊቱ መልካም መስሎ የታየውን ያደርግ ነበር" (መሳፍንት 17፡6፤ 21፡25) የሚለው ተደጋጋሚ አሳዛኝ ማጠቃለያ፣ ሰብአዊ አንጻራዊነት አገርን እንዴት እንደሚያጠፋ በማስረገጥ፣ በእግዚአብሔር ልብ ለሚገኘው ፍጹም ንጉሥና ለዳዊት ዙፋን (ለ1 ሳሙኤልና ለክርስቶስ ንግሥና) መንፈሳዊ በር ይከፍታል።

የሚካ ታሪክ (ምዕ. 17-18) የሚያሳየው፣ ግላዊ ሃይማኖታዊ ስሜት ከእግዚአብሔር ሕግ ርቆ በራሱ መንገድ ሲጓዝ ወዴት ሊያመራ እንደሚችል ነው። ሚካ የገዛ ጣዖቱን ቀርጾ አንድን ሌዋዊ በገንዘብ ቀጥሮ ካህኑ ካደረገ በኋላ፣ "ሌዋዊው ካህን ሆኖአልና እግዚአብሔር መልካም እንዲያደርግልኝ አሁን አወቅሁ" (መሳፍንት 17፡13) በማለት ራሱን በተሳሳተ መንፈሳዊ ቅዠት ውስጥ አታለለ። ይህ ዛሬም ቢሆን እውነትን ከተገለጠው ቃል ሳይሆን ከግል ስሜት ለማግኘት ለሚሞክሩ ሁሉ ታላቅ ማስጠንቀቂያ ነው። የዳን ነገድም ይህንኑ የሐሰት ካህን በመውሰድ የራሱን አምልኮ ማቆሙ (18፡30-31)፣ ምቾትን ማዕከል ያደረገ አምልኮ ኪዳናዊውን መሠረት እንዴት እንደሚያፈርስ ያሳያል። የጊብዓው ዘግናኝ ወንጀል (ምዕ. 19-21) ከጥንቱ የሰዶም ኃጢአት (ዘፍጥረት 19) ጋር በትይዩ እንዲነበብ ተደርጎ የተቀነባበረ ሲሆን፣ የእግዚአብሔር የተመረጠ ሕዝብ እንኳ ከመንፈሳዊ መመሪያ ሲፋታ ከአረማውያን የከፋ ርኩሰት ውስጥ ሊዘፈቅ እንደሚችል ያረጋግጣል። ይህ የመጨረሻው ትረካ የተጻፈው ተራ ታሪክን ለማስተላለፍ ሳይሆን፣ የመላው እስራኤልን (እና የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ) የልብ ክፋት በማጋለጥ፣ ፍጹም ጻድቅና አዳኝ ለሆነው ለዘላለም ንጉሥ ለኢየሱስ ክርስቶስ መምጣት የሰውን ልጅ ነፍስ ለማዘጋጀት የተነገረ ጥልቅ የድነት ታሪክ ስብከት ነው።

ምዕራፍ 1፡ ኪሳራና ታማኝነት

መጽሐፉ የሚከፈተው በረኃብ ምክንያት ከተስፋይቱ ምድር ወደ ሞዓብ በኮበለለችው የኤሊሜሌክ ቤተሰብ አሳዛኝ ስደትና፣ ባልና ልጆቿን በሞት በተነጠቀችው የኑኃሚን ወደ ቤተልሔም የመመለስ ውሳኔ ነው (1፡1-7)። በዚህ የጨለማና የመራራነት ታሪክ መሐል፣ ምራቷ ሩት የተናገረችው "ወደምትሄጂበት እሄዳለሁና፥ በምታድሪበትም አድራለሁና" (ሩት 1፥16) የሚለው ቃል፣ በመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ከሚገኙት እጅግ ጥልቅ የቃል ኪዳን ታማኝነት (ሔሴድ) መግለጫዎች አንዱ ሆኖ ያበራል።

ኑኃሚን የተሰበረ ልቧን በእግዚአብሔር ፊት ሳትደብቅ፣ "ሁሉን የሚችል አምላክ አስመርሮኛልና ማራ በሉኝ እንጂ ኑኃሚን አትበሉኝ" (ሩት 1፥20) በማለት ራሷን መጥራቷ፣ በእውነተኛ ሐዘንና መንፈሳዊ ድርቀት ውስጥ የሚገኝን የሰው ልጅ ልብ በሐቀኝነት ይገልጻል። ቅዱስ መጽሐፍ ይህን ዓይነቱን የመራራነት ጩኸት በእግዚአብሔር ፊት እንደ ሕጋዊ የጸሎት ልምምድ ይቀበለዋል፤ ይህም ምዕመናን በሐዘን ሸለቆ ውስጥ ሲያልፉ ስሜታቸውን በሃይማኖታዊ ጭንብል ከመደበቅ ይልቅ፣ ለእውነተኛው ፈዋሽ በሐቀኝነት ማፍሰስ እንደሚችሉ ያስተምራል። በሌላ በኩል ሩት ያቀረበችው የቃል ኪዳን መሐላ (1፥16-17)፣ በዕብራይስጥ የሥነ-ግጥም መዋቅር ደረጃ በደረጃ እያደገ የሚሄድ መንፈሳዊ ውሳኔ ነው፦ ከጂኦግራፊያዊ ኅብረት ("ወደምትሄጂበት እሄዳለሁና")፣ ወደ ማኅበራዊ ውሕደት ("ሕዝብሽ ሕዝቤ")፣ ወደ መንፈሳዊ ንቃት ("አምላክሽም አምላኬ ይሆናል")፣ እና በመጨረሻም የሞት ወሰን እስኪገታው ("በምትሞቺበት እሞታለሁ፥ በዚያም እቀበራለሁ") የሚደርስ ፍጹም ራስን አሳልፎ የመስጠት ቃል ኪዳን ነው። ይህ ውሳኔ፣ ጌታችን ኢየሱስ "ማንም ያለውን ሁሉ የማይተው ደቀ መዝሙሬ ሊሆን አይችልም" (ሉቃስ 14፥33) በማለት ላቀረበው የደቀ መዝሙርነት ጥሪ ፍጹም የብሉይ ኪዳን ማሳያ (paradigm) ተደርጎ ይወሰዳል። ሴቶቹ ወደ ቤተልሔም የተመለሱት "የገብስም መከር በመጀመሪያው ወራት" (ሩት 1፥22) መሆኑ፣ በሰውኛ እይታ ትንሽ የጊዜ አጋጣሚ ቢመስልም፣ የያህዌን ሉዓላዊ የጊዜ ሰሌዳና የተስፋውን መባቻ በስውር የሚያውጅ ጥልቅ ትንቢታዊ ማዕቀፍ ነው።

ምዕራፍ 2–3፡ አቅርቦትና ጥያቄ

ሩት የዕለት ጉርስ ፍለጋ በቦዔዝ እርሻ ላይ ቃርሚያ እየለቀመች ሳለ፣ ከሰው እይታ "አጋጣሚ" የሚመስለው ነገር ግን ፍጹም ሉዓላዊ በሆነው የእግዚአብሔር ጥበቃ ሥር የተቃኘው መለኮታዊ አቅርቦት ተገለጠ (2፥3)። የጊዜው ትክክለኛነትና የቦታው ምርጫ የመለኮት እጅ ውጤት ነበር። ኑኃሚን ሩትን ወደ አውድማው በመላክ፣ የቅርብ ዘመድ-ቤዛነትን ሕጋዊ ጥያቄ እንድታቀርብ መከረቻት (3፥1-9)፤ ይህም የዘመኑን ባህል የተረዳ፣ ድፍረት የተሞላበት፣ ነገር ግን ፍጹም ሥነ-ምግባራዊና ሕጋዊ ሥርዓትን የተከተለ የእምነት እርምጃ ነበር።

ቦዔዝ ወደ እርሻው መጥቶ ለመጀመሪያ ጊዜ ሲገለጥ፣ ለሠራተኞቹ "እግዚአብሔር ከእናንተ ጋር ይሁን" ብሎ ሰላምታ ሲሰጥ፣ እነርሱም "እግዚአብሔር ይባርክህ" (ሩት 2፥4) ብለው ሲመልሱለት፣ ይህ ትንሽ የሚመስል የሰላምታ ልውውጥ የቦዔዝን ጥልቅ መንፈሳዊነትና አምልኮታዊ ባሕርይ (piety) ፍንትው አድርጎ ያሳያል። እግዚአብሔርን መፍራት የዕለታዊ የሥራ ሥነ-ምግባሩ አካል ነበር። ለሩት ካሳየው ግሩም ደግነት ባሻገር፣ "ባልሽ ከሞተ በኋላ ለአማትሽ ያደረግሽውን... እግዚአብሔር ሥራሽን ይክፈል" (ሩት 2፥11-12) ማለቱ፣ በስውር የተደረገ የፍቅር ሥራ በመለኮታዊው መዝገብ እንደማይጠፋ ያረጋግጣል። በምዕራፍ 3 ላይ ሩት በእምነት ያደረገችው ተነሳሽነት ይበልጥ ይገርማል፤ "አንተ የቅርብ ዘመድ ነህና ልብስህን በባሪያህ ላይ ዘርጋ" (ሩት 3፥9) በማለት ያቀረበችው ጥያቄ፣ ጸጋን በተግባራዊ እምነት የመቀበል ንቁ ተሳትፎ ማሳያ ነው። ቦዔዝም ይህንን ንጹሕ ሐሳብ ተረድቶ፣ "ልጄ ሆይ፥ በእግዚአብሔር የተባረክሽ ሁኚ፤ ድሀም ሆነ ባለጠጋ ጐበዛዝቱን ስላልተከተልሽ፥ ከፊተኛው ይልቅ በኋለኛው ቸርነት አድርገሻል... አሁንም፥ ልጄ ሆይ፥ አትፍሪ" (ሩት 3፥10-11) በማለት መለሰላት። ይህም ሩት ሥጋዊና ጊዜያዊ ፍላጎትን ሳይሆን፣ የቤተሰቡን ስምና የቃል ኪዳኑን ርስት ለማስቀጠል ያላትን እውነተኛ የሔሴድ ባሕርይ ከፍ አድርጎ የሚያሳይ ሲሆን፣ የክርስቶስን አዳኝነትና ቤዛነት ቀድሞ የሚያሳይ መሲሐዊ ምስል ነው።

ምዕራፍ 4፡ ቤዛነትና የዘር ሐረግ

በመጨረሻው ምዕራፍ፣ ቦዔዝ በከተማው በር ላይ፣ በሽማግሌዎች ፊት ባደረገው ይፋዊና ሕጋዊ ሥነ-ሥርዓት፣ የቅርብ ዘመድ-ቤዛነትን ሙሉ ኃላፊነት በመውሰድ ሩትን አገባት (4፥1-10)። ከዚህ የጸጋ ጋብቻ የተወለደው ዖቤድ፣ የእሴይ አባትና የንጉሥ ዳዊት አያት ሆነ (4፥17)። ይህ ክስተት አንዲትን ትንሽ የግለሰብና የቤተሰብ ታሪክ፣ ከታላቁ የእግዚአብሔር መንግሥት የድነት ታሪክ ጋር የሚያገናኝ የብርሃን ድልድይ ነው። ማቴዎስ 1፥5 ይህንኑ እውነት በማጽናት ሩትን በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የትውልድ ሐረግ ውስጥ በክብር ይጠቅሳታል።

ከቦዔዝ ይልቅ ለኑኃሚን ቤተሰብ የቅርብ ዘመድ የነበረው ሰው፣ የገዛ ርስቱን ላለማበላሸት በመፍራት የቤዛነቱን ኃላፊነት ውድቅ ማድረጉ (4፥1-6)፣ ራሱን ቤዛ አድርጎ ካቀረበው ከቦዔዝ ፈቃደኝነት ጋር እጅግ ኃይለኛ የሞራል ንጽጽር ይፈጥራል። የእግዚአብሔር ቃል የዚህን ሰው ማንነት ወደ ጎን በመተው "አንተ እገሌ" (ሩት 4፥1) ብሎ ብቻ መጥራቱ፣ ራስ ወዳድነት የሰውን ስም ከዘላለም የክብር ታሪክ እንዴት እንደሚሰርዘው ሲያስተምር፣ በሌላ በኩል ራስን አሳልፎ መስጠት ለዘላለም በመለኮት መዝገብ እንደሚያስታውስ በግልጽ ያሳያል። የከተማው ሽማግሌዎችና ሕዝቡ ለቦዔዝ የሰጡት ትንቢታዊ በረከት፣ ሩትን የእስራኤልን ቤት ከሠሩት "ከራሔልና ከልያ" (ሩት 4፥11)፣ እንዲሁም "ከትዕማር" (ሩት 4፥12) ጋር በማነጻጸር፣ ይህች ሞዓባዊት መጻተኛ ወደ ተመረጠው የእስራኤል የድነት ዛፍ ሙሉ በሙሉ መከተቧን በይፋ ያረጋግጣል። የከተማይቱ ሴቶችም "ለኑኃሚን ልጅ ተወለደላት" (ሩት 4፥17) ብለው መዘመራቸው፣ የፈጣሪ ጸጋ የግለሰብን ባዶነት ሲሞላ ማኅበረሰቡ ሁሉ በደስታው እንዴት እንደሚካፈል የሚያሳይ የኅብረት ውበት ነው። የመጽሐፉ መደምደሚያ የሆነው የትውልድ ሐረግ (4፥18-22)، ከፋሬስ (የይሁዳ ልጅ) አንስቶ እስከ ንጉሥ ዳዊት ድረስ ያለውን ትውልድ በመዘርዘር፣ ትንንሽ የሚመስሉ የዕለት ተዕለት የትሕትናና የታማኝነት ውሳኔዎች፣ እግዚአብሔር የዓለምን ታሪክ በሚቀይርበት ታላቅ የቤዛነት ታሪክ ውስጥ ምን ያህል ግዙፍ ዘላለማዊ ስፍራ እንዳላቸው በሚያስደንቅ ሁኔታ ያሳያል። ይህም ዛሬ ለሚገኝ እያንዳንዱ ምዕመን፣ በድብቅም ሆነ ግልጽ ባልሆነ የሕይወት ጎዳና የሚያደርገው የእምነትና የፍቅር እርምጃ፣ በመለኮታዊው ዕቅድ ውስጥ ታላቅ መንግሥታዊ ትርጉም እንዳለው ጥልቅ የሆነ መንፈሳዊ ማረጋገጫ ይሰጠዋል።

1 ሳሙኤል 1–15፡ ሳሙኤልና የሳኦል ንግሥና

መጽሐፈ ሳሙኤል የሚከፈተው በነቢያትና በነገሥታት ታላቅ የፖለቲካ ትርክት ሳይሆን፣ አንዲት መካንና የተገፋች ሴት (ሐና) በሴሎ መቅደስ ፊት ባፈሰሰችው እንባና ጸሎት ነው (1 ሳሙኤል 1)፤ ከዚህ ጸሎት የተወለደው ሳሙኤል፣ ሁከት የበዛበት የመሳፍንት ዘመን ወደ ንግሥናና ትንቢታዊ አመራር ለተደረገው ታላቅ የድነት ታሪክ ሽግግር መለኮታዊ ድልድይ ሆነ። ሕዝቡ በእግዚአብሔር መንግሥት አመራር ከመደሰት ይልቅ፣ "በአሕዛብ ሁሉ ዘንድ እንዳለ በላያችን የሚነግሥ ንጉሥ አድርግልን" (1 ሳሙኤል 8፥5) በማለት ባመፁ ጊዜ፣ እግዚአብሔር ሳኦልን ሰጣቸው (ምዕ. 9-10)፤ ነገር ግን የሳኦል ንግሥና፣ ጽኑ መሠረት በሌለው ሥጋዊና ችኩል መታዘዝ ማጣት ምክንያት (ምዕ. 13 እና 15) በፍጥነት ወደ አሳዛኝ ውድቀት አመራ።

እግዚአብሔር ለነቢዩ ሳሙኤል "በእነርሱ ላይ እንዳልነግሥ እኔን ናቁኝ እንጂ አንተን አልናቁም" (1 ሳሙኤል 8፥7) ሲል የተናገረው ቃል፣ የሕዝቡ ጥያቄ የፖለቲካ አስተዳደር ማሻሻያ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ ክህደትና ፍጹም የልብ ዓመፅ መሆኑን ያጋልጣል። የዘላለም አምላካቸውና አዳኛቸው ራሱ ንጉሣቸው ሆኖ ሳለ፣ "እንደ አሕዛብ" ለመሆን መፈለጋቸው የእምነትን ልዩነት አሽቀንጥሮ የመጣል ፍላጎት ነበር። ሳኦል ንግሥናውን ያጣበት መሠረታዊ ምክንያት ሁለት ጊዜ በግልጽ ተዘግቧል፦ በጊልጋል በእግዚአብሔር ጊዜ ሳይታገሥ ችኩል መሥዋዕት ማቅረቡ (13፥8-14)፣ እና በአማሌቅ ላይ የተሰጠውን የእርግማን (ሔሬም) ትእዛዝ ለገዛ ሥጋዊ ጥቅሙ ሲል አጣሞ መፈጸሙ (15፥1-23) ነው። በዚህ ጊዜ ሳሙኤል የተናገረው "እነሆ፥ መታዘዝ ከመሥዋዕት፥ ማዳመጥም የአውራ በግ ስብ ከማቅረብ ይበልጣል" (1 ሳሙኤል 15፥22) የሚለው ነቢያዊ አዋጅ፣ በመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ስለ እውነተኛ አምልኮ ተፈጥሮ ካሉት እጅግ ኃይለኛ መግለጫዎች አንዱ ነው፤ ውጫዊ ሃይማኖታዊ ሥርዓት ወይም ስጦታ፣ ፈጽሞ የልብን መታዘዝ ሊተካ አይችልም። ሳኦል ራሱ በመጨረሻ ኃጢአቱን ሲናዘዝ "ሕዝቡን ስለ ፈራሁ ቃላቸውንም ስለ ሰማሁ" (1 ሳሙኤል 15፥24) ማለቱ፣ የውድቀቱ ዋነኛ ምንጭ የእግዚአብሔርን ክብር ከመፈለግ ይልቅ፣ የሰውን ፊትና ግምገማ መፍራት እንደነበረ ያሳያል፤ ይህም በማንኛውም ዘመን ለሚገኝ መንፈሳዊ መሪ እጅግ አደገኛ ማስጠንቀቂያ ነው።

1 ሳሙኤል 16–31፡ የዳዊት መነሳትና የስደት ዓመታት

እግዚአብሔር ሳኦልን ከጣለው በኋላ፣ ሳሙኤል ወጣቱን እረኛ ዳዊትን በድብቅ ቀባው (ምዕ. 16)፤ ዳዊትም የሕያው አምላክን ስም ተገን አድርጎ ግዙፉን ጎልያድን በእምነት ድል በማድረግ የእስራኤልን ትኩረት ሳበ (ምዕ. 17)። ሆኖም፣ መለኮታዊው ቅባት ወዲያውኑ ወደ ዙፋን አላወጣውም፤ ይልቁንም በሳኦል አጋንንታዊ ቅናት ምክንያት ለረጅም ዓመታት በበረሃ የሞት ስደት ውስጥ አለፈ (ምዕ. 18-30)። በዚህ የስደት እቶን ውስጥ፣ ዳዊት ሁለት ጊዜ የሳኦልን ሕይወት ለማጥፋት የሚያስችል አጋጣሚ ቢያገኝም፣ እጁን በያህዌ መሲሕ (በተቀባው) ላይ ባለማንሳት (ምዕ. 24 እና 26) ለመለኮታዊው ሉዓላዊነት ያለውን ፍጹም መገዛት አሳየ።

"ሰው ፊትን ያያል፥ እግዚአብሔር ግን ልብን ያያል" (1 ሳሙኤል 16፥7) የሚለው መለኮታዊ መለኪያ፣ ዳዊት ከመቀባቱ በፊት የተነገረና ለመላው መጽሐፉ የትርጓሜ ሌንስ ሆኖ የሚያገለግል ነው። በእኛ ዘንድ ትንሹ፣ የተረሳውና በእረኝነት አቧራ የተሸፈነው ልጅ፣ በፈጣሪ መዝገብ ላይ ግን የተመረጠው ንጉሥ ነበረ። ከጎልያድ ጋር በተደረገው የታሪክ ፍልሚያ (ምዕ. 17)፣ ዳዊት "እኔ ግን... በእስራኤል ጭፍሮች አምላክ በእግዚአብሔር ስም እመጣብሃለሁ" (1 ሳሙኤል 17፥45) ማለቱ፣ እውነተኛ መንፈሳዊ ድል የሚመነጨው ከሰይፍና ከጦር ሥልት ሳይሆን፣ ኪዳኑን ከሚጠብቀው ሕያው አምላክ መሆኑን ያስተምረናል። አምስት ለስላሳ ድንጋዮችንና ወንጭፍን ብቻ ይዞ ወደ ጦር ሜዳ መግባቱ (17፥40)፣ በዓለም ዓይን እጅግ ደካማና ሞኝነት የሚመስል መሣሪያ፣ በጌታ እጅ ግን ጠላትን የሚያደቅ ብርቱ የጸጋ ኃይል ሊሆን እንደሚችል በገሃድ ያሳያል (1 ቆሮንቶስ 1፥27)። በስደት ዘመናቱ፣ ዳዊት ሳኦልን የመጉዳት እድል አግኝቶ "እጄን በእግዚአብሔር በተቀባው ላይ አላነሣም፥ አምላኬ እግዚአብሔር ይከልክለኝ" (1 ሳሙኤል 24፥6) ማለቱ፣ ፍትሕን ለእግዚአብሔር ፍርድ መተውና ሰብአዊ የበቀል ስሜትን ማሸነፍ፣ የእውነተኛ መንፈሳዊ መሪ ባሕርይ መሆኑን ያሳያል። በተጨማሪም፣ በእነዚህ የመከራ ዓመታት ውስጥ በአዱላም ዋሻ የተሰበሰቡት "የዳዊት ጀግኖች" (1 ሳሙኤል 22፥1-2)፣ እግዚአብሔር በተሰበረና ተስፋ በቆረጠ ማኅበረሰብ ውስጥ፣ ለወደፊቱ መንግሥቱ ኃያል ሠራዊት መገንባት እንደሚችል ትልቅ ተስፋ ይሰጠናል።

2 ሳሙኤል 1–20፡ የዳዊት ንግሥናና ቃል ኪዳን

ዳዊት በመጨረሻ በመጀመሪያ በይሁዳ ነገድ ላይ፣ ቀጥሎም በመላው እስራኤል ላይ ነገሠ (ምዕ. 1-5)፤ ጽዮንን (ኢየሩሳሌምን) የፖለቲካና የመንፈሳዊ ማዕከል አድርጎ ቆረቆረ፣ የኪዳኑንም ታቦት በታላቅ ዝማሬ ወደዚያ አገባ (ምዕ. 6)። በ2 ሳሙኤል 7 ላይ የተገባው ታላቁ መለኮታዊ ቃል ኪዳን፣ የመንግሥቱን ዘላለማዊነት የሚያረጋግጥ ሥነ-መለኮታዊ ማዕከል ነው። ሆኖም፣ ይህ ክብር ከቤርሳቤህ ጋር በፈጸመው አሰቃቂ ኃጢአትና (ምንዝርና ነፍስ ግድያ) ተከትሎ በመጣው የቤተሰብ መቅሰፍትና የአቤሴሎም ዓመፅ ምክንያት (ምዕ. 11-18)፣ በከፍተኛ ደረጃ ተፈትኗል።

ዳዊት ለእግዚአብሔር መቅደስ ለመገንባት በተነሳ ጊዜ፣ ያህዌ የሰጠው ምላሽ የመላው መጽሐፍ ቅዱስን የጸጋ ሥነ-መለኮት ያጠቃልላል፦ ዳዊት ለእግዚአብሔር "ቤት" (ሕንፃ) ከመገንባቱ ይልቅ፣ እግዚአብሔር ለዳዊት ዘላለማዊ "ቤት" (ሥርወ መንግሥት) እንደሚሠራለት ቃል ገባለት (2 ሳሙኤል 7፥11)። "ዘርህን ከአንተ በኋላ አስነሣለሁ... መንግሥቱንም ለዘላለም አጸናለሁ" (2 ሳሙኤል 7፥12-13) የሚለው ይህ አስደናቂ ተስፋ፣ በቀጥታ የዳዊት ልጅና የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ዘላለማዊ ንግሥና የሚያበስር ታላቅ መሲሐዊ ትንቢት ነው (ሉቃስ 1፥32-33)። ነገር ግን ከቤርሳቤህ ጋር የነበረው ውድቀት (ምዕ. 11)፣ የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ የኃጢአት ዝንባሌ ያጋልጣል፤ "እንደ ልቤ" የተባለው ቅዱስ ንጉሥ እንኳ፣ ሥጋዊ ፍላጎቱን ካልገታ ምን ያህል አሰቃቂ ጉድጓድ ውስጥ ሊወድቅ እንደሚችል አሳይቷል። ሆኖም፣ ናታን በድፍረት "ያ ሰው አንተ ነህ" (2 ሳሙኤል 12፥7) ብሎ ሲገሥጸው፣ ዳዊት ያለምንም ማመካኘት "በእግዚአብሔር ላይ ኃጢአት ሠራሁ" (2 ሳሙኤል 12፥13) ብሎ ወዲያውኑ ያሳየው የንስሐ ልብ (መዝሙር 51)፣ ዳዊትን ከሳኦል ሥጋዊነት የሚለየው ትልቁ መንፈሳዊ ልዩነቱ ነው። ኃጢአቱ ወዲያውኑ ይቅር ቢባልም፣ "ሰይፍ ከቤትህ ለዘላለም አይርቅም" (2 ሳሙኤል 12፥10) የሚለው መለኮታዊ ፍርድ ግን የኃጢአትን አስከፊ ሥጋዊና ቤተሰባዊ መዘዝ ያሳያል፤ ተከታታይነት ያለው የአቤሴሎም ዓመፅም (ምዕ. 15-18) የዚህ ፍርድ ቀጥተኛና መራራ ፍሬ ነበር።

የመጽሐፉ የመጨረሻ ምዕራፎች የተጻፉት በዘመን ቅደም ተከተል ሳይሆን ሥነ-መለኮታዊ ጭብጥን መሠረት አድርገው ነው፤ እነዚህም የዳዊትን የምስጋና መዝሙር (ምዕ. 22)፣ የመጨረሻ የትንቢት ቃላቱን (23፥1-7)፣ የታላላቅ ጀግኖቹን ስም ዝርዝርና (23፥8-39)፣ በመጨረሻም የሕዝብ ቆጠራውን ኃጢአትና መዘዙን (ምዕ. 24) ያካትታሉ። ይህ አባሪ፣ የዳዊትን መንግሥት ታላቅነትና ሰብአዊ ደካማነት በአንድነት ሚዛን ላይ የሚያሳይ ድንቅ ማጠቃለያ ነው።

ዳዊት በመጨረሻ ቃሉ "የእግዚአብሔር መንፈስ በእኔ ተናገረ" (2 ሳሙኤል 23፥2) ብሎ ሲያውጅ፣ ራሱን "በእግዚአብሔር ፍርሃት የሚገዛ ጻድቅ... ፀሐይ ስትወጣ እንደምትበራ የጥዋት ብርሃን ነው" (23፥3-4) በማለት ያቀረበው ሥዕል፣ የራሱን ፍጽምና ሳይሆን፣ በእርሱ ዙፋን ላይ የሚቀመጠውን የፍጻሜው ዘመን ጻድቅ ንጉሥ የኢየሱስ ክርስቶስን የክብር ንግሥና የሚያመላክት ትንቢታዊ ማሳያ ነው። የመጨረሻው የሕዝብ ቆጠራ ትረካ (ምዕ. 24) ደግሞ፣ እጅግ በበሰለ ዕድሜው እንኳ ዳዊት በራሱ የጦር ሠራዊት ብዛት ላይ የመታመን ኩራት (Pride of Life) ፈተና ውስጥ መውደቁን ያሳያል፤ ይህም ማንም ሰው እስከ መጨረሻው እስትንፋሱ ድረስ ለሥጋዊ ትምክህት የተጋለጠ መሆኑን ያስተምራል። ነገር ግን ኃጢአቱን በተረዳ ጊዜ "ይህን በማድረጌ ታላቅ ኃጢአት ሠራሁ" (2 ሳሙኤል 24፥10) ብሎ ንስሐ መግባቱና፣ ለመሠዊያ የሚሆነውን ቦታ ሲገዛ "ለአምላኬ ለእግዚአብሔር ያለ ዋጋ የሚቃጠል መሥዋዕት አላቀርብም" (2 ሳሙኤል 24፥24) ማለቱ የልቡን ቅንነት ያሳያል። እግዚአብሔር በጸጋው ይህንኑ የንስሐ መሠዊያና አውድማ፣ ለቀጣዩ ትውልድ የሰሎሞን ቤተ መቅደስ መገንቢያ ስፍራ (2 ዜና 3፥1) አድርጎ ቀደሰው፤ ይህም እውነተኛ ንስሐና ዋጋ ከፋይነት፣ ለትውልድ የሚዘልቅ ዘላለማዊ የመንፈሳዊ በረከት ማዕከል እንደሚሆን የሚያሳይ እጅግ ውብ የሆነ የመጽሐፉ መደምደሚያ ነው።

1 ነገሥት 1–11፡ የሰሎሞን ክብርና ውድቀት

መጻሕፍተ ነገሥት የሚከፈተው በዳዊት የንግሥና ጀንበር መጥለቅና በሰሎሞን የክብር መውጣት ነው (1 ነገሥት 1-2)። ሰሎሞን ጥበብን ከእግዚአብሔር ለምኖ ተቀበለ (ምዕ. 3)፤ ለዘመናት ሲጠበቅ የነበረውን ታላቁን ቤተ መቅደስ በድንቅ ሥነ-ሕንጻ ገነባ (ምዕ. 6-8)። ነገር ግን "በሸመገለም ጊዜ ሚስቶቹ ልቡን ወደ ሌላ አምላክ አዘነበሉት" (1 ነገሥት 11፥4) በሚለው አሳዛኝ ታሪክ ፣ ይህ ታላቅ የክብር ዘመን በፍጥነት ተቋጨ። ይህ መንፈሳዊ ውድቀት፣ መለኮታዊውን ቃል ኪዳን በመጣሱ ምክንያት ለቀጣዩ የመንግሥት መከፋፈልና (ምዕ. 11-12) ለትውልድ የዘለቀ የእርስ በርስ ደም መፋሰስ መሠረት ሆነ።

ሰሰሎሞን በገባዖን በሕልም "ምን እንድሰጥህ ለምን" ተብሎ በመለኮት በተጠየቀ ጊዜ፣ የግል ብልጽግናን ወይም የጠላቶቹን ሞት ሳይሆን "በሕዝብህ ላይ ይፈርድ ዘንድ... የሚሰማ ልብ ስጠው" (1 ነገሥት 3፥9) ብሎ መጠየቁ፣ እውነተኛ መንፈሳዊ መሪ ከራሱ ይልቅ ለሕዝቡ የሚጨነቅ መሆኑን ያሳያል። እግዚአብሔርም ለዚህ ትክክለኛ የቅድሚያ አሰጣጥ ምላሽ ሲሰጥ፣ ስላልጠየቀው ነገር ጭምር በለጋስነት ባረከው (3፥13)። ይህ ጥልቅ መንፈሳዊ መርህ፣ ጌታችን ኢየሱስ "ነገር ግን አስቀድማችሁ የእግዚአብሔርን መንግሥት ጽድቁንም ፈልጉ፥ ይህም ሁሉ ይጨመርላችኋል" (ማቴዎስ 6፥33) በማለት ካስተማረው የጸጋ ሥነ-መለኮት ጋር ፍጹም ይስማማል። የቤተ መቅደሱ ግንባታና አወቃቀር (ምዕ. 6) እንዲሁ ተራ ሕንፃ ሳይሆን፣ ከሙሴ ድንኳን ጀምሮ የመጣውን የያህዌን አብሮነት የሚያሳይ፣ ምድርና ሰማይ የሚገናኙበት የኪዳን ማዕከል ነበር። ነገር ግን የሰሎሞን ውድቀት ምንጭ የጀመረው፣ በዘዳግም 17፥17 ላይ "ልቡ እንዳይስት ሚስቶችን አያብዛ" ተብሎ አስቀድሞ የተሰጠውን መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ችላ በማለቱ ነበር (1 ነገሥት 11፥1-8)። ማስጠንቀቂያው እጅግ ግልጽ ነው፦ የቱንም ያህል በመንፈሳዊ ጥበብና በጸጋ ሥጦታ የተሞላ ሰው ቢሆንም፣ ቀስ በቀስ በሚደረግ ትንንሽ የሚመስል የኃጢአት ስምምነት ፣ ወደ አሰቃቂ መንፈሳዊ ውድቀት ሊንሸራተት ይችላል፤ ኃጢአት የሚገድለው በአንድ ጊዜ ሳይሆን፣ ቃሉን ቸል በማለትና በልብ መደንዘዝ ሂደት ነው።

1 ነገሥት 12 – 2 ነገሥት 17፡ የተከፋፈለው መንግሥት

ከሰሎሞን ሞት በኋላ፣ በልጁ በሮብዓም የፖለቲካ ዕብሪትና በእግዚአብሔር ፍርድ ምክንያት፣ አንዲት የነበረችው መንግሥት ወደ ሰሜን (እስራኤል) እና ደቡብ (ይሁዳ) ለሁለት ተሰነጠቀች (ምዕ. 12)። በዚህ በከፋው የጣዖት አምልኮ ዘመን፣ እንደ ኤልያስና ኤልሳዕ ያሉ ኃያላን የትንቢት ድምፆች ብቅ አሉ። በተለይ በ1 ነገሥት 18 ላይ ኤልያስ በቀርሜሎስ ተራራ የበኣልን ነቢያት በተአምር ድል ማድረጉ፣ የእግዚአብሔርን ፍጹም ሉዓላዊነትና የጣዖታትን ከንቱነት በገሃድ ያረጋገጠ የታሪክ ክስተት ነበር። ይሁን እንጂ፣ ሰሜናዊው የእስራኤል መንግሥት ከክህደት ለመመለስ ፈቃደኛ ባለመሆኑ፣ በእግዚአብሔር የዘገየና ጻድቅ ፍርድ ምክንያት በ722 ዓ.ዓ. በአሦር ኃይል ፈጽሞ ጠፋ (2 ነገሥት 17)።

የሰሜኑ መንግሥት መስራች ኢዮርብዓም፣ ሕዝቡ ለአምልኮ ወደ ኢየሩሳሌም ቢሄድ የፖለቲካ ሥልጣኔን ያሳጣኛል ብሎ በመፍራት፣ ወርቃማ ጥጆችን በዳን እና በቤቴል ማቆሙ (1 ነገሥት 12፥28-29)፣ የሰሜኑን መንግሥት የጥፋት አቅጣጫ እስከ መጨረሻው የወሰነ ታላቅ ክህደት ነበር። የቅዱሳት መጻሕፍቱ ጸሐፊም "የናባጥ ልጅ ኢዮርብዓም የሠራው ኃጢአት" በማለት፣ ለተከታዮቹ ነገሥታት ሁሉ እንደ መደበኛ የፍርድ መለኪያ አድርጎ ይጠቀምበታል። ይህ ታሪክ የሚያስተምረው፣ ፖለቲካዊና ሥጋዊ ምቾትን ለማስጠበቅ ሲባል መንፈሳዊ አምልኮን ማዛባት፣ መጨረሻው ፍጹም ጥፋት መሆኑን ነው። በቀርሜሎስ ከታየው ታላቅ የጸሎት ድል በኋላ፣ ኤልያስ ወዲያውኑ በፍርሃት ሸሽቶ "እኔም ብቻዬን ቀርቻለሁ" (1 ነገሥት 19፥10) ብሎ ተስፋ መቁረጡ የሰው ልጅን ደካማ ስነ-ልቦና ሲያሳይ፣ እግዚአብሔር ግን በለዘበ ድምፅ "ለበኣል ያልተንበረከኩትን ሰባት ሺህ ሰዎች በእስራኤል ዘንድ አስቀራለሁ" (1 ነገሥት 19፥18) በማለት ያጽናናዋል። ይህ ታሪክ፣ መንፈሳዊ አገልጋዮች በብቸኝነትና በድካም በሚሰበሩበት ጊዜ፣ እግዚአብሔር ሁልጊዜ የራሱ የሆነ የጸጋ ቅሬታ እንዳለው በማሳየት ታላቅ መጽናኛ ይሰጣል። የሶርያዊው የንዕማን መፈወስ (2 ነገሥት 5) ደግሞ፣ የእግዚአብሔር ጸጋና የፈውስ ኃይል በእስራኤል ድንበር ብቻ የተገደበ ሳይሆን፣ ወሰን ጥሶ ወደ አሕዛብም የሚደርስ መሆኑን በማሳየት፣ የአዲስ ኪዳንን ዓለም አቀፋዊ የድነት ጥሪ (ሉቃስ 4፥27) ቀድሞ ያበስራል።

2 ነገሥት 18–25፡ የይሁዳ የመጨረሻ ዘመንና ምርኮ

በደቡባዊው የይሁዳ መንግሥት፣ እንደ ሕዝቅያስና ኢዮስያስ ያሉ በቃሉ ላይ የተመሠረቱ ታላላቅ የተሐድሶ ነገሥታት ቢነሱም (ምዕ. 18-20፣ 22-23)፣ ማኅበረሰባዊው የኃጢአት ሥር እጅግ ጥልቅ ስለነበር አብዛኞቹ ተከታይ ነገሥታት ወደ ክህደት ተመለሱ። የዘመናት የእግዚአብሔር ትዕግሥት ሲያበቃ፣ ኢየሩሳሌም በባቢሎን ሠራዊት ተከበበች፤ ቅዱሱ ቤተ መቅደስም በእሳት ጋየ፤ ሕዝቡም በውርደት ወደ ባቢሎን ተማረከ (586 ዓ.ዓ.፣ ምዕ. 25)። መጽሐፉ የሚያበቃው በዚህ አሳዛኝ የፍርድ ትረካ ቢሆንም፣ በመጨረሻው ገጽ ላይ በባቢሎን እስር ለነበረው ለይሁዳ ንጉሥ ለዮአኪን የተደረገው ምሕረትና መፈታት (2 ነገሥት 25፥27–30)፣ ከጨለማው ጀርባ ያለውን የእግዚአብሔርን የተስፋ ብርሃን ይፈነጥቃል።

ሕዝቅያስ የአሦርን የንቀትና የማስፈራሪያ ደብዳቤ ወስዶ "በእግዚአብሔር ቤት አውጥቶ... በእግዚአብሔር ፊት ዘረጋው" (2 ነገሥት 19፥14) ብሎ የጸለየው ጸሎት፣ ምዕመናን ታላቅ የሕይወት ቀውስ ሲገጥማቸው ችግራቸውን በቀጥታ ወደ ሉዓላዊው ጌታ ፊት ማቅረብ እንዳለባቸው የሚያስተምር ግሩም የመንፈሳዊ ውጊያ ምሳሌ ነው። እግዚአብሔርም ይህን የእምነት ጸሎት ሰምቶ፣ በኢሳይያስ ትንቢትና በመልአኩ በኩል (19፥35) ታላቅ መዳንን አደረገ። በሌላ በኩል ኢዮስያስ፣ በመቅደሱ በተገኘው የሕግ መጽሐፍ ቃል ልቡ ተነክቶ ልብሱን በመቅደድ የገባው እውነተኛ ንስሐ (22፥11)፣ የእግዚአብሔርን ቃል በአክብሮትና በመንቀጥቀጥ የመቀበልን ትክክለኛ ምላሽ ያስተምረናል። በዚያው ቃል ላይ ተመሥርቶ ብሔራዊ ተሐድሶን (ምዕ. 23) በማድረግ ጣዖታትን አጠፋ፣ ፋሲካንም አከበረ። ይሁን እንጂ، "እግዚአብሔር ከይሁዳ ላይ ከነደደው ከታላቅ ቁጣው አልተመለሰም" (2 ነገሥት 23፥26) የሚለው አሳዛኝ እውነት፣ የግለሰብ መሪ ጽድቅ ብቻውን ለዘመናት የተጠራቀመውን የብሔርን የኃጢአት ጽዋ መቀልበስ እንደማይችል በማሳየት፣ መላውን ዓለም ከኃጢአት ዕዳ ነጻ የሚያወጣው ታላቁ ጻድቅ መሪና ቤዛ፣ ክርስቶስ ብቻ መሆኑን በአጽንዖት ያስተምራል። መጽሐፉ ግን ፍጹም በሆነ ጨለማ አይዘጋም፤ ንጉሥ ዮአኪን ከእስር ቤት ወጥቶ በንጉሡ ገበታ ላይ መቀመጡ (25፥27-30)፣ እግዚአብሔር ለዳዊት የገባው ኪዳን ሙሉ በሙሉ እንዳልጠፋ የሚያሳይ የጸጋ ፍንጭ ነው። ይህ ትንሽ የተስፋ ብልጭታ፣ ወደ ዘሩባቤል ትውልድ፣ በመጨረሻም ፍጹም ወደሆነው የዳዊት ልጅና የዘላለም ንጉሥ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ የተዘረጋ ድንቅ የድነት ድልድይ ነው።

መጽሐፈ ዜና መዋዕል የሚከፈተው በመጀመሪያዎቹ ዘጠኝ ምዕራፎች (1 ዜና መዋዕል 1-9) ውስጥ ከቀዳማዊው አዳም ጀምሮ እስከ ምርኮ ተመላሾች ድረስ ያለውን የተስፋ ዘር ሐረግ በጥንቃቄ በመዘርዘር ነው። ይህ ረጅም የስም ዝርዝር ለአንባቢው አሰልቺ ሊመስል ቢችልም፣ በባቢሎን ምርኮ ስብራት ውስጥ ላለፈውና ማንነቱን ለተጠራጠረው የድኅረ-ምርኮ ትውልድ ግን፣ ከጥንቱ የእስራኤል ታሪክና ከእግዚአብሔር ቃል ኪዳን ጋር የሚያገናኘው ሕያው የሕይወት ድልድይ ነው። በእነዚህ ምዕራፎች ውስጥ የተዘረዘረው እያንዳንዱ ስም፣ የእግዚአብሔር የድነት ታሪክ ቀጣይነትና ታማኝነት ምስክር ነው።

በዚህ ሰፊ የዘር ሐረግ መካከል፣ የያቤጽ አጭር የጸሎት ትረካ (1 ዜና መዋዕል 4፥9-10) እንደ ደመቀ ዕንቁ ብቅ ይላል። እናቱ በምጥ ተሰቃይታ "በኀዘን ወለድሁት" በማለት ስሙን "ያቤጽ" (ኀዘን) ብላ ብትሰይመውም፣ እርሱ ግን "እባክህ፥ መባረክን ባርከኝ፥ አገሬንም አሰፋ፥ እጅህም ከእኔ ጋር ትሁን፥ እንዳያሳዝነኝም ከክፉ ጠብቀኝ" (1 ዜና 4፥10) ብሎ ወደ ያህዌ ጮኸ። መጽሐፉም "እግዚአብሔርም የለመነውን ሰጠው" በሚል አስደናቂ ማጠቃለያ ይቋጨዋል። ይህ የያቤጽ ታሪክ ኃይለኛ መልእክት ያስተላልፋል፦ የሰው ልጅ ከኃጢአት ወይም ከቤተሰብ ታሪክ የወረሰው የመርገም ስምም ሆነ ሁኔታ፣ በእውነተኛ የንስሐ ጸሎትና በእምነት ወደ በረከት ሊለወጥ ይችላል ። ለምርኮ ተመላሾቹ ይህ ማለት፣ "ስለ ኃጢአታችሁ በውርደት ብትጠሩም፣ ዛሬ በእምነት ወደ ያህዌ ብትመለሱ፣ እርሱ ድንበራችሁን ያሰፋል" የሚል ሕያው የተስፋ አዋጅ ነው።

1 ዜና 10–29፡ የዳዊት ንግሥናና የቤተ መቅደስ ዝግጅት

የዜና መዋዕል ጸሐፊ ትኩረት፣ ዳዊት ካደረገው የሥነ-ምግባር ውድቀት (ከቤርሳቤህ ታሪክ) ይልቅ፣ ለመለኮታዊ አምልኮ ባሳየው ታላቅ ቅንዓትና ለቤተ መቅደሱ ግንባታ ባደረገው ዝርዝር ሥነ-ሥርዓታዊ ዝግጅት (የካህናትና የሌዋውያን ሙዚቃ አገልግሎትን ጨምሮ) ላይ ያርፋል (ምዕ. 22-27)። ይህም ለሰሎሞን የቤተ መቅደስ ግንባታ ብቻ ሳይሆን፣ ለምርኮ ተመላሹ ማኅበረሰብ አዲስ አምልኮ መሠረት የጣለ ትልቅ አቅጣጫ ነው።

ዳዊት ራሱ "አንተ የሰልፍ ሰው ነህና... ለስሜ ቤት አትሠራም" (1 ዜና 28፥3) ተብሎ ከእግዚአብሔር ክልከላ ቢደርስበትም፣ በቅንዓት ለልጁ ለሰሎሞን ሙሉ ዕቅድ፣ ወርቅና ቁሳቁስ በማዘጋጀት እጅግ ግዙፍ ሚና ተጫውቷል (1 ዜና 29፥2-5)። ይህ ትረካ፣ እውነተኛ አገልጋይ የራሱን ክብር ከማየት ይልቅ፣ የእግዚአብሔር ቤት እንዲሠራ ለሚቀጥለው ትውልድ በታማኝነት ማዘጋጀት እንዳለበት ያስተምረናል። ዳዊት በእግዚአብሔር ፊት ቆሞ "በፈቃዳችን ይህን እናቀርብ ዘንድ እኔ ማን ነኝ? ሕዝቤስ ማን ነው? ሁሉ ከአንተ ዘንድ ነውና፥ ከእጅህም ተቀብለን ሰጥተንሃል" (1 ዜና 29፥14) ብሎ ያቀረበው ጸሎት፣ የሰው ልጅ በእግዚአብሔር ፊት ሊኖረው የሚገባውን ፍጹም ትሕትናና መጋቢነት ያንጸባርቃል። እንዲሁም፣ ዳዊት ለሌዋውያን የሙዚቃና የምስጋና አገልግሎት ያደረገው ዝርዝር ዝግጅት (ምዕ. 25)፣ እግዚአብሔርን ማምለክ ድንገተኛ ወይም ግብታዊ ሥሜት ሳይሆን፣ በጥንቃቄና በሥርዓት የሚመራ፣ ትውልድን ለዘላለም የሚያገለግል የተቀደሰ መዋቅራዊ ኪዳን መሆኑን ያረጋግጣል።

2 ዜና 1–9፡ የሰሎሞን ንግሥናና ቤተ መቅደስ

በሁለተኛው መጽሐፍ፣ የሰሎሞን ታሪክ ሙሉ በሙሉ የሚያጠነጥነው በቤተ መቅደሱ ግንባታና ምረቃ ላይ ነው። ሰሎሞን ያቀረበው ታላቅ የምረቃ ጸሎት (2 ዜና 6)፣ የያህዌ ሉዓላዊ ስም በመቅደሱ ስለ ማደሩ፣ እና መቅደሱ የዓለም ሁሉ የጸሎትና የይቅርታ ማዕከል ስለ መሆኑ ጥልቅ ሥነ-መለኮትን ይዟል።

በዚህ የምረቃ ጸሎት ማግሥት እግዚአብሔር በሌሊት ለሰሎሞን የተገለጠበት ቃል (2 ዜና 7፥14)፣ ለመላው የእስራኤል ታሪክና ለዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን የብሔራዊ ንስሐና መንፈሳዊ እድሳት አብይ መሠረት ነው፦ "በስሜ የተጠሩት ሕዝቤ ራሳቸውን አዋርደው ቢጸልዩ፥ ፊቴንም ቢፈልጉ፥ ከክፉ መንገዳቸውም ቢመለሱ፥ በሰማይ ሆኜ እሰማለሁ፥ ኃጢአታቸውንም ይቅር እላለሁ፥ ምድራቸውንም እፈውሳለሁ"። ይህ ቃል አራት ቁልፍ የንስሐ ደረጃዎችን ያስቀምጣል፦ ራስን ማዋረድ (ትሕትና)፣ መጸለይ (እግዚአብሔርን መጥራት)፣ ፊቱን መፈለግ (ኅብረትን መናፈቅ)፣ እና ከክፉ መንገድ መመለስ (እውነተኛ የባሕርይ ለውጥ ማድረግ)። እነዚህ እርምጃዎች የውጫዊ ሃይማኖታዊ ሥርዓት ጉዳይ ሳይሆኑ፣ የልብን መገረዝ ይጠይቃሉ። እሳት ከሰማይ ወርዶ መሥዋዕቱን መብላቱና (2 ዜና 7፥1) የእግዚአብሔር ክብር ቤቱን መሙላቱ፣ ያህዌ የሕዝቡን ንስሐና አምልኮ ተቀብሎ በክብሩ በሕዝቡ መካከል ለማደር መወሰኑን የሚያሳይ ተጨባጭ መለኮታዊ ማረጋገጫ ነው።

2 ዜና 10–36፡ የይሁዳ ነገሥታትና ተሐድሶዎች

የመጽሐፉ የመጨረሻ ክፍሎች፣ የይሁዳ ነገሥታትን ታሪክ ሲገመግሙ መለኪያቸው አንድ ነው፦ እያንዳንዱ ንጉሥ "እግዚአብሔርን መፈለጉ" ወይም ባለመፈለጉ ይመዘናል። ለታላላቅ የተሐድሶ ነገሥታት (እንደ አሳ፣ ኢዮሣፍጥ፣ ሕዝቅያስ፣ ኢዮስያስ) ልዩና ሰፊ ትኩረት ተሰጥቷቸዋል። መጽሐፉ የሚደመደመው በአሳዛኙ የባቢሎን ምርኮ ቢሆንም፣ በመጨረሻዎቹ ቁጥሮች በፋርሱ ንጉሥ በቂሮስ አዋጅ ብሩህ የተስፋ ፀሐይ ይፈነጥቃል።

በነዚህ ምዕራፎች ውስጥ ጎልቶ የሚታየው የምናሴ ታሪክ (2 ዜና 33)፣ በመላው ብሉይ ኪዳን ውስጥ ካሉት እጅግ አስደናቂ የጸጋና የንስሐ ትረካዎች አንዱ ነው። ከይሁዳ ነገሥታት ሁሉ እጅግ ክፉና ደም አፍሳሽ የነበረው ምናሴ፣ በባቢሎን እስር ቤት በእግረ-ሙቅ ተጠፍሮ በተንገላታ ጊዜ "በአባቶቹ አምላክ ፊት ራሱን እጅግ አዋረደ፥ ወደ እርሱም ጸለየ" (2 ዜና 33፥12)። እግዚአብሔርም ይህንን የተሰበረ ጸሎት ሰምቶ፣ ከእስር ቤቱ አውጥቶ ወደ ዙፋኑ መለሰው (33፥13)። ይህ ትረካ በነገሥት መጽሐፍ ከቀረበው ይልቅ፣ ኃጢአት የቱንም ያህል ቢከፋና ሰውን ወደ ጥልቁ አዘቅት ቢጥለውም፣ እውነተኛ ንስሐና ራስን ማዋረድ የጸጋውን በር እንደሚያንኳኳና መለኮታዊው ምሕረት ፈጽሞ ዘግይቶ እንደማያውቅ በጉልህ ያረጋግጣል። መጽሐፉ የሚቋጨው "የፋርስ ንጉሥ ቂሮስ እንዲህ ይላል፦ የሰማይ አምላክ እግዚአብሔር የምድርን መንግሥታት ሁሉ ሰጥቶኛል... በሕዝቡም ሁሉ መካከል ማንም ከእናንተ ቢኖር አምላኩ እግዚአብሔር ከእርሱ ጋር ይሁን፥ እርሱም ይውጣ" (2 ዜና 36፥23) በሚለው አዋጅ ነው። ይህ መደምደሚያ፣ ያህዌ በአሕዛብ ነገሥታት ልብ ላይ እንኳ ሉዓላዊ አምላክ መሆኑን በማሳየት፣ ለምርኮ ማኅበረሰቡ አዲስ የተስፋ ንጋት እንደሚመጣ በማብሰር፣ ቀጣዩን የዕዝራ-ነህምያ የመልሶ ግንባታ ታሪክ በአንጸባራቂ ተስፋ ያስተዋውቃል።

ምዕራፍ 1–6፡ ቤተ መቅደሱ መልሶ ተገነባ

መጽሐፉ የሚከፈተው፣ የፋርስ ንጉሥ ቂሮስ በመንፈስ ቅዱስ ተነሳስቶ ባወጀው የነጻነት አዋጅ ነው (ዕዝራ 1፥1-4)፤ ይህ አዋጅ የነቢዩ የኤርምያስን የሰባ ዓመት የትንቢት ቃል የሚፈጽምና፣ የእስራኤልን ሕዝብ ወደ ሁለተኛው የድነት ጉዞ የጠራ ታላቅ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት ነው። ለዚህ ጥሪ በእምነት ምላሽ በመስጠት፣ በዘሩባቤልና በሊቀ ካህናቱ በኢያሱ መሪነት ወደ ኢየሩሳሌም የተመለሱት የቃል ኪዳኑ ምርኮኞች፣ አስቀድመው መሠዊያውን በማቆም የቤተ መቅደሱን መሠረት በክብር ጣሉ (ምዕ. 3)። ምንም እንኳ በአካባቢው የነበሩ አረማውያን ሕዝቦች ከፍተኛ የፖለቲካ ተቃውሞ ቢያስነሱም፣ በነቢያቱ በሐጌና በዘካርያስ መንፈሳዊ ቅስቀሳና ትንቢት ግንባታው በ515 ዓ.ዓ. በድል አድራጊነት ተጠናቀቀ (ምዕ. 6)።

የቤተ መቅደሱ መሠረት በተጣለ ጊዜ የተከሰተው ድብልቅልቅ ያለ ስሜት (ዕዝራ 3፥12-13)—አንዳንዶች በአዲሱ የጸጋ ጅማሬ በታላቅ ድምፅ በደስታ ሲጮኹ፣ ቀድሞ የነበረውን የሰሎሞንን ታላቅ ቤተ መቅደስ ክብር በዓይናቸው ያዩ አዛውንቶች ግን በሐዘን ሲያለቅሱ፣ በድነት ታሪክ ውስጥ ያለውን መንፈሳዊ ውጥረት በጥልቀት ያሳያል። ይህ ክስተት፣ አንድ አዲስ መንፈሳዊ ስኬት ለአንዳንዶች ታላቅ የደስታ ምንጭ ሲሆን፣ ከጥንቱ መለኮታዊ ክብርና ፍጽምና ጋር ሲነጻጸር ግን የሰው ልጅ የኃጢአት ውድቀት ምን ያህል ክብር እንዳሳጣን ለሚያስተውሉት የሐዘን እንባ ሊያመጣ እንደሚችል ያስተምረናል፤ በእግዚአብሔር ፊት ሁለቱም ስሜቶች ሥነ-መለኮታዊ ትክክለኛነትና ስፍራ አላቸው። በውጫዊ የፖለቲካ ተቃውሞና በውስጣዊ መንፈሳዊ ግድየለሽነት (ሐጌ 1፥2-4) ምክንያት የግንባታው ሥራ ለ16 ዓመታት መቆሙ (ምዕ. 4)፣ መንፈሳዊ የሕይወት ጉዞና መለኮታዊ ፕሮጀክቶች ሁልጊዜ ቀጥተኛና አልጋ ባልጋ እንዳልሆኑ፣ ይልቁንም የጠላት ውጊያ እንዳለባቸው ያስገነዝበናል። ይሁን እንጂ፣ ንጉሥ ዳርዮስ የቂሮስን ጥንታዊ ማኅደር አስመርምሮ አዋጁን በማደስ፣ የግንባታው ወጪ ከራሱ ከንጉሡ ግምጃ ቤት እንዲሸፈን ማዘዙ (ዕዝራ 6፥8-12)፣ እግዚአብሔር የዓለምን ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ኃይሎች ለራሱ መንግሥት ዓላማ እንዴት በሉዓላዊነት እንደሚጠቀምባቸው የሚያረጋግጥ ግሩም ትምህርት ነው።

ምዕራፍ 7–10፡ የዕዝራ ምልስና ተሐድሶ

በመጽሐፉ ሁለተኛ ክፍል፣ "በሙሴ ሕግ ፈጣን ጸሐፊ" (ዕዝራ 7፥6) የተባለው ዕዝራ፣ ከሌሎች ምርኮኞች ጋር ወደ ኢየሩሳሌም በመመለስ ማዕከሉን በእግዚአብሔር ቃል (ቶራ) ላይ ያደረገ መንፈሳዊ ተሐድሶ አስነሳ (ምዕ. 7-8)። ከባዕድ አሕዛብ ሚስቶች ጋር በተፈጠረው አደገኛ የጋብቻ ቅልቅል ላይ ዕዝራ የወሰደው ጽኑና አክራሪ የሚመስል እርምጃ (ምዕ. 9-10)፣ የእግዚአብሔር ማኅበረሰብ "የተቀደሰ ዘር" በመሆኑ (ዕዝራ 9፥2)፣ ኪዳናዊ ንጽሕናውን ጠብቆ ለመሲሑ መምጣት ራሱን እንዲያዘጋጅ የተደረገ ጥልቅ ጥበቃ እንጂ፣ የዘር ጥላቻ አልነበረም።

ዕዝራ የሕይወቱን ዋነኛ ተልዕኮ ሲያጠቃልል፣ "ዕዝራ የእግዚአብሔርን ሕግ ይፈልግና ያደርግ ዘንድ፥ በእስራኤልም ሥርዓትንና ፍርድን ያስተምር ዘንድ ልቡን አዘጋጅቶ ነበርና" (ዕዝራ 7፥10) ማለቱ፣ ለመላው የመጽሐፍ ቅዱስ አገልጋዮች የሕይወት ንድፍ ነው። ይህ አስደናቂ ቅደም ተከተል ድንገተኛ አይደለም፦ መጀመሪያ ቃሉን በጥልቀት መፈለግ ፣ ቀጥሎ በግል ሕይወት በተግባር መኖር ፣ በመጨረሻም ለሌሎች ማስተማር ። ይህ የሚያስተምረን፣ ትምህርት ከግል ሥነ-ምግባርና መታዘዝ ሳይለይ፣ ልምምድ ደግሞ ከቅን የልብ ጥናት ሳይነጠል መቆም እንዳለበት ነው። በተጨማሪም ዕዝራ ወደ ኢየሩሳሌም በሚጓዝበት ጊዜ አደገኛ በሆነው የበርሃ መንገድ ላይ ወታደራዊ ጥበቃን ከመጠየቅ ይልቅ፣ "በመንገድም ስለ እኛ... ከጠላት ያድነን ዘንድ ከንጉሡ ጭፍራና ፈረሰኞች ልለምን አፍሬ ነበርና... ራሳችንን እናዋርድ ዘንድ በዚያ በአኅዋ ወንዝ አጠገብ ጾም አወጅሁ" (ዕዝራ 8፥21-22) ማለቱ፣ ተግባራዊ የሆነ የእምነት ምስክርነት ከሰብአዊ ደኅንነትና የፖለቲካ ኃይል ይልቅ፣ ፍጹም በሆነው በእግዚአብሔር ሉዓላዊ እጅ ላይ መደገፍን እንደሚጠይቅ ያሳያል። በምዕራፍ 9 ላይ፣ ሕዝቡ ከተከለከሉት አሕዛብ ጋር መጋባቱን ሲሰማ ልብሱንና መጎናጸፊያውን ቀድዶ፣ የራሱንም ጠጉር ነጭቶ፣ "እስከ ማታ መሥዋዕት ድረስ ደንግጬ ተቀመጥሁ" (ዕዝራ 9፥4) በማለት ያሳየው ጥልቅ የልብ ስብራት፣ እውነተኛ መንፈሳዊ መሪ ለሕዝቡ ኃጢአት ምን ያህል የርኅራኄና የኃላፊነት ሸክም መሸከም እንዳለበት ያስተምረናል። በመቀጠልም ያቀረበው የምልጃ ጸሎት (ዕዝራ 9፥6-15)፣ ራሱን ከሕዝቡ ኃጢአት ነጻ አድርጎ በመቁጠር ፈንታ "አምላኬ ሆይ፥ ኃጢአታችን ከራሳችን በላይ በዝቶአልና" በማለት ራሱን ከበደለኛው ማኅበረሰብ ጋር በማካተት ወደ ጸጋው ዙፋን የቀረበበት፣ ክርስቶስ-ተኮር የሆነ የካህናዊ ምልጃ ታላቅ ናሙና ነው።

ምዕራፍ 1–7፡ የቅጥር ግንባታ

መጽሐፈ ነህምያ የኢየሩሳሌምን ቅጥር መፈራረስና የሕዝቡን ታላቅ መከራ በሚያበስረው አሳዛኝ ዜና ይከፈታል። ነህምያ ይህን የልብ ሰባሪ ዜና በሰማ ጊዜ፣ በሥጋዊ ስሜት ተገፋፍቶ ወደ ችኩል የፖለቲካ እርምጃ ከመግባቱ በፊት፣ በእግዚአብሔር ፊት በመውደቅ "ተቀምጬ አለቀስሁ፥ አያሌ ቀንም አዘንሁ፤ በሰማይም አምላክ ፊት እጾምና እጸልይ ነበር" (ነህምያ 1፥4-11) በማለት ጥልቅ የሆነ የካህናዊ ምልጃና የጾም ጊዜ አሳለፈ። እግዚአብሔርም ጸሎቱን ሰምቶ በአረማዊው ንጉሥ ልብ ውስጥ የሞገስን በር ከፈተለት። ወደ ተስፋይቱ ምድር ከደረሰ በኋላ፣ ማንም ሳያውቅ "በሌሊት ተነሣሁ... የፈረሰውን የኢየሩሳሌምን ቅጥር... ተመለከትሁ" (ነህምያ 2፥11-16) በማለት ያደረገው ጸጥተኛ ቅኝት፣ የመንፈሳዊ አመራርን ጥበብ ያሳያል። ከዚያም ሕዝቡን በአንድ ልብ አስተባብሮ፣ በታላቅ የጠላት ተቃውሞ መሐል የቅጥሩን ግንባታ በ52 ቀናት ውስጥ በድል አጠናቀቀ (ምዕ. 3-6)፤ ይህም መለኮታዊ ፍጥነት ጠላቶቹን ሁሉ አስደነገጠ፣ "ይህም ሥራ ከአምላካችን ዘንድ እንደ ተሠራ አወቁ" (ነህምያ 6፥16)።

ነህምያ ማታ በድብቅ ወጥቶ የፈረሰውን ቅጥር በጥንቃቄ የቃኘበት ስልት (2፥11-16)፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የመሪነት መርህ ያስተምረናል፦ አንድ ታላቅ መንፈሳዊ ፕሮጀክት ወይም ተሐድሶ ከመጀመሩ በፊት፣ መሪው የችግሩን ጥልቀትና የውድቀቱን ልክ በገዛ ዓይኑ አይቶ የልብ ስብራት ሊኖረው ይገባል፤ ከዚያ በኋላ ብቻ "ኑ፥ የኢየሩሳሌምን ቅጥር እንሥራ" (ነህምያ 2፥17) በማለት ግልጽና አሳማኝ ራእይ ወደ ማኅበረሰቡ ማምጣት ይችላል። በምዕራፍ 3 ላይ ቅጥሩ በተለያዩ ቤተሰቦችና የሙያ ቡድኖች ተከፋፍሎ መሠራቱ፣ እያንዳንዱ ምዕመን በቤተ ክርስቲያን አገልግሎት ውስጥ የራሱን የጸጋ ድርሻ ኃላፊነት ሲወስድ ታላቅ መንግሥታዊ ሥራ በፍጥነት እንደሚጠናቀቅ የሚያሳይ ሕያው የሥርዓተ-ቤተክርስቲያን ሞዴል ነው። በተጨማሪም፣ "በአንድ እጃቸው ይሠሩ ነበር፥ በሌላውም እጃቸው የጦር መሣሪያ ይይዙ ነበር" (ነህምያ 4፥17) የሚለው ግሩም ሥዕላዊ መግለጫ፣ እውነተኛ መንፈሳዊ አግልግሎት ዘወትር ትጋትን ከተጋድሎ ጋር ማጣመር እንደሚጠይቅ ያስተምራል። በሌላ በኩል፣ ነህምያ በድሆች ወንድሞቻቸው ላይ አራጣ በሚያስከፍሉት ባለጸጎች ላይ "ይህ የምታደርጉት ነገር መልካም አይደለም" (ነህምያ 5፥9) ብሎ በጽኑ መገሠጹ፣ ውጫዊውን የጠላት ጦርነት ማሸነፍ ብቻ በቂ እንዳልሆነ፣ ይልቁንም በውስጥ ያለውን የማኅበራዊ ፍትሕ መጓደል ማረም ለመንፈሳዊ ግንባታ ወሳኝ መሆኑን ያረጋግጣል፤ ምክንያቱም መንፈሳዊ ቅድስና ከማኅበራዊ ፍትሕ ጋር ፈጽሞ የማይነጣጠል ኪዳናዊ ግዴታ ነው።

ምዕራፍ 8–13፡ ቃል ኪዳን ተሐድሶና ተሃድሶዎች

በምዕራፍ 8 ላይ፣ ካህኑ ዕዝራ የሙሴን ሕግ መጽሐፍ ለሕዝቡ ሁሉ ባነበበ ጊዜ፣ የቃሉ ኃይል ልባቸውን ስለወጋው በመላው ማኅበረሰቡ ዘንድ ታላቅ የንስሐ ልቅሶ ተከሰተ። ነገር ግን መሪዎቹ የንስሐቸውን እንባ ወደ ጸጋው በዓል በመቀየር፣ "የእግዚአብሔር ደስታ ኃይላችሁ ነውና አትዘኑ" (ነህምያ 8፥10) በማለት ያወጁት ቃል፣ ዛሬም ድረስ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የሚያስተጋባ የድነት ደስታ ማረጋገጫ ነው። ይህ መንፈሳዊ መነቃቃት፣ ሕዝቡ በጽሑፍ የሰፈረ የቃል ኪዳን ማደሻ ሰነድ እንዲፈርሙ አደረጋቸው (ምዕ. 9-10)። ነህምያ ከጥቂት ጊዜ በኋላ ወደ ባቢሎን ተመልሶ ቆይቶ ዳግም ወደ ኢየሩሳሌም ሲመጣ፣ ሕዝቡ ቃል ኪዳናቸውን አፍርሰው ስላገኛቸው፣ የሰንበትን ቅድስና በማስጠበቅና ከባዕድ አሕዛብ ጋር የተደረገውን አረማዊ ጋብቻ በመከልከል (ምዕ. 13)፣ ኪዳኑን ወደ ቀደመ ንጽሕናው የመመለስ ብርቱ ተሐድሶ አድርጓል።

በምዕራፍ 9 ላይ የሰፈረው የሌዋውያን ረዥም የምስጋናና የኑዛዜ ጸሎት፣ ከፍጥረት ጅማሬ አንሥቶ እስከ ወቅቱ ድረስ ያለውን የእግዚአብሔርን የድነት ታሪክ በጥልቀት የሚመረምር ሥነ-መለኮታዊ ድርሳን ነው። ሕዝቡ የራሳቸውን የዓመፅ ታሪክ በአዲስ መንፈሳዊ መነጽር እንዲመለከቱት የረዳ ሲሆን፣ በተለይም "አንተ ግን ይቅር ባይ፥ ርኅሩኅና መሓሪ... አምላክ ነህ" (ነህምያ 9፥17) የሚለው ቃል፣ የሰው ልጅ ደጋግሞ ቢያምፅም የእግዚአብሔር ጸጋ ግን ደጋግሞ በምሕረት እንደሚጎበኘን የሚያሳይ አስደናቂ ተስፋ ነው። ሆኖም፣ ነህምያ ወደ ፋርስ ተመልሶ ከቆየ በኋላ ዳግም ወደ ኢየሩሳሌም ሲመጣ ያገኘው አሳዛኝ የሞራል ውድቀት (ምዕ. 13) ማለትም የቤተ መቅደሱ ዕቃ ቤት ለጠላታቸው ለጦብያ መከራየቱ፣ የሌዋውያን አሥራት መቋረጡና የሰንበት መረከሱ አንድን ትልቅ እውነት ያስተምረናል፦ የሰው ልጅ ልብ ምን ያህል ለክህደት የተጋለጠ እንደሆነና፣ መንፈሳዊ ተሐድሶ ያለ ተከታታይ የሐዋርያዊ ክትትልና ንቃት በቀላሉ ሊሸረሸር እንደሚችል ነው። ለዚህም ነው ነህምያ ቃል ኪዳኑን ባረከሱት ላይ በታላቅ የቅድስና ቅንዓት ተነሣሥቶ "ገሠጽኋቸው፥ ረገምኋቸውም፥ ከእነርሱም አንዳንዶቹን መታሁ፥ ጠጉራቸውንም ነጨሁ" (ነህምያ 13፥25) በማለት እርምጃ የወሰደው። ምንም እንኳ ይህ አክራሪ የሚመስል ጽናት ለዘመናዊው አንባቢ ጠንከር ቢልም፣ እውነተኛ የኪዳን ንጽሕናን ከትውልድ ወደ ትውልድ ለማስተላለፍ የኃጢአትን ሥር ነቀል በሆነ መንገድ መቁረጥ ምን ያህል አስፈላጊ እንደሆነና መንፈሳዊ ቅንዓት ምን እንደሚመስል የሚያሳይ ጥልቅ ትምህርት ነው።

ምዕራፍ 1–4፡ ቀውሱ ተፈጠረ

መጽሐፉ የሚከፈተው በፋርሱ ንጉሥ በአርጤክስስ የሥልጣንና የድግስ ማዕበል ውስጥ ነው፤ የንግሥት አስጢን መሻርን (ምዕ. 1) ተከትሎ፣ በአሳዳጊዋ በመርዶክዮስ ሥር ያደገችው አይሁዳዊቷ አስቴር፣ ማንነቷን በስውር ጠብቃ ወደ ፋርስ ዙፋን ከፍ አለች (ምዕ. 2)። በዚህ መሃል፣ ጥንታዊው የእግዚአብሔር ሕዝብ ጠላት የሆነው የአማሌቃዊው የአጋግ ዘር ሐማን ወደ ከፍተኛ የሥልጣን እርከን ወጣ። መርዶክዮስ ለዚህ ትዕቢተኛ ባለሥልጣን አልሰግድም ማለቱ፣ ሐማንን የዘር ማጥፋት አዋጅ እስከ ማወጅ አደረሰው (ምዕ. 3)። ይህ ግጭት ተራ የፖለቲካ ሽኩቻ ሳይሆን፣ ከዘፀአት ጀምሮ (ዘፀአት 17) በእግዚአብሔር ሕዝብና በአማሌቅ መካከል ሲደረግ የነበረው የጨለማና የብርሃን ታሪካዊና መንፈሳዊ ውጊያ ቀጣይ ምዕራፍ ነበር። መርዶክዮስም ይህን የሞት አዋጅ በሰማ ጊዜ፣ አስቴር ወደ ንጉሡ ገብታ ለሕዝቧ እንድትማለድ በጽኑ አሳሰባት (ምዕ. 4)።

በምዕራፍ 4 ላይ መርዶክዮስ ለአስቴር የላከላት መልእክት (4፥13-14)፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የጸጋና የሉዓላዊነት ሥነ-መለኮት ያዘለ ነው፦ "በንጉሥ ቤት ስለ ሆንሽ ከአይሁድ ሁሉ ይልቅ የምታመልጪ አይምሰልሽ። በዚህ ጊዜ ዝም ብትዪ እረፍትና መዳን ለአይሁድ ከሌላ ስፍራ ይሆንላቸዋል፥ አንቺና የአባትሽ ቤት ግን ትጠፋላችሁ፤ ደግሞስ ወደ መንግሥት የመጣሽው እንደዚህ ላለው ጊዜ እንደ ሆነ ማን ያውቃል?" ይህ ቃል፣ የዓለማዊ ሥልጣንና የምቾት ኑሮ የሚያመጣውን የደኅንነት ቅዠት ሲያጋልጥ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የእግዚአብሔርን የማዳን ዕቅድ ፍጹም እርግጠኝነት ያውጃል። ምንም እንኳ የእግዚአብሔር ስም ባይጠራም፣ መርዶክዮስ የያህዌ ቃል ኪዳን መሬት ጠብ እንደማይል ፍጹም እምነት ነበረው፤ እግዚአብሔር የዓለምን ታሪክ የሚያስፈጽመው በሰው ታማኝነት ላይ ተንጠልጥሎ ሳይሆን፣ በራሱ ሉዓላዊ ውሳኔ ነው። አስቴርም ይህንን ጥልቅ መንፈሳዊ ኃላፊነት ስትረዳ፣ መላውን ማኅበረሰብ በጾም ካስተባበረች በኋላ፣ "...ሕግንም የተላለፈ ነው፤ ብጠፋም እጠፋለሁ" (አስቴር 4፥16) በማለት ራሷን መሥዋዕት ለማድረግ ወሰነች። ይህ እጅግ አስደናቂ ውሳኔ፣ ነፍሷን ስለ ሕዝቧ ቤዛ አድርጋ ያቀረበችበት ሲሆን፣ ኋላ ላይ የዓለምን ኃጢአት ለመሸከም ራሱን አሳልፎ የሰጠውን የክርስቶስን መካከለኛነትና መሥዋዕትነት ፍንትው አድርጎ የሚያሳይ መሲሐዊ ጥላ ነው።

ምዕራፍ 5–7፡ መገለባበጡ

አስቴር በጾምና በጸሎት ተዘጋጅታ ወደ ንጉሡ ፊት በቀረበች ጊዜ፣ ሞገስን አገኘች (ምዕ. 5)። ወዲያውኑ የችግሩን ሥረ-መሠረት ከማቅረብ ይልቅ፣ በከፍተኛ መንፈሳዊ ጥበብና ትዕግሥት ተሞልታ ንጉሡንና ሐማንን ወደ ድግስ ጋበዘቻቸው። የሐማን ትዕቢት ጥግ በደረሰበትና ለመርዶክዮስ ግንድ ባዘጋጀበት በዚያው ምሽት፣ ታላቁ የመለኮታዊ ሉዓላዊነት ጣልቃ ገብነት ተከሰተ (ምዕ. 7)። ሐማን ባዘጋጀው የሞት ወጥመድ ራሱ ተጠለፈ፤ ይህ ድራማዊ የሆነ የታሪክ መገለባበጥ፣ የእግዚአብሔርን የፍትሕ ሚዛን በትክክል የሚያሳይ የመጽሐፉ ማዕከላዊ የልብ ትርታ ነው።

የዚህ ታላቅ መገለባበጥ ማጠንጠኛ የሚገኘው በምዕራፍ 6 መግቢያ ላይ ነው፦ "በዚያች ሌሊት የንጉሡ እንቅልፍ ሸሸው፥ የዘመኑንም ታሪክ መጽሐፍ ያመጡ ዘንድ አዘዘ፥ በንጉሡም ፊት ተነበበ" (አስቴር 6፥1)። በአንድ አረማዊ ንጉሥ አልጋ ላይ የተከሰተ ተራ የሚመስል "እንቅልፍ ማጣት"፣ መላውን የዓለም ታሪክና የእግዚአብሔርን ሕዝብ የድነት አቅጣጫ የቀየረ ወሳኝ ሥነ-መለኮታዊ ክስተት ነው። በእግዚአብሔር መንግሥት መዝገበ-ቃላት ውስጥ "አጋጣሚ" የሚባል ነገር የለም፤ ንጉሡን እንቅልፍ የነሳው የያህዌ ስውር እጅ ነበር። በታሪኩ መጽሐፍም ውስጥ መርዶክዮስ ንጉሡን ከሞት እንዳዳነ መነበቡ፣ እግዚአብሔር ለሕዝቡ የዘረጋውን ጥልቅ የቤዛነት ካርታ ያሳያል። ሐማን "ለራሴ ካልሆነ በቀር ንጉሡ ማንን ያከብራል?" ብሎ ባሰበ ጊዜ፣ "ሐማንም ለመርዶክዮስ ባዘጋጀው ግንድ ላይ ሰቀሉት" (አስቴር 7፥10)። ይህ ክስተት "ጉድጓድን ቆፈረ፥ ጥልቅም አደረጋት፥ በሠራውም ጕድጓድ ወደቀ" (መዝሙር 7፥15) የሚለውን የቅዱሳት መጻሕፍትን የማይለወጥ የፍትሕ መርህ በተግባር ያረጋግጣል፤ ለምዕመናንም በእግዚአብሔር ፍርድ ላይ ፍጹም ዕረፍትን ይሰጣል።

ምዕራፍ 8–10፡ ድነትና ፑሪም

በመጨረሻም፣ ቀድሞ የወጣውን የሞት አዋጅ የሚሽርና አይሁድ ጠላቶቻቸውን እንዲከላከሉ የሚያስችል አዲስ የሕይወት አዋጅ በንጉሡ ማኅተም ታትሞ ወጣ (ምዕ. 8)። አይሁድም በጠላቶቻቸው ላይ ታላቅ ድልን ተቀዳጁ (ምዕ. 9)። ይህ ድል፣ የሞት ፈንታ ወደ ሕይወት፣ የልቅሶም ፈንታ ወደ ታላቅ ደስታ የተለወጠበት በመሆኑ፣ ለዘላለም በ"ፑሪም" በዓልነት እንዲከበር ተደነገገ፤ መርዶክዮስም በንጉሡ ቀኝ ወደ ከፍተኛ ማዕረግ ከፍ ከፍ አለ (ምዕ. 10)።።

"ፑር" (ዕጣ) የተባለው ስያሜ፣ ሐማን የአይሁድን የመጥፊያ ቀን ለመወሰን ዕጣ ከጣለበት ቀን (3፥7) የመጣ ነው። ነገር ግን መጽሐፉ ፑሪምን የደስታ በዓል አድርጎ መደንገጉ፣ የሰው ልጅ ዕጣ ቢጥልም ውሳኔው ግን ፍጹም በእግዚአብሔር እጅ መሆኑን (ምሳሌ 16፥33) የሚያሳይ ታላቅ ድል ነው። መርዶክዮስና አስቴር "እነዚህም ቀኖች በትውልድና በወገን በአውራጃም በከተማም ሁሉ መታሰብና መከበር ይገባቸዋል..." (አስቴር 9፥28) በማለት ያወጁት አዋጅ፣ የእግዚአብሔርን የማዳን ሥራ ከትውልድ ወደ ትውልድ የማስተላለፍን ኪዳናዊ ኃላፊነት ያስተምረናል። ታሪኩ የይሁዳን ዘር ከጥፋት በማትረፍ، ክርስቶስ በሥጋ የሚወለድበትን የዘር ሐረግ ያጠበቀ ታላቅ የድነት ታሪክ ሲሆን፣ ከሁሉ በላይ ደግሞ መርዶክዮስ በውርደት ከተፈረደበት የሞት ግንድ ተርፎ በክብር ዙፋን ላይ መነሳቱ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከመስቀሉ ሞት ተነስቶ በሰማያት በክብር ዙፋን ላይ መዋሐዱን (ፊልጵስዩስ 2፥9-11) የሚያንጸባርቅ አስደናቂ ትንቢታዊ ማሳያ ነው። መለኮት በዓለማዊ ታሪክ ውስጥ ጣልቃ ገብቶ ትሑታንን ሲያነሳና ትዕቢተኞችን ሲያዋርድ ማየት፣ ለዛሬው አማኝ ታላቅ የመንፈሳዊ ተስፋ መልሕቅ ነው።

ሰዋሰዋዊ-ታሪካዊ ዘዴ

የማንኛውም የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፍ ትርጉም የሚወሰነው በጻፈው ሰዋሰዋዊ መዋቅሮችና ታሪካዊ ሁኔታዎች በተገለጸው የሰው ጸሐፊው ዓላማ ነው። ለታሪክ መጻሕፍት፣ ይህ ማለት የጥንቷን እስራኤልና የጥንቱ ቅርብ ምሥራቅ የፖለቲካ፣ ወታደራዊ፣ ማኅበራዊ ሁኔታዎችን ማስተዋል ማለት ነው። ለጥበብ መጻሕፍት ደግሞ በመላው ግብጽ፣ መስጴጦምያና ከነዓን ይሠራበት የነበረውን ዓለም አቀፋዊ የጥበብ ወግ ልማዶች ስሜታዊነትን ይጠይቃል።

ቀኖናዊ እና ክርስቶሳዊ ንባብ

እያንዳንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ መጽሐፍ ሙሉ ትርጉሙን የሚያገኘው በመላው ቀኖና ውስጥ ካለው ቦታ ነው። ለታሪክ መጻሕፍት፣ ከኢያሱ እስከ ነገሥት ያሉትን እንደ አንድ የተዋሐደ ዘዳግማዊ ታሪክ፣ ዜና መዋዕልንም ለተመላሽ ማኅበረሰብ የቀረበ ሐዋርያዊ ትርጓሜ አድርጎ ማንበብ ማለት ነው። አዲስ ኪዳን ክርስቶስን እንደ ብሉይ ኪዳን ፍጻሜ በተከታታይ ያቀርባል (ማቴ. 5፡17፤ ዮሐ. 5፡39)፤ ይህ ክርስቶሳዊ አድማስ ታሪካዊ ትርጉምን ወደ ምሳሌያዊ ግምት አያወርድም፣ ነገር ግን እውነተኛ አምሳላዊ ትስስርን ይቀበላል።

ከእነዚህ ሁለት ዋና መርሆች በተጨማሪ፣ ኃላፊነት ያለው ተርጓሚ ለሥነ-ጽሑፍ ዘውግ (genre) ትኩረት መስጠት አለበት። የታሪክ መጻሕፍት እንደ ትረካ (narrative) ልዩ የንባብ ደንቦች ሲኖራቸው፣ የጥበብ መጻሕፍት ደግሞ እንደ ግጥም (poetry)፣ ምሳሌ (proverb)፣ እና ንግግር (discourse) የተለያዩ የፍቺ ስልቶች ይፈልጋሉ። ለምሳሌ፣ የምሳሌ መጽሐፍ ውስጥ ያሉ አባባሎች አጠቃላይ የጥበብ መርሆች እንጂ ፍጹም ቅድመ ሁኔታ የሌላቸው ተስፋዎች እንዳልሆኑ መረዳት፣ ብዙ የተሳሳተ የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ችግርን ይፈታል። እንዲሁም የትረካ ጽሑፎች ውስጥ የተገለጹ ድርጊቶች ሁሉ ግድ በእግዚአብሔር የተፈቀዱ ወይም የተመሰገኑ አለመሆናቸውን መለየት (ገላጭ vs. ትዕዛዛዊ ንባብ) ወሳኝ ነው፤ ለምሳሌ የዳዊት ኃጢአት በዝርዝር መተረኩ ኃጢአቱን አያጸድቅም፣ ይልቁንም እውነተኛውን ውጤት በሐቀኝነት ያሳያል።

ዋና ዋና ነገረ መለኮት አስተምህሮዎች

የመለኮታዊ ጥበቃ አስተምህሮ፦ የታሪክ መጻሕፍት ሰፊ-ደረጃ መለኮታዊ ጥበቃን ያሳያሉ፦ የነገሥታት (ኢምፓየሮች) መነሳትና መውደቅ፣ የአሕዛብ ዕጣ ፈንታ፣ የእስራኤል ታሪክ አቅጣጫ ሁሉም በነቢያት በተነገረው መለኮታዊ ቃል መሠረት ይፈጸማሉ። የጥበብ መጻሕፍት ደግሞ ጥቃቅን-ደረጃ መለኮታዊ ጥበቃን ይዳስሳሉ፦ በዘፈቀደ የሚመስለውን የመከራና የብልጽግና ስርጭት፣ የግለሰብ ሕይወት አጋጣሚዎችን፣ የመለኮታዊ ጊዜ ሚስጥርን (መክ. 3፡1–11)። የአስቴር መጽሐፍ፣ ከተሰወረው አምላክ ጋር፣ እጅግ አክራሪ የሆነውን የመለኮታዊ ጥበቃ ማረጋገጫ ይወክላል፦ ያህዌ ዝም ባለበትና በማይታይበት ጊዜም እንኳ ታሪክን ያስተዳድራል።

የሰው ልጅ በጥበብ መጻሕፍት ውስጥ፦ የጥበብ መጻሕፍት ለመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-ሰብ ልዩ አስተዋጽኦ ያደርጋሉ። ኢዮብ በከፍተኛ መከራ ፊት ከእግዚአብሔር ጋር የሚያደርገው ትግል የሰውን ልጅ ክብር (በእግዚአብሔር መልክ የተፈጠረ) እንዲሁም የማስተዋል ገደብ ያሳያል። መክብብ በሰው ልጅ ጥረት ከንቱነትና በሞት አይቀሬነት ላይ የሚያደርገው ማሰላሰል፣ አንባቢውን የሰው ልጅ ሕልውና ካለው ውሱንነት ጋር ያጋፍጠዋል። መዝሙር 8 በሰው ልጅ ክብርና ውሱንነት መካከል ያለውን ውጥረት በግልጽ ያሳያል።

የልቅሶ ሥነ-መለኮት፦ ከታሪክና ከጥበብ መጻሕፍት ውስጥ እጅግ ጉልህ ከሆኑት እና በተግባር ችላ ከተባሉት ሥነ-መለኮታዊ አስተዋጽኦዎች አንዱ የልቅሶ ሥነ-መለኮት ነው። በእግዚአብሔር ፊት የሚቀርብ ሐቀኛ፣ አስቸኳይ፣ በሥቃይ የተሞላ ጸሎት እንኳ ሕጋዊና አስፈላጊ የቃል ኪዳን እምነት ገጽታ ነው። የኢዮብ የተራዘመ ተቃውሞ፣ ያህዌ በመጨረሻ ትክክል ነው ብሎ የፈረደለት (42፡7)፣ እውነተኛ እምነት በእግዚአብሔር ፊት የመጠየቅ፣ የመታገል፣ የመቃወም ነጻነትን እንደሚያካትት ያረጋግጣል።

ፍጻሜ-ነገር በታሪክና በጥበብ መጻሕፍት፦ የታሪክ መጻሕፍት የሚያበቁት ለአብርሃምና ለዳዊት የተገቡት ተስፋዎች ሙሉ ፍጻሜ ለመሆን በግልጽ በማይበቃ ከፊል፣ ጊዜያዊ በሆነ እድሳት ነው። ይህ ፍጻሜያዊ ያለመሟላት፣ ቀኖናዊውን አንባቢ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ እውነተኛው እስራኤል፣ ዘላለማዊው የዳዊት ልጅ፣ የመጨረሻው ቤተ መቅደስ፣ ፍጹም የሆነችው ጥበብ፣ እነዚህ ተስፋዎች ሁሉ 'አዎ እና አሜን' ወደሚሆኑበት (2 ቆሮ. 1፡20) የአዲስ ኪዳን አዋጅ ወደፊት ይገፋዋል። የጥበብ መጻሕፍትም በተመሳሳይ ፍጻሜያዊ ጥበቃን ይፈጥራሉ፦ ኢዮብ ከሞት በኋላ ጻድቅ የሚያደርገውን ቤዛ ይፈልጋል (19፡25–27)፤ መክብብ በእያንዳንዱ ድርጊት ላይ የሚመጣን ፍርድ ይቀበላል (12፡14)።

ማጠቃለያ፦ ለምዕመናን ተግባራዊ ትምህርት

እነዚህ አሥራ አራት መጻሕፍት፣ ምንም እንኳ በዘውግ፣ በዘመንና በስልት ቢለያዩም፣ ለዘመናዊ ምዕመናን አንድ ወጥ የሆነ ጥሪ ያቀርባሉ፦ ከእውነተኛ፣ ሕያውና ታሪክን በሚቆጣጠር አምላክ ጋር በታማኝነት መኖር። የታሪክ መጻሕፍት ስለ ማኅበረሰብ ታማኝነትና መንፈሳዊ አመራር ኃላፊነት ያስተምራሉ፤ የጥበብ መጻሕፍት ደግሞ ስለ ግል ውስጣዊ ሕይወት፣ ስለ ሥቃይ ትርጉም፣ እና ስለ ዕለታዊ ውሳኔዎች ጥበብ ያስተምራሉ። ሁለቱም ስብስቦች በመጨረሻ ወደ አንድ ማዕከል ይመራሉ፣ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ እርሱም የታሪክ ፍጻሜ፣ የጥበብ ሁሉ ምንጭ፣ እና እውነተኛው ንጉሥ-ካህን ነው። ስለዚህ እነዚህን መጻሕፍት ማጥናት ለአካዳሚክ እውቀት ብቻ ሳይሆን፣ ለዕለታዊ መንፈሳዊ ሕይወት ለውጥ፣ ለጸሎት ጥልቀት፣ እና ለክርስቶስ በበለጠ ለመምሰል ላለው ጉዞ ትልቅ አስተዋጽኦ ያደርጋል።