የነቢያት መጻሕፍት መንፈሳዊ ጉዞ

ምዕራፍ 1-5፡ የክስ መቅድምና የወይን ቦታ ምሳሌ

መጽሐፉ በከባድ የፍርድ ችሎት ትርኢት ይከፈታል፦ ሰማይና ምድር ምስክር ሆነው ይጠራሉ፣ ያህዌም 'ልጆችን አሳደግሁ ከፍ ከፍም አደረግኋቸው፥ እነርሱ ግን አመፁብኝ' በማለት እንደ ተበደለ ወላጅ ያዝናል (1:2-3)። ይህ ምስል በራሱ ውስጥ ጥልቅ ስሜታዊ ክብደት አለው፤ እግዚአብሔር ራሱን እንደ ተነጠቀ ወላጅ አድርጎ ማቅረቡ፣ ኃጢአት ከሕግ መተላለፍ ባለፈ የግንኙነት ክህደት፣ የፍቅር ውድቅ ማድረግ መሆኑን ያጎላል። ኢሳይያስ ኢየሩሳሌምን ቁስሏ ያልጠረገ 'የታመመ ራስ' እና 'የደከመ ልብ' ሲል ይገልጻታል (1:5-6)፤ ይህ ደግሞ ኃጢአት ነጠላ ድርጊት ብቻ ሳይሆን፣ ከራስ እስከ እግር ድረስ የተስፋፋ የነፍስ በሽታ መሆኑን ያመለክታል። ነገር ግን ወዲያውኑ ወደ ጸጋ ጥሪ ይሸጋገራል፦ 'ኑ እንዋቀስ... ኃጢአታችሁ እንደ አለላ ብትሆን እንደ በረዶ ትነጻለች' (1:18)። ይህ ጥቅስ ከመላው ብሉይ ኪዳን ውስጥ ስለ እግዚአብሔር ይቅርታ ኃይል ካሉት እጅግ አስደናቂ ተስፋዎች አንዱ ነው፤ 'አለላ' የተባለው ጥልቅ ቀይ ቀለም ሊታጠብ የማይችል ጥልቅ ኃጢአትን የሚወክል ሲሆን፣ 'በረዶ' ግን ፍጹም ንጽሕናን ያመለክታል — ይህ ንጽጽር የእግዚአብሔር ይቅርታ ኃይል ከኃጢአት ጥልቀት እንደሚበልጥ በምሳሌያዊ ውበት ያሳያል። ምዕራፍ 5 ላይ የሚገኘው 'የወይን ቦታ ምሳሌ' (5:1-7) ደግሞ ያህዌ ለእስራኤል ያደረገውን እንክብካቤ ሁሉ ከልቡ ፍቅር ጋር ያሳያል፤ የወይኑ ቦታ ግን መልካም ፍሬ ፈንታ የበሰበሰ ፍሬ አፈራ። ምሳሌው በራሱ ተርጓሚ ተሰጥቶታል፦ 'የሠራዊት ጌታ የያህዌ ወይን ቦታ የእስራኤል ቤት ነው... ፍርድን ተመለከተ እነሆ ግፍ ነበረ፥ ጽድቅንም ተመለከተ እነሆ ጩኸት ነበረ' (5:7)። ይህ የቃላት ጨዋታ የኃጢአትን ስውር ተፈጥሮ ያጋልጣል — ትክክለኛው ነገር ትንሽ ብቻ ተዛብቶ ወደ ተቃራኒው ይለወጣል፤ አንባቢውም የራሱን ልብ በዚህ መስተዋት ውስጥ እንዲመረምር ይጋብዘዋል። ለዛሬው ምዕመናንም ይህ ምሳሌ ጠንካራ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል፤ እግዚአብሔር በእያንዳንዳችን ሕይወት ውስጥ ብዙ ኢንቨስት አድርጓል — ቃሉን፣ መንፈሱን፣ አገልግሎቱን — ፍሬ ግን የምናፈራው ከዚህ ኢንቨስትመንት ጋር የተመጣጠነ ሊሆን ይገባል፤ ያለበለዚያ የወይኑ ቦታ ባለቤት ትዕግስቱ ገደብ እንዳለው መርሳት የለብንም።

ኢሳይያስ 6፡ የቤተ መቅደስ ራእይና የነቢይነት ተልዕኮ

ራእዩ የተሰጠው 'ንጉሡ ዖዝያን በሞተበት ዓመት' (በግምት 740 ከክ.ል.በ) በነበረ የፖለቲካ አለመረጋጋት ወቅት ነው። ይህ ማስታወሻ በአጋጣሚ የተጻፈ አይደለም፤ ዖዝያን ለ52 ዓመታት የገዛ ኃያል ንጉሥ ነበር፣ ሞቱም ለሕዝቡ ትልቅ የደኅንነት ማጣት ስሜት ፈጠረ። ልክ ምድራዊው ንጉሥ በሞተበት ወቅት፣ ኢሳይያስ የማይሞተውን ሰማያዊ ንጉሥ አየ — ይህ ንፅፅር ራሱ የመልእክቱ አካል ነው፦ ምድራዊ ደኅንነት ቢናወጥም፣ የያህዌ ዙፋን ግን ጸንቶ ይኖራል። ኢሳይያስ ያህዌን በዙፋኑ ላይ ከፍ ከፍ ብሎ ተቀምጦ ተመለከተ፤ ሱራፌልም 'ቅዱስ፥ ቅዱስ፥ ቅዱስ' እያሉ ይጮኹ ነበር (6:3)። ይህ የሦስት ጊዜ ድግግሞሽ የያህዌን ፍጹምና ወደር የሌለው ቅድስና ያመለክታል፤ በዕብራይስጥ ቋንቋ ውስጥ አንድን ባህርይ ሦስት ጊዜ መድገም ከፍተኛውን ደረጃ ለመግለጽ ጥቅም ላይ ይውላል፤ ስለዚህ ይህ ጩኸት እግዚአብሔር በተራ መልኩ ቅዱስ ብቻ ሳይሆን፣ ከቅድስና ሁሉ በላይ የሆነ ፍጹም ቅዱስ አምላክ መሆኑን ያውጃል። ኢሳይያስ 'ወዮልኝ! ጠፍቻለሁና፤ የረከሱ ከንፈሮች ካሉት ሕዝብ መካከል የምኖር ርኩስ ከንፈር ያለኝ ሰው ነኝና' ብሎ ራሱን ሲኰንን (6:5)፣ ትኩረቱ ወደ ራሱ ከንፈር — ማለትም ወደ ንግግሩና ወደ ትንቢት አገልግሎቱ መሣሪያ — መዞሩ ትርጉም ያለው ነው፤ የእግዚአብሔርን ቅድስና ያየ ሰው መጀመሪያ የሚያስተውለው የራሱን አገልግሎት ብቁነት ማነስ ነው። አንድ ሱራፌል በፍም ከንፈሮቹን ነካ፤ በደሉም ተወገደ፣ ኃጢአቱም ተሰረየ (6:6-7)። ከዚያ በኋላ 'ማንን እልካለሁ? ማንስ ይሄድልናል?' የሚለውን የያህዌ ጥሪ ሲሰማ፣ ኢሳይያስ 'እነሆኝ፥ እኔን ላከኝ' ሲል በፈቃደኝነት ምላሽ ሰጠ (6:8)። ይህ ቅደም ተከተል — ራእይ፣ ንስሐ፣ ስርየት፣ ጥሪ፣ ፈቃደኝነት — ለማንኛውም እውነተኛ የእግዚአብሔር አገልግሎት ንድፍ ሆኖ ይቆያል፤ ማንም ሰው የእግዚአብሔርን ንጽሕና ሳያይ፣ የራሱን ኃጢአት ሳያምን፣ በእግዚአብሔር ጸጋ ሳይነጻ፣ ለአገልግሎት ራሱን በእውነት ሊያቀርብ አይችልም። የተሰጠው ተልዕኮ ግን ከባድ ነበር፦ ሕዝቡ ቢሰሙም የማያስተውሉ፣ ቢያዩም የማይገነዘቡ እንዲሆኑ የሚያደርግ የማደንደን ስብከት (6:9-10)። ይህ ክፍል በአዲስ ኪዳን ስድስት ጊዜ ተጠቅሶ (ማቴ. 13:14-15፤ ዮሐ. 12:40 ወዘተ) እስራኤል ክርስቶስን ላለመቀበሏ ተተግብሯል፤ ይህም ለእኛ የሚያስተምረው ቁም ነገር፣ የእግዚአብሔርን ቃል ደጋግሞ መስማት ብቻውን ልብን አያለሰልስም፣ ይልቁንም ልብን ማዳመጥ ፈቃደኛ ካልሆነ በራሱ ይበልጥ ሊደነድን እንደሚችል ነው።

ኢሳይያስ 7-12፡ የአማኑኤል ትንቢቶች

በአካዝ ዘመን፣ ኢየሩሳሌም በሶርያና በእስራኤል ጥምር ጥቃት ስትፈራራ፣ ኢሳይያስ 'ድንግል ትፀንሳለች፣ ወንድ ልጅም ትወልዳለች፣ ስሙንም አማኑኤል ትለዋለች' የሚል ምልክት ሰጠ (7:14)። 'አማኑኤል' የሚለው ስም ራሱ 'እግዚአብሔር ከእኛ ጋር ነው' ማለት ሲሆን፣ አካዝ ፍርሃት ውስጥ በነበረበት ወቅት እግዚአብሔር ራሱ ከሕዝቡ ጋር እንደሚቆም ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል። ይህ ትንቢት በአካዝ ዘመን የቅርብ ጊዜ ትርጉም ቢኖረውም፣ ማቴዎስ 1:22-23 ይህንኑ ጥቅስ በኢየሱስ ክርስቶስ ልደት ላይ ሙሉ ፍጻሜውን እንዳገኘ ይተረጉመዋል — ይህም ትንቢት በሁለት እርከን፣ በቅርብና በሩቅ፣ ፍጻሜውን የሚያገኝበትን የነቢይነት ንባብ ጥልቀት ያሳያል። ምዕራፍ 9 ደግሞ 'ሕፃን ተወልዶልናልና፥ ወንድ ልጅም ተሰጥቶናልና... የሚደነቅ መካር፥ ኃያል አምላክ፥ የዘላለም አባት፥ የሰላም አለቃ' የተባለውን ታላቅ መሲሐዊ ስም ያውጃል (9:6)። እያንዳንዱ ከእነዚህ አራት ስሞች ልዩ የመሲሑን ገጽታ ይገልጣል፦ 'የሚደነቅ መካር' ፍጹም ጥበብን፣ 'ኃያል አምላክ' ፍጹም መለኮታዊ ኃይልን፣ 'የዘላለም አባት' ዘላለማዊ እንክብካቤን፣ 'የሰላም አለቃ' ፍጹም እርቅንና ጸጥታን ያመለክታሉ። ይህ ስም-ስብስብ በአንድነት ሲነበብ የመሲሑን ሙሉ ማንነት — ሰብዓዊና መለኮታዊ ባህርያትን በአንድነት የያዘ — ያሳያል፤ ይህም ከክርስቶስ ልደት ከሰባት መቶ ዓመታት በፊት ተጽፎ ስለ ኢየሱስ ማንነት ግልጽ ትንቢት ይሆናል።

ምዕራፍ 13-27፡ በአሕዛብ ላይ የተነገሩ ንግግሮችና ትንሹ አፖካሊፕስ

ምዕራፍ 13-23 ባቢሎንን፣ አሦርን፣ ፍልስጥኤምን፣ ሞዓብን፣ ደማስቆን፣ ግብጽን፣ ጢሮስን ጨምሮ በዙሪያ ባሉ ኃያላን መንግሥታት ላይ ተከታታይ 'ማሳ' (ከባድ ትንቢት) ያውጃሉ፤ ይህም ያህዌ የእስራኤል አምላክ ብቻ ሳይሆን የመላው ታሪክ ሉዓላዊ ገዥ መሆኑን ያረጋግጣል። ከዚያም ምዕራፍ 24-27 ("የኢሳይያስ ትንሹ አፖካሊፕስ" ተብሎ የሚጠራው) ወደ ሁለንተናዊ ፍርድና ተስፋ ያደርሳል፦ 'እነሆ ያህዌ ምድርን ባዶ ያደርጋታል' (24:1)። ይሁን እንጂ በዚህ ውድመት ማዕከል ላይ ካሉት እጅግ ብሩህ የተስፋ ጥቅሶች አንዱ ይገኛል፦ 'ሞትንም ለዘላለም ይውጣል፤ ጌታ እግዚአብሔርም እንባን ከፊት ሁሉ ያብሳል' (25:8)። ይህ ጥቅስ በራእይ 21:4 ላይ ስለ አዲሲቱ ኢየሩሳሌም ተስፋ ሲነገር በቀጥታ ይተገበራል፤ ሞት ራሱ በመጨረሻ ተሸናፊ እንደሚሆን ያውጃል። ይህ ተስፋ ለኀዘንተኞችና ለተጨነቁት ሁሉ ትልቅ ማጽናኛ ነው — ዛሬ የምናዝንበት እያንዳንዱ ኪሳራ፣ የምናፈስሰው እያንዳንዱ እንባ፣ ፍጻሜ የለሽ አይደለም፤ ወደ ቀን የሚያመራ ነው እግዚአብሔር ራሱ በገዛ እጁ የሚያብሰው።

ምዕራፍ 28-35፡ ወዮታዎችና የበረሃው መፈንዳት

ስድስት ተከታታይ 'ወዮ' የተባሉ ንግግሮች (28-33) በኤፍሬም፣ በኢየሩሳሌም መሪዎችና በግብጽ ላይ በመታመን ላይ ፍርድን ያውጃሉ፤ ማዕከላዊ ጭብጡ ደግሞ ድነት ከፖለቲካዊ ጥምረት ወይም ወታደራዊ ኃይል ሳይሆን ከያህዌ ብቻ በእምነት እንደሚገኝ ማወጅ ነው፦ 'ተመልሳችሁ ብታርፉ ትድናላችሁ፤ በጸጥታና በመታመንም ኃይላችሁ ይሆናል' (30:15)። ይህ ጥቅስ ለሁሉም ትውልድ ጠቃሚ የመንፈሳዊ ጥበብ ቃል ነው፤ ብዙ ጊዜ ሰዎች መፍትሔን በራሳቸው ጥረት፣ በራሳቸው ስትራቴጂ ብቻ ለማግኘት ሲሞክሩ፣ እግዚአብሔር ግን በዝምታና በጸጥታ የሚገኝ ኃይል እንዳለ ያስተምረናል። ምዕራፍ 35 ግን ወደ አስደናቂ የተስፋ ራእይ ይመልሰናል፤ በረሃው ራሱ 'እንደ ጽጌረዳ ያብባል'፣ የተነፈሱ ዓይኖች ይከፈታሉ፣ 'የመንፈላሰሱም እንደ ሚዳቋ ይዘልላል' (35:1-6)። ኢየሱስ ራሱ ይህንኑ ትንቢት ደጋግሞ በተግባር ፈጸመው፤ ለመጥምቁ ዮሐንስ ደቀ መዛሙርት በሰጠው ምላሽ ላይ የነዚህኑ ምልክቶች ፍጻሜ ጠቅሶ ራሱ የተስፋው ተፈጻሚ መሆኑን አረጋገጠ (ማቴ. 11:4-5)።

ምዕራፍ 36-39፡ የታሪክ ድልድይ — ሕዝቅያስና ሰናክሬም

እነዚህ ምዕራፎች በመጽሐፉ ሁለት ትላልቅ ክፍሎች መካከል እንደ ታሪካዊ ድልድይ ሆነው ያገለግላሉ። የአሦሩ ንጉሥ ሰናክሬም ኢየሩሳሌምን ከበበ፤ ራብሻቄው ግን ሕዝቡን ተስፋ ለማስቆረጥ 'ያህዌ ሊያድናችሁ አይችልም' ሲል ተሳደበ (36:20)። ሕዝቅያስ ግን ማስፈራሪያውን ወደ ቤተ መቅደስ ወስዶ ጸለየ (37:17)፤ ያህዌም በአንድ ሌሊት 185,000 የአሦር ጦር ፈጀ (37:36)። ይህ ታሪክ ኢሳይያስ ደጋግሞ ስላወጀው መልእክት — በያህዌ ላይ ፍጹም መታመን — ሕያው ማረጋገጫ ይሆናል፤ ሕዝቅያስ ራብሻቄው ደብዳቤ ይዞ ሲመጣ 'ተነስቶ ወደ ያህዌ ቤት ገባና ደብዳቤውን ከያህዌ ፊት ዘረጋው' (37:14) የሚለው ተግባር ራሱ ስለ ጸሎት ኃይል ትልቅ ትምህርት ይሰጣል — ችግራችንን ወደ እግዚአብሔር ፊት ማምጣት እራሱ የእምነት ተግባር ነው። ይሁን እንጂ ሕዝቅያስ ለባቢሎን መልእክተኞች ግምጃ ቤቱን ባሳየ ጊዜ (39:1-8)፣ ኢሳይያስ የመጪውን የባቢሎን ምርኮ አስቀድሞ አወጀ፤ ይህም ወደ መጽሐፉ ሁለተኛ ክፍል (40-66) የመጽናናት ራእይ በቀጥታ ያደርሰናል። ይህ ንፅፅር — በምዕራፍ 37 ያለ ትሕትና በጸሎት እና በምዕራፍ 39 ያለ ትዕቢት በኩራት — ለእኛ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል፤ በአንድ ጊዜ በእምነት ድል የተቀዳጀ ሰው እንኳ በሌላ ጊዜ በኩራት ሊወድቅ ይችላል፤ ስለዚህ ንቁነትና ትሕትና ዘወትር አስፈላጊ ናቸው።

ኢሳይያስ 40-55፡ የመጽናናት መጽሐፍ

ከምዕራፍ 40 ጀምሮ ድምፀቱ ወደ ተስፋና መጽናናት ይለወጣል፡ 'አጽናኑ፥ ሕዝቤን አጽናኑ' በሚል ጥሪ ይከፈታል (40:1)። ይህ ድግግሞሽ — 'አጽናኑ፥ አጽናኑ' — ራሱ ስሜታዊ ጥልቀት ይይዛል፤ እግዚአብሔር ለሕዝቡ የሚናገረው ትንሽ መጽናኛ ብቻ ሳይሆን፣ ደጋግሞ የተጠናከረ፣ ሙሉ የልብ ማጽናኛ ነው። ያህዌ የማይነጻጸር ፈጣሪና ብቸኛ አምላክ መሆኑን፣ ጣዖታት ግን ከንቱ የሰው ሥራ ብቻ መሆናቸውን በተደጋጋሚ ያጎላል (40-48)፤ 'ውኃዎችን በእፍኙ የለካ ማን ነው?... አሕዛብ በውኃ ጠብታ እንደ አንድ ናቸው' (40:12,15) የሚለው ንባብ የያህዌን ልዕልና ከሰብዓዊ መንግሥታት ኃይል ጋር ያነጻጽራል፤ ለምርኮኞቹ ደግሞ የባቢሎን ኃያልነት ከያህዌ ታላቅነት አንፃር ምንም ማለት እንዳልሆነ ያረጋግጣል። 'ወደ ያህዌ የሚታመኑ ግን ኃይላቸውን ያድሳሉ፤ እንደ ንስር በክንፍ ይወጣሉ፤ ይሮጣሉ አይታክቱም፥ ይሄዳሉም አይደክሙም' (40:31) የሚለው ጥቅስ ደግሞ ለድካምና ለተስፋ መቁረጥ ውስጥ ላሉ ሁሉ ዘመን ተሻጋሪ ማበረታቻ ሆኗል። ከዚያም ትኩረቱ ወደ ተጠቀሰው "ባርያ" ይሸጋገራል፤ በምዕራፍ 53 ላይ የሚገኘው አራተኛው የባርያው መዝሙር በብሉይ ኪዳን ውስጥ ስለ ውክልና ስርየት እጅግ ግልጽ የሆነውን ራእይ ያቀርባል፦ 'እርሱ ግን ስለ መተላለፋችን ቆሰለ፥ ስለ በደላችንም ደቀቀ፤ የሰላማችንም ተግሣጽ በእርሱ ላይ ነበረ፥ በእርሱም ቁስል እኛ ተፈወስን' (53:5)። እያንዳንዱ ግስ በዚህ ጥቅስ ውስጥ — ቆሰለ፣ ደቀቀ፣ ተግሣጽ ደረሰበት፣ ተመታ — ግላዊ ተካፋይነትን ያመለክታል፤ ይህ ደግሞ የስርየትን ትርጉም (substitutionary atonement) ግልጽ በሆነ መንገድ ያሳያል፤ ንጹሑ ስለ ኃጢአተኛው ተካፋይ ሆነ፣ ጤናማው ስለ በሽተኛው ተጎዳ። 'እግዚአብሔር የሁላችንን በደል በእርሱ ላይ አኖረ... እርሱ ግን የብዙዎችን ኃጢአት ተሸከመ' (53:6,12) የሚለው ደግሞ የመሥዋዕቱን ወሰን-አልባ ስፋት ያሳያል፤ 'ሁላችን' እና 'ብዙዎች' የሚሉት ቃላት የክርስቶስን መስዋዕት ለተወሰኑ ጥቂት ሳይሆን ለሰው ልጅ ሁሉ ተደራሽ የሆነ ማዳን አድርገው ያቀርባሉ። የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች ይህንን ምዕራፍ በተደጋጋሚ በክርስቶስ መከራ ላይ ይተገብሩታል (ማቴ. 8:17፤ 1 ጴጥ. 2:22-25፤ የሐ.ሥራ 8:32-35)፤ በተለይ ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ራሱ ይህንኑ ምንባብ ሲያነብ ስለ ማን እንደ ሆነ ሲጠይቅ፣ ፊልጶስ ከዚህ ቦታ ጀምሮ ስለ ኢየሱስ ወንጌልን እንደ ሰበከለት (የሐ.ሥራ 8:32-35) ልብ ማለት ይገባል — ኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖችም ይህንኑ ምንባብ ልዩ በሆነ ታሪካዊ ትስስር ሊያነቡት ይችላሉ።

ኢሳይያስ 56-66፡ አዲሱ ፍጥረት እና ዘላለማዊ ተስፋ

የመጽሐፉ የመጨረሻ ክፍል የፍትሕን አስፈላጊነት፣ የያህዌን የመዳን ራእይ ለአሕዛብ ሁሉ መስፋፋቱን፣ እና 'አዲስ ሰማይና አዲስ ምድር' ተስፋን ያውጃል (65:17)። 'የቀደመው አይታሰብም፥ ወደ ልብም አይመጣም' (65:17) የሚለው ንባብ የሚያመለክተው የመጪው ተስፋ ታላቅነት ከዚህኛው ዓለም ችግር ጋር ሲነጻጸር ብቻ ሳይሆን ፈጽሞ ከትውስታ በላይ የሚያድግ አዲስ እውነታ መሆኑን ነው። ኢየሱስ ራሱ በናዝሬት ምኩራብ ውስጥ ኢሳይያስ 61:1-2ን አንብቦ 'ይህ ጽሑፍ ዛሬ በጆሮአችሁ ተፈጸመ' በማለት አገልግሎቱን ከዚህ ትንቢት ጋር በቀጥታ አስተሳስሯል (ሉቃስ 4:18-21)፤ 'ለችግረኞች ወንጌልን እሰብክ ዘንድ... ለታሰሩት ነፃነትን' የሚለው ንባብ የመሲሑን አገልግሎት ማዕከላዊ ተልእኮ በግልጽ ይገልጻል — ኢየሱስ የመጣው ለተጨነቁት፣ ለታሰሩት፣ ለተጨቆኑት ነጻነትን ለማወጅ ነው። ኢሳይያስ የተጻፈው ስድስት መቶ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ ቢሆንም፣ ይህ ንባብ አንባቢውን በቀጥታ ወደ ናዝሬት ምኩራብ ወስዶ የመሲሑን ራስ-ማንነት ማወጅ እንዲሰማ ያደርገዋል፤ ይህ ደግሞ ስለ መጽሐፍ ቅዱስ አንድነትና ስለ እግዚአብሔር ታማኝ እቅድ ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጠናል።

ኤርምያስ 1፡ የነቢይነት ጥሪ

ኤርምያስ ገና ወጣት ሳለ ያህዌ 'ገና በማሕፀን ሳልሠራህ አውቅሁህ፥ ሳትወለድም ቀድሼሃለሁ ለአሕዛብም ነቢይ አድርጌሃለሁ' በማለት ጠራው (1:5)። ይህ ጥቅስ ስለ እግዚአብሔር ቀደምት እውቀትና ስለ ሰው ልጅ ክብር ጥልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ኤርምያስ ገና ማንነቱን ሳያውቅ በፊት፣ እግዚአብሔር ለእርሱ ልዩ ዓላማ አስቀድሞ ነድፎ ነበር። ኤርምያስ 'ብላቴና ነኝ፥ መናገርንም አላውቅም' ብሎ ቢያመነታም (1:6)፣ ያህዌ 'እንዳልፈራ' አረጋገጠለት፤ ቃሉንም በአፉ በማድረግ 'በአሕዛብና በመንግሥታት ላይ' ተልእኮ ሰጠው (1:9-10)። ልብ ሊባል የሚገባው ነገር፣ እግዚአብሔር ኤርምያስን ላመነታ ምላሽ የሰጠው በራሱ ብቃት ማረጋገጫ ሳይሆን፣ በራሱ በእግዚአብሔር ንብረት እውቀት ነው — 'እኔ ከአንተ ጋር ነኝና' (1:8)። ይህ ጥሪ ኤርምያስን ለ40 ዓመታት በሚዘልቅ ውስብስብና ሥቃይ የተሞላ አገልግሎት ላይ አዘጋጀው። ተልእኮው ራሱ ባለ ስድስት ግስ ተገልጿል፦ 'ትነቅልና ታናጋ ታጠፋና ታፍርስ ትሠራና ትተክል' (1:10)— አራቱ የመፋረስ ግሶች ናቸው፣ ሁለቱ ግን የመገንባትና የመትከል ናቸው። ይህ ንፅፅር ራሱ የመላውን መጽሐፍ ስልት ያሳያል፦ ኤርምያስ ብዙ ጊዜ ፍርድና ውድመትን ያውጃል፣ ነገር ግን ከዚህ ውድመት ማዶ ሁልጊዜ የመልሶ ግንባትና የመትከል ተስፋ ይኖራል።

ምዕራፍ 2-6፡ የመጀመሪያ ክሶች — የተተወች ሙሽራ

ኤርምያስ አገልግሎቱን የጀመረው በጣም በሚነካካ ምስል ነው፦ ያህዌ የይሁዳን የመጀመሪያ ፍቅር እንደ ሙሽራ ትዝታ አድርጎ ያስታውሳል፦ 'የወጣትነትሽን ፍቅር... በምድረ በዳ እንዴት እንደተከተልሽኝ አስታውሳለሁ' (2:2)። ይህ ትዝታ የግንኙነት ውብ ጅማሬ ትውስት ብቻ ሳይሆን፣ ለወደፊት ንስሐ የተሰጠ ግብዣ ጭምር ነው፤ 'አስታውሳለሁ' የሚለው ግስ እግዚአብሔር የቀደመውን ፍቅር ገና ያልረሳ መሆኑን ያመለክታል። ነገር ግን ሕዝቡ ይህን ፍቅር ትተው 'የተሰበሩ ጕድጓዶችን፥ ውኃን የማይይዙ ጕድጓዶችን' ለራሳቸው ቆፍረዋል (2:13) — ማለትም ሕያው ውኃ ካላቸው ካህዌ ይልቅ ከንቱ ጣዖታትን መርጠዋል። ይህ ምስል ራሱ ውስን ትርጉም ያለው ነው፤ 'ውኃ የማይይዙ ጕድጓዶች' ማለት ብዙ ጥረት ቢፈጠርባቸውም ውኃ የማይይዙ ተግባራት ናቸው — ልፍስፍስ ፍልስፍና፣ ጣዖታዊ ልማዶች፣ በራስ ጥበብ ላይ ብቻ የተመሠረተ ደኅንነት፣ ሁሉም መጨረሻቸው ተስፋ አስቆራጭ ውኃ-አልባነት ነው። ምዕራፍ 4 ላይ ኤርምያስ ከሰሜን የሚመጣውን ጥፋት 'እንደ አንበሳ' አድርጎ ይገልጻል፤ ልቡም በዚህ ራእይ ይሰበራል፦ 'ማኅፀኔ! ማኅፀኔ! የልቤ ግድግዳዎች! ልቤ በውስጤ ይንቀጠቀጣል' (4:19)። ይህ የነቢዩ ግላዊ ስሜታዊ ተሳትፎ ከመልእክቱ ራሱ ጋር በማይነጣጠል ሁኔታ የተሳሰረ መሆኑን ያሳያል — ኤርምያስ የፍርድ ተናጋሪ ብቻ ሳይሆን፣ ራሱ ስለ ሕዝቡ ልብ የሚያለቅስ ነቢይ ነው። ይህ ለእኛም ትልቅ ምሳሌ ነው፤ የእግዚአብሔርን ቃል ማወጅ ማለት ልብ አልባ ትችት ማድረግ ማለት አይደለም፤ ይልቁንም ስለ ሌሎች ኃጢአት ራሳችን ጭምር በጥልቅ ማዘንና ማልቀስ ይኖርብናል።

ኤርምያስ 7 እና 26፡ የቤተ መቅደሱ ስብከት

ኤርምያስ ሕዝቡ 'የያህዌ ቤተ መቅደስ፣ የያህዌ ቤተ መቅደስ' እያሉ በአጉል እምነት ደኅንነት ውስጥ እንዳይተማመኑ በድፍረት ገሠጻቸው (7:4)። ቤተ መቅደሱ በራሱ ደኅንነትን እንደማያመጣ፣ ይልቁንም ንስሐና ፍትሕ የግድ አስፈላጊ መሆናቸውን አስተማረ፤ 'መንገዶቻችሁንና ሥራችሁን አሳምሩ... ተማምነው ውሸት ንገራችሁ' (7:3,8) በሚል ግልጽ አነጋገር ውጫዊ ሃይማኖታዊ ልማድ ውስጣዊ ልውጠት ሳይኖረው ምንም ትርጉም እንደሌለው ገለጠ። ይህ ስብከት በካህናት በነቢያት ዘንድ ታላቅ ተቃውሞ አስነሳበት፤ በሞት እንዲቀጣ ተጠየቀ (ም. 26)፤ ነገር ግን ፍርድ ቤት ውስጥ የተነሳው ክርክር ኤርምያስን ከሞት አድኖ አህያ ብቻ በስደት እንዲኖር ተባ። ይህ ታሪክ ደፋር የቃል ኪዳን ወራሽ ብቻ ሳይሆን፣ ብዙ ጊዜ ተወዳጅ ካልሆነ እውነት ትክክለኛ ውጤት እንዳለው ያሳየናል።

ምዕራፍ 18-20፡ የሸክላ ሠሪው ቤትና የነቢዩ ስቃይ

ኤርምያስ ወደ ሸክላ ሠሪው ቤት ተላከ፤ ዕቃው በሠሪው እጅ ሲበላሽ፣ ሠሪው ዳግም ሌላ ዕቃ ይሠራዋል (18:1-4)። ይህ ምስል ያህዌ በእስራኤል ላይ ያለውን ፍጹም ሉዓላዊነት ያሳያል፦ 'እንደዚህ ሸክላ ሠሪ በእጄ ልትሆኑ አትችሉምን?' (18:6)። ልብ ሊባል የሚገባው ትልቅ ነጥብ፣ ሸክላ ሠሪው ዕቃው ሲበላሽ ወደ ጎን አልጣለውም — ዳግም ሠራው። ይህ ራሱ ስለ እግዚአብሔር ትዕግስትና ስለ ተስፋ ትልቅ ምስል ነው፤ የተበላሸ ሕይወት፣ የተሰበረ ማንነት፣ በእግዚአብሔር እጅ ውስጥ ዳግም ሊታደስ ይችላል። ይሁን እንጂ ይህ ምስል ተስፋን ብቻ ሳይሆን ማስጠንቀቂያንም ይይዛል፤ ሕዝቡ ንስሐ ካልገቡ ዕቃው ይሰበራል። ምዕራፍ 19 ላይ ኤርምያስ ተምሳሌታዊ በሆነ ተግባር የሸክላ ማሰሮ በሽማግሌዎችና በካህናት ፊት ሰብሮ 'ይህን ሕዝብና ይህችን ከተማ ዳግም እንደማይጠገን የሸክላ ዕቃ እሰብራለሁ' አለ (19:11)። በዚህ ምክንያት ካህኑ ፋሶሁር ኤርምያስን ደበደበውና በእንጨት ግንድ ውስጥ አሰረው (20:2)፤ ኤርምያስም በጥልቅ ስቃይ 'እግዚአብሔር ሆይ፥ አታለልኸኝ' ብሎ ጮኸ (20:7) — ይህ ከመላው መጽሐፍ ቅዱስ እጅግ ጨካኝ ከሆኑት የእምነት ትግል ጸሎቶች አንዱ ነው፤ ኤርምያስ ራሱን ተታልሎ የተጫነው ተልእኮ ሸክም ሆኖ ተሰማው፣ ነገር ግን ዝም ማለት ግን አልቻለም — 'ቃልህ በልቤ ውስጥ እንደ ተነደደ እሳት ሆነ፥ በአጥንቶቼም ውስጥ ተከተተ፤ ታግቼም ተከልኩ፥ ግን አልቻልኩም' (20:9)። ይህ ንባብ ስለ ትክክለኛ ጥሪ ኃይል ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የእውነተኛ የእግዚአብሔር ጥሪ ብዙ ጊዜ ከውጫዊ ድካምና ተቀባይነት ማጣት ጋር ተያይዞ ይመጣል፣ ነገር ግን ውስጣዊ የቃሉ እሳት ፈጽሞ ዝም አይልም። ነገር ግን በመጨረሻ ወደ ምስጋና ይመለሳል፦ 'ለያህዌ ዘምሩ' (20:13)። ይህ ድንገተኛ የስሜት ለውጥ የግል የእምነት ትግል እውነተኛ ተስፋ ጋር ተጣብቆ እንደሚኖር ያስተምረናል።

ምዕራፍ 29 እና 32፡ ደብዳቤና የተስፋ ምድር ግዢ

ኤርምያስ ወደ ባቢሎን ለተማረኩት ደብዳቤ ላከ፤ ውሸተኛ ነቢያት ፈጣን መመለስ ቢያውጁም፣ ኤርምያስ ግን የተለየ መልእክት ተናገረ፦ 'ቤቶችን ሥሩ ተቀመጡባቸውም... ለከተማይቱም ሰላም ፈልጉ፥ ስለ እርስዋም ወደ ያህዌ ጸልዩ' (29:5,7)። ይህ ትእዛዝ ምርኮ የመጨረሻ ውድቀት ሳይሆን ለ70 ዓመታት የሚዘልቅ ጊዜያዊ ዘመን መሆኑን፣ ያህዌም 'ስለ እናንተ የማስብበትን አሳብ አውቃለሁ... የሰላም አሳብ ነው እንጂ የክፉ አይደለም' (29:11) የሚል ተስፋ ይዞ ይመጣል። ይህ ጥቅስ ብዙ ጊዜ ከአውዱ ተነጥሎ ይጠቀሳል፤ ነገር ግን በትክክለኛ አውዱ ውስጥ ሲነበብ ይበልጥ ኃያል ትርጉም ይይዛል — ይህ ተስፋ ለምርኮኞች የተነገረ ነው፣ ልክ በጣም ተስፋ በሚያስቆርጥ ወቅት፣ ርቀትና ስደት ውስጥ ላሉት፤ ስለዚህ ለዛሬም ለተስፋ ቢስ ሁኔታ ውስጥ ላሉ ሁሉ ተመሳሳይ ማጽናኛ ይሰጣል፦ የእግዚአብሔር እቅድ ለእያንዳንዳችን መልካም ነው፣ ምንም እንኳ የአሁኑ ወቅት ጨለማ ቢመስልም። ምዕራፍ 32 ደግሞ ኢየሩሳሌም በባቢሎን ተከባ ውድቀት እንደማይቀር በተረጋገጠበት ወቅት፣ ኤርምያስ ራሱ በዓናቶት ያለን መስክ በገንዘብ ገዛ (32:9)። ይህ ተግባር ራሱ የነቢይነት ስብከት ነው፦ 'ቤቶችና እርሻዎችና የወይን ቦታዎች ዳግም በዚህች ምድር ይገዛሉ' (32:15)። በሚያስፈራ ጨለማ ውስጥ እንኳ፣ ኤርምያስ በያህዌ የመጨረሻ ታማኝነት ላይ ተግባራዊ ተስፋን አኖረ — ገንዘቡን በእርግጠኝነት ላልታየ ተስፋ ላይ አደራ አድርጎ አስቀመጠ፤ ይህም ስለ እውነተኛ እምነት ትርጉም ግልጽ ትምህርት ይሰጣል፦ እምነት ማለት ሁኔታዎች ተስፋ ሲያስቆርጡ እንኳ በተግባር መንቀሳቀስ ማለት ነው።

ኤርምያስ 31:31-34፡ የአዲስ ኪዳን ንግግር

በ"መጽሐፈ መጽናናት" (ም. 30-33) ውስጥ የተካተተው ይህ ንግግር የኤርምያስን የፍጻሜ ዘመን ተስፋ ቁንጮ ያሳያል። 'ከእነዚያ ወራት በኋላ... ሕጌን በልቡናቸው አኖራለሁ፥ በልባቸውም እጽፈዋለሁ' የሚለው ተስፋ ከሲና ቃል ኪዳን የተለየ አዲስ ጥራት ያለው ግንኙነት ያውጃል፦ ውስጣዊ መሆን፣ ቀጥተኛ የያህዌ እውቀት፣ እና ቁርጥ ያለ ይቅርታ። 'ከታናናሾቻቸው ጀምሮ እስከ ታላላቆቻቸው ድረስ ሁሉ ያውቁኛል' (31:34) የሚለው ንባብ ደግሞ የዚህ አዲስ ግንኙነት ዲሞክራሲያዊነት ያመለክታል — ማወቅ የተወሰኑ ልዩ ሰዎች (ካህናት፣ ነቢያት) ብቻ ጥቅም ሳይሆን ለሁሉም አማኝ ተደራሽ ይሆናል። ወደ ዕብራውያን ሰዎች የተላከው መልእክት ይህንን ክፍል ሁለት ጊዜ ይጠቅሳል (ዕብ. 8:8-12፤ 10:16-17)፤ ኢየሱስም በመጨረሻው ራት ላይ 'ስለ እናንተ በሚፈስሰው ደሜ አዲስ ኪዳን ይህ ጽዋ ነው' ብሏል (ሉቃስ 22:20)። ለክርስቲያኖች ይህ ትንቢት ማዕከላዊ ትርጉም ይይዛል፤ ዛሬ የምናገለግለው በአዲሱ ኪዳን ውስጥ ነው — ሕጋችን ውጫዊ ደንብ ብቻ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ልባችን ውስጥ የተጻፈ ሕያው ንብረት ነው።

ኤርምያስ 37-45፡ የኢየሩሳሌም ውድቀትና የነቢዩ መከራ

በሴዴቅያስ ዘመን ኤርምያስ ለባቢሎን እጅ መስጠት እንደሚሻል በተደጋጋሚ ቢመክርም፣ እንደ ከዳተኛ ተቆጥሮ ታሰረ፣ በጭቃ ጉድጓድ ውስጥ ተጣለ። ኢየሩሳሌም በ586 ከክ.ል.በ ስትወድቅ፣ ባቢሎናውያን በአገሪቱ እንዲቆይ ፈቀዱለት፤ በኋላም ጎዶልያስ ከተገደለ በኋላ በግድ ወደ ግብጽ ተወሰደ፣ እዚያም እስከ ዕለተ ሞቱ ድረስ አገለገለ። የኤርምያስ የመጨረሻ ዓመታት፣ ምንም እንኳ ትንቢቱ ትክክለኛ ሆኖ ቢፈጸምም፣ ራሱ የፍርድ ውጤት ተካፋይ መሆኑን ያሳያል — ይህ ደግሞ ስለ ነቢያዊ አገልግሎት ወሰን-አልባ ራስን ማስተውል ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የእግዚአብሔር እውነተኛ አገልጋይ ብዙ ጊዜ ከሚያገለግላቸው ሰዎች ጋር ተመሳሳይ ሥቃይን ተካፍሎ ራሱ የመልእክቱ ሕያው ምስክርነት ይሆናል።

ምዕራፍ 1-2፡ የተጣለችው ከተማ

መጽሐፉ ኢየሩሳሌምን በአንድ ወቅት 'በሕዝብ ብዛት የተከበበች' ነገር ግን አሁን 'መበለት' ሆና እንደምትገኝ በምሳሌያዊ ቋንቋ ይገልጻል (1:1)። ይህ ንፅፅር — ከክብር ወደ ውርደት፣ ከሕዝብ ብዛት ወደ ብቸኝነት — በራሱ ጥልቅ ስሜታዊ ክብደት ይይዛል፤ 'በሌሊት እያለቀሰች ታለቅሳለች፥ በጉንጮችዋም ላይ እንባዋ ይወርዳል፤ ከወዳጆቿ ሁሉ የሚያጽናናት ማንም የላትም' (1:2) የሚለው ንባብ የከበባውን ዘመን ብቸኝነት በሚያሳዝን ግልጽነት ያሳየናል። ሐዘኑ የፖለቲካ ሽንፈት ብቻ ሳይሆን፣ ጥልቅ የመንፈሳዊ ትርጉም ያለው ነው፦ ውድመቱ የመጣው ሕዝቡ ቃል ኪዳኑን በመተላለፋቸው በያህዌ ፍትሐዊ ፍርድ ነው። ገጣሚው ያህዌን እንደ ጠላት አድርጎ ከመግለጽ ወደኋላ አይልም — 'ጌታ እንደ ጠላት ሆነ፥ እስራኤልንም አጠፋ' (2:5) — ነገር ግን ይህ ፍርድ ኃጢአትን ካለመቅጣት ይልቅ የቅድስናውን ግድ የሚያሳይ ነው። ለዘመናዊው አንባቢ ይህ ግልጽነት ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የእግዚአብሔርን ፍርድ በጨለማ ወቅት ብንደነግጥም ወደ እርሱ ማልቀስ፣ ስሜታችንን ያለ ማንም ሽፋን ማምጣት እንደሚቀር የተቀደሰ የአምልኮ ዓይነት ነው።

ምዕራፍ 3፡ የተስፋ ማዕከል

በጥልቅ ግላዊ ሥቃይ መካከል፣ ገጣሚው በመጀመሪያ 'እርሱ ወደ ጨለማ መራኝ እንጂ ወደ ብርሃን አይደለም' (3:2) እና 'አጥንቶቼንም ሰበረ' (3:4) ብሎ ስቃዩን በድፍረት ይገልጻል፤ ነገር ግን ወዲያውኑ ወደ ትዝታ ተመልሶ የያህዌን የማይለወጥ ባሕርይ ያስታውሳል፦ 'ይህን ግን በልቤ አስባለሁ፥ ስለዚህም ተስፋ አደርጋለሁ፦ የያህዌ ምሕረት አትታለቅም... በየጥዋቱ ትታደሳለች፤ ታማኝነትህ ታላቅ ነው' (3:21-23)። ይህ ማዘናበል — ከጥልቅ ተስፋ ማጣት ወደ ጥልቅ ተስፋ — ራሱ ትልቅ መንፈሳዊ ትምህርት ይሰጣል፤ ተስፋ ስሜታችንን ችላ በማለት ሳይሆን፣ ስሜታችንን ካምንበት እውነት ጋር በንቁ ሆነ ውሳኔ በማገናኘት ይመጣል — 'ይህን ግን በልቤ አስባለሁ' የሚለው ራሱ ፈቃደኛ የማስታወስ ተግባር ነው። ይህ ጥቅስ በክርስቲያናዊ አምልኮ ውስጥ ካሉት እጅግ የተወደዱ የተስፋ ጥቅሶች አንዱ ሆኖ ቆይቷል፤ በጥልቅ ሐዘን መካከልም እንኳ የያህዌ ታማኝነት እንደማያቋርጥ ያስተምራል። ምዕራፉ ደግሞ 'ጌታ ግን ይራራል፣ እርሱ ራሱ ያስተሠቃያል፥ ደግሞም ራርቶ ይራራል፤ እንደ ምሕረቱ ብዛት' (3:32) በማለት እግዚአብሔር ራሱ ፍርዱን ደስ የማይለው መሆኑን ያሳያል — ፍርድ የግድ አስፈላጊ ቢሆንም፣ ምሕረት ግን ወደ እግዚአብሔር ልብ ይበልጥ ተፈጥሮዊ ነው።

ምዕራፍ 4-5፡ የከበባው ትዝታና የመልሶ ማቋቋም ልመና

ምዕራፍ 4 የከበባውን አስከፊ ውጤት (ረሃብ፣ የልጆች ሥቃይ) በሚያስደነግጥ ዝርዝር ያሳያል — 'የሕፃናት ልጆች ምላስ ከጥም የተነሳ በላንቃቸው ላይ ተጣበቀ' (4:4) የሚለው ንባብ የከበባውን ግፍ በምንም ሽፋን ያለ ያስተላልፋል፤ ይህ ግልጽነት ራሱ ለዛሬው ምዕመናን ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የቤተክርስቲያን ትውፊት የሰው ልጅ ስቃይን ችላ ላለማለት ወይም ላለመሸፈን ነፋሻነት አለው። ምዕራፍ 5 ግን በሙሉ ማኅበረሰብ ስም ወደ ያህዌ የቀረበ ልመና ሆኖ ይደመደማል፦ 'አቤቱ፥ ወደ አንተ እንመለስ ዘንድ መልሰን፤ ዘመናችንንም እንደ ቀድሞው አድስ' (5:21)። ይህ የመጨረሻ ጸሎት፣ ምንም እንኳ በእርግጠኝነት ምላሽ ባይሰጥም ('ወይስ ፈጽመህ ጥለኸናልን? ከመጠንም አልፎ ተቆጥተህብናልን?' 5:22) ተስፋ ፈጽሞ እንዳልጠፋ ያሳያል — መጽሐፉ ራሱ በጥያቄ ምልክት ተጠናቆ ማብቃቱ ራሱ ትርጉም ያለው ነው፤ ይህም ስቃይ ገና ያልፈታ በሆነበት ወቅት ራሱ በእውነት መጸለይ የሚያስተምረን ትምህርት ነው።

የመንፈሳዊ ትምህርት ማጠቃለያ፡ የተፈቀደ ሐዘን

ሰቆቃወ ኤርምያስ ለምእመናን የሚሰጠው ትልቁ ስጦታ ራሱ የመጽሐፉ መኖር ነው፦ ቅዱሳት መጻሕፍት ጥርት ያለ፣ ያልተደበቀ ሐዘንን በእምነት ቋንቋ ውስጥ ቦታ ይሰጡታል። ገጣሚው ጥያቄዎቹን ሳይደብቅ፣ ቁጣውንም ሳይሸፍን፣ በተመሳሳይ ጊዜ ወደ ተስፋ ይመለሳል — ይህም ሐዘንን የማፈን ወይም ግድየለሽ ብሩህ ተስፋን ከማውጣት ይልቅ፣ በጨለማ ውስጥ ሆኖ ታማኝ ሆኖ መጸለይን ያስተምረናል። ለዘመናዊው አንባቢ፣ ይህ መጽሐፍ የሚያሳየው የክርስቲያን ተስፋ ስቃይን በማለፍ ሳይሆን በስቃዩ ውስጥ በማለፍ የሚገኝ መሆኑን ነው። ማንም አጥርቶ ያዘነ፣ ማንም በጨለማ ጊዜ ውስጥ ያለ አማኝ፣ በዚህ አጭር ግን ጥልቅ መጽሐፍ ውስጥ የራሱን ልብ ድምፅ ማግኘት ይችላል፤ እናም ልክ እንደ ገጣሚው፣ ወደ ተመሳሳይ የተስፋ ማዕከል — 'የያህዌ ምሕረት አትታለቅም' — ተመልሶ ሊደርስ ይችላል።

ምዕራፍ 1-3፡ የመለኮታዊ ዙፋን-ሠረገላ ራእይ እና ጥሪ

ሕዝቅኤል የመክፈቻ ራእዩን በኮቦር ወንዝ አጠገብ ተመለከተ፦ አራት ሕያዋን ፍጥረታት፣ መንኰራኵሮች በመንኰራኵሮች ውስጥ፣ እና ከሁሉ በላይ የያህዌ ክብር (ካቦድ) አምሳል (1:4-28)። ይህ ራእይ ውስብስብና በጣም ዝርዝር ስለሆነ በራሱ ምልክት ይይዛል፤ የያህዌ ክብር በሰብዓዊ ቋንቋ ፍጹም ሊገለጽ የማይችል ታላቅነት እንዳለው ያሳያል — ሕዝቅኤል ራሱ 'የያህዌ ክብር አምሳል' እያለ ደጋግሞ ይናገራል፣ ቀጥተኛ ገለጻ ስላልበቃው። ይህ ራእይ ያህዌ በባቢሎን ምድር እንኳ ከምርኮኞቹ ጋር መገኘቱን ያረጋግጣል፤ የያህዌ ክብር በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ብቻ የተወሰነ አለመሆኑን ያሳያል — ይህ ለምርኮኞቹ ትልቅ ማጽናኛ ነበር፤ ምድራቸውን፣ ቤተ መቅደሳቸውን ቢያጡም፣ እግዚአብሔር ራሱ ግን አልተወዳቅቻቸውም። ሕዝቅኤል ጥቅልል እንዲበላ ታዘዘ፤ ጣዕሙም እንደ ማር ጣፋጭ ነበር (ምንም እንኳ ይዘቱ ሐዘንና ልቅሶ ቢሆንም) (2:8-3:3)፤ ይህም መልእክቱን ሙሉ በሙሉ ውስጡ ማድረግ እንዳለበት ያመለክታል — የእግዚአብሔርን ቃል በራሱ ውስጥ ማድረግ፣ በአካልም ውስጥ 'ማስቀደም' ራሱ የነቢይነት ተልእኮ ማዕከል ነው። ጣዕሙ ጣፋጭ መሆኑ ደግሞ ትልቅ ትርጉም አለው፦ ምንም እንኳ የመልእክቱ ይዘት ፍርድ ቢሆንም፣ የእግዚአብሔር ቃል ራሱ ለታዛዙ ልብ ጣፋጭ ነው።

ምዕራፍ 8-11፡ የክብር መውጣት

ሕዝቅኤል በራእይ ወደ ኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ተወስዶ በዚያ የሚፈጸመውን ምስጢራዊ የጣዖት አምልኮ ተመለከተ (8:6-18)፤ 'ከዚህ ይልቅ የሚያስጠሉ ትዕይንቶች ደግሞ ታይምና ትመልስም' (8:15,17) የሚለው ተደጋጋሚ አገላለጽ ኃጢአት ገደብ ያለው ደረጃ ሳይሆን፣ ደረጃ በደረጃ ወደ ተባባሰ ጥልቀት እንደሚያድግ ያሳያል። በዚህ ምክንያት የያህዌ ክብር ከቅድስተ ቅዱሳን ወደ ደጃፍ፣ ከዚያም ከከተማይቱ ወደ ምሥራቅ ተራራ ቀስ በቀስ ወጣ (11:22-23)። ይህ ቀስ በቀስ የክብር መውጣት — በአንድ ፍንድግ ቅጽበት ሳይሆን በደረጃ በደረጃ የተካሄደ — ራሱ ስለ እግዚአብሔር ትዕግስት ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ እግዚአብሔር ወዲያውኑ አልተወም፣ ይልቁንም እያንዳንዷን ደረጅ በትዕግስት አልፎ በመጨረሻ ብቻ ሙሉ በሙሉ ወጣ። ይህ የክብር መውጣት፣ ቤተ መቅደሱ ውድመት ከመድረሱ በፊት፣ ያህዌ ራሱ ንጹሕ ያልሆነውን ማደሪያ መተውን ያሳያል — ለዛሬም ትልቅ ማስጠንቀቂያ ነው፤ ውጫዊ ሥርዓት ብቻውን የእግዚአብሔርን መገኘት አያስተካክልም፤ ንጽሕና የግድ አስፈላጊ ነው።

ምዕራፍ 16 እና 23፡ ኢየሩሳሌም እንደ ታማኝ ያልሆነች ሚስት

ሕዝቅኤል 16 ኢየሩሳሌምን ከልደቷ ጀምሮ ትተርካለች፤ የተጣለች ሕፃን ሆና ተገኝታ ያህዌ አድጓት አጊጧት አገባት (16:6-14)፤ እርሷ ግን ውበቷንና ሀብቷን ወስዳ ለባዕዳን አማልክትና ለፖለቲካዊ አጋሮች ተጠቀመችበት (16:15)። ምዕራፍ 23 ደግሞ ኦሆላና ኦሆሊባ የተባሉ ሁለት እኅትማማች (ሰማርያና ኢየሩሳሌም) በተመሳሳይ ምሳሌ ያቀርባል። ምንም እንኳ ቋንቋው ለዘመናዊ አንባቢ አስደንጋጭ ቢሆንም፣ ዓላማው ግልጽ ነው፦ የቃል ኪዳን ክህደት ቀላል ስህተት ሳይሆን፣ በጥልቅ ፍቅር ግንኙነት ላይ የተፈጸመ ክብደት ያለው ክህደት መሆኑን ለማሳየት ነው። ይሁን እንጂ ምዕራፍ 16 እንኳ በፍርድ ብቻ አይደመድምም፤ ያህዌ 'ዘላለማዊ ቃል ኪዳን' እንደሚያቆም ተስፋ ይሰጣል (16:60) — የተጣሰ ቃል ኪዳን እንኳ በእግዚአብሔር ታማኝነት ላይ የተመሠረተ አዲስ ተስፋ ሊኖረው እንደሚችል ያሳያል፤ ይህ ደግሞ ስለ እግዚአብሔር ጸጋ ገደብ-አልባ ስፋት ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል።

ምዕራፍ 18፡ የግል ኃላፊነትና 'አዲስ ልብ'

ሕዝቅኤል 18 በዘመኑ ተወዳጅ ከነበረው 'አባቶች ጎምዛዛ ወይን በሉ፥ የልጆችም ጥርስ ሆምጣጣ ሆነ' (18:2) ተረት አባባል ጋር ይታገላል — ማለትም ሕዝቡ የቀደሙት ትውልዶች ኃጢአት ውጤት ብቻ እንደሆኑ ራሳቸውን አላገለሉ ነበር። ያህዌ ግን በግልጽ 'ኃጢአት የምትሠራ ነፍስ እርስዋ ትሞታለች' በማለት እያንዳንዱ ግለሰብ ለራሱ ምርጫ ተጠያቂ መሆኑን ያውጃል (18:20)። ይህ ትምህርት ተስፋንም ይዞ ይመጣል፦ ክፉ ሰው እንኳ ቢመለስ 'ከመተላለፉ ሁሉ ይድናል' (18:21-22)። ምዕራፉ 'አዲስ ልብና አዲስ መንፈስ ለራሳችሁ አድርጉ... ስለ ምን ትሞታላችሁ?' (18:31) በሚል ልባዊ ጥሪ ይደመደማል — ይህ ጥሪ ከኤርምያስ 31 የአዲስ ኪዳን ተስፋ ጋር ተመሳሳይ ድምጽ ያለው ሲሆን፣ የውስጣዊ ለውጥ አስፈላጊነትን ያጎላል፤ ጥያቄው 'ስለ ምን ትሞታላችሁ?' የሚለው ራሱ የእግዚአብሔርን ልብ ያሳያል — እርሱ የማንም ሞት ደስ አይለውም (18:32)፣ ይልቁንም ንስሐን ፈልጎ ይመጣል።

ምዕራፍ 34፡ ክፉ እረኞችና ቸሩ እረኛ

ያህዌ የእስራኤልን መሪዎች 'ራሳቸውን የሚያሰማሩ እረኞች' ሲል ይኰንናቸዋል፤ በጎቹን ከመንከባከብ ይልቅ ራሳቸውን አድለውበታል፣ የደከሙትንም አላበረቱም (34:2-4)። በዚህ ምክንያት ያህዌ ራሱ 'እኔ ራሴ በጎቼን እፈልጋቸዋለሁ፥ እኔም እጠብቃቸዋለሁ' በማለት ኃላፊነቱን ይወስዳል (34:11)። ትንቢቱ ወደ መሲሐዊ ተስፋ ያድጋል፦ 'ባሪያዬን ዳዊትን በእነርሱ ላይ አነግሣለሁ፥ እርሱም ይጠብቃቸዋል' (34:23)። ይህ ራእይ ኢየሱስ 'እኔ በጎች እረኛ ነኝ' ብሎ ራሱን ሲገልጽ (ዮሐ. 10:11) በቀጥታ ያስተጋባል — እርሱ ራሱ ያህዌ ራሱ ቃል የገባው ታማኝ እረኛ ሆኖ ተገለጠ፤ 'የጠፋችውን እፈልጋለሁ፥ የተባረረችውንም እመልሳለሁ፥ የተሰበረችውንም እጠግናለሁ፥ የደከመችውንም አበረታለሁ' (34:16) የሚለው ተስፋ ደግሞ ለተጨነቁ ምዕመናን ሁሉ ትልቅ ማጽናኛ ነው።

ምዕራፍ 37፡ የደረቁ አጥንቶች ሸለቆ

ሕዝቅኤል በመንፈስ ተወስዶ በደረቁ አጥንቶች በተሞላ ሸለቆ ውስጥ ተቀመጠ። ያህዌ 'እነዚህ አጥንቶች በሕይወት ይኖራሉን?' ሲል ጠየቀው፤ ሕዝቅኤልም 'አንተ ታውቃለህ' ብሎ በትሕትና መለሰ (37:3) — ይህ ምላሽ ራሱ ትልቅ የእምነት ትምህርት ይሰጣል፤ ኢምንት ተስፋ በሚመስልበት ወቅት ትክክለኛው መልስ ራስን በዕውቀት ማታለል ወይም ተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ የመጨረሻውን ውሳኔ ለእግዚአብሔር ማስረከብ ነው። በትንቢት ንግግር አማካኝነት አጥንቶቹ ተያያዙ፣ ሥጋና ቆዳ ለበሱ፣ በመጨረሻም እስትንፋስ (ሩዋሕ) ገባባቸውና ታላቅ ሠራዊት ሆኑ (37:7-10)። ይህ ደረጅ በደረጅ የተከሰተ ትንሣኤ — መጀመሪያ አጥንት፣ ከዚያ ሥጋ፣ በመጨረሻ እስትንፋስ — ራሱ ስለ እግዚአብሔር ዘዴያዊ ትዕግስት ትምህርት ይሰጣል፤ መንፈሳዊ ትንሣኤ ደግሞ ብዙ ጊዜ ደረጅ በደረጅ ይካሄዳል። ትርጓሜው ግልጽ ነው፦ 'እነዚህ አጥንቶች የእስራኤል ቤት ሁሉ ናቸው' — ይህ ራእይ ብሔራዊ መታደስን የሚያመለክት ሲሆን፣ ቋንቋው ግን ከአካላዊ ትንሣኤ መዝገበ-ቃላት የተወሰደ በመሆኑ ብዙ ክርስቲያን ተርጓሚዎች የአጠቃላይ ትንሣኤን ጥላ ያዩበታል።

ምዕራፍ 40-48፡ አዲሱ ቤተ መቅደስ

መጽሐፉ በአዲስ፣ ተስማሚ በሆነ ቤተ መቅደስ ሰፊ ራእይ ይደመደማል፤ ከዚያም የያህዌ ክብር ወደ ቤተ መቅደሱ ይመለሳል (43:1-5) — ይህ የክብር መመለስ ራሱ ምዕራፍ 10 ላይ ካየነው የክብር መውጣት ጋር ቀጥተኛ ተቃርኖ ይፈጥራል፤ ውድመት የያህዌ የመጨረሻ ቃል አልነበረም፣ ተስፋ ግን ነው። ከቤተ መቅደሱ ውኃ ይፈልቃል፣ እየሰፋም ወደ ሙት ባሕር ሲደርስ ውኃውን ወደ ንጹሕ ውኃ ይለውጠዋል፣ በዳርቻውም የፈውስ ዛፎች ይበቅላሉ (47:1-12)። ይህ ወደ ማይኖርበት ወደ ሙት ባሕር የሚደረግ የውኃ ፈውስ ራሱ ትልቅ ተምሳሌት ነው፤ የእግዚአብሔር ክብር ከቤተ መቅደሱ ወደ ውጭ ፈሶ ማንንም ሕይወት-አልባ ስፍራ ሕያው ማድረግ ይችላል። መጽሐፉ 'ከዚያች ቀን ጀምሮ የከተማይቱ ስም፡ ያህዌ-ሻማ (ያህዌ በዚያ ነው)' በሚል ተስፋ ይዘጋል (48:35) — ይህ የመጨረሻ ስም-ለውጥ የመላውን መጽሐፍ ጉዞ ያጠቃለለ ነው፤ ከክብር መውጣት ወደ ክብር ዘላለማዊ መገኘት።

ምዕራፍ 1-3፡ ታማኝነት በባዕድ ግዛት

ዳንኤልና ሦስቱ ጓደኞቹ (ሲድራቅ፣ ሚሳቅ፣ አብደናጎ) ራሳቸውን በንጉሥ ምግብ ላለማርከስ ወሰኑ (1:8)፤ ይህ ውሳኔ ትንሽ ጉዳይ ሊመስል ይችላል፣ ነገር ግን ራሱ የቃል ኪዳን ማንነትን በተግባር የመጠበቅ ትልቅ ምርጫ ነበር — ንጉሣዊው ምግብ ለጣዖታት ተቀርቦ ወይም ከምድብ ደንብ ውጪ ሊሆን ስለሚችል፣ ይህን ትንሽ ግን ውሳኔ-ተኮር ታማኝነት መጠበቁ የልብ አቅጣጫ ማሳያ ነው። እግዚአብሔርም በጥበብና በእውቀት ባረካቸው (1:17-20)። ናቡከደነፆር የወርቅ ምስል ባቆመ ጊዜ፣ ሦስቱ ጓደኞች ለመስገድ ፈቃደኛ ባለመሆናቸው ወደ እሳት እቶን ተጣሉ፤ ልብ ልንል የሚገባን ትልቅ ነጥብ 'እግዚአብሔር ያድነን ወይም አያድነን ለጣዖቱ አንሰግድም' (3:17-18) የሚለው መልስ ነው — ይህ የእምነት ደረጅ ከፍ ያለ ነው፤ ውጤቱ ምንም ይሁን ታማኝነት ላይ የተመሠረተ ውሳኔ። እግዚአብሔር ግን ከእሳቱ ውስጥ ጠበቃቸው፣ 'የአማልክት ልጅ' የሚመስል አራተኛ ግለሰብ ከእነርሱ ጋር ታየ (3:25) — ይህ ራሥ ስለ እግዚአብሔር ተባርኮት-ብቻ ሳይሆን ስለ ተባርኮት-በስቃይ-ውስጥ ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል፤ እግዚአብሔር ስቃይን ላያስቀር ይችላል፣ ነገር ግን በስቃዩ ውስጥ ግን ከእኛ ጋር አብሮ ይኖራል።

ምዕራፍ 2፡ የናቡከደነፆር ሕልምና የመንግሥታት ምስል

ናቡከደነፆር ግራ የሚያጋባ ሕልም አየ፣ ጠቢባኑም ሊተረጉሙት ተስኗቸው በሞት ተፈረደባቸው። ዳንኤል ግን ጓደኞቹን ወደ ጸሎት ጠርቶ ምስጢሩ ተገለጠለት፤ 'በሰማይ ምስጢርን የሚገልጥ አምላክ አለ' ሲል ለንጉሡ መለሰ (2:28) — ይህ ምላሽ ራሱ ትልቅ ትሕትና ያሳያል፤ ዳንኤል ራሱ ብቁ ገለጻ ማድረግ ችላ ብቻ ሳይሆን፣ ወዲያውኑ ክብሩን ወደ እግዚአብሔር ቀጥ አድርጎ አዞረ። ሕልሙ ወርቅ ራስ፣ ብር ደረት፣ ናስ ሆድ፣ ብረት እግር ያለው ታላቅ ምስል ነበር — እነዚህ ተከታታይ የዓለም መንግሥታትን ይወክላሉ። ያለ እጅ የተፈለፈለ ድንጋይ ምስሉን ደቅቆ ወደ ታላቅ ተራራ አደገ፤ ይህም 'እግዚአብሔር የሰማይ አምላክ ለዘላለም የማይፈርስ መንግሥት ያቆማል' (2:44) የሚለውን ትንቢት ይወክላል። ይህ ራእይ የታሪክን ሙሉ አካሄድ በያህዌ እጅ ውስጥ እንዳለ፣ የሰዎች ኃያላን መንግሥታት ሁሉ ጊዜያዊ እንደሆኑ፣ የእግዚአብሔር መንግሥት ግን ዘላለማዊ እንደሚሆን ያውጃል — ይህ ለዛሬው የፖለቲካ አለመረጋጋት ውስጥ ላሉ ምዕመናን ሁሉ ትልቅ ማጽናኛ ነው፤ ምድራዊ ኃያላን ቢመላለሱም ግን የእግዚአብሔር መንግሥት ጸንቶ ይኖራል።

ምዕራፍ 5፡ በግድግዳው ላይ የተጻፈው ጽሑፍ

ብልጣሶር በድግስ ላይ ከቤተ መቅደስ የተዘረፉ ንዋያተ ቅድሳት ተጠቅሞ ጣዖታትን ሲያመሰግን፣ ድንገት የሰው እጅ ጣት በግድግዳው ላይ 'ሜኔ፥ ሜኔ፥ ቴቀል፥ ፋርሲን' ብላ ጻፈች (5:25)። ዳንኤል ተጠርቶ ተረጎመው፦ ያህዌ የብልጣሶርን መንግሥት ቆጥሮ ጨርሶታል፣ በሚዛን ተመዝኖ ጐድሏል፣ መንግሥቱም ለሜዶንና ለፋርስ ተከፍሎ ተሰጥቷል። በዚያች ሌሊት ብልጣሶር ተገደለ (5:30)። ይህ ታሪክ ኃያላን ገዥዎች እንኳ ከእግዚአብሔር ፍርድ ውጪ እንዳልሆኑ፣ ትዕቢትና ስድብ በእግዚአብሔር ላይ የመጨረሻ ዋጋ እንዳለው በሚያስደነግጥ ግልጽነት ያሳያል — ብልጣሶር የተከሰሰው ገለልተኛ ኃጢአት ብቻ ሳይሆን ልዩ በሆነ ሁኔታ ቀደም ሲል ናቡከደነፆር ራሱ ስለ ተማረው ትምህርት 'ልብህን ትዕቢት ውስጥ አድርገህ ነው' (5:22) በሚል ተግሣጽ ይነካካ ነው — ትውልድ ከትውልድ የተስተካከለ ትምህርት ችላ ማለት ራሱ ትልቅ ኃላፊነት ያመጣል።

ምዕራፍ 6፡ የአንበሳ ጉድጓድ

ዳንኤል በዳርዮስ ዘመን ከፍተኛ ቦታ ላይ በደረሰ ጊዜ፣ ተቀናቃኞቹ በእርሱ ላይ ወጥመድ ዘረጉ፤ ንጉሡ ብቻ እንዲመለክ የሚያዝ ሕግ አወጡ። ዳንኤል ግን እንደ ልማዱ በቀን ሦስት ጊዜ ወደ ኢየሩሳሌም ትይዩ ተንበርክኮ ጸለየ (6:10)፤ 'እንደ ልማዱ' የሚለው ማስታወሻ ራሱ ትልቅ ትርጉም አለው — ዳንኤል በጭንቅ ውስጥ ብቻ ሳይሆን በተለምዷዊ ሕይወት ውስጥ ጭምር ጸሎትን ልማዱ አድርጎ የነበረ ስለሆነ፣ ግፊት በመጣ ጊዜ ልማዱን ለመቀየር አልተፈታተነም። በዚህም ምክንያት ወደ አንበሶች ጉድጓድ ተጣለ። እግዚአብሔር ግን የአንበሶችን አፍ ዘጋ፤ ዳንኤልም ያለ ምንም ጉዳት ወጣ (6:22-23)። ይህ ታሪክ ስለ ጸሎት ቅድሚያ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የመደበኛ ጸሎት ልማድ ያለው ሰው ግፊት በሚያጋጥመው ጊዜ ልማዱን ለመተው በቀላሉ አይሸነፍም።

ምዕራፍ 7፡ አራቱ አራዊትና 'እንደ ሰው ልጅ'

ዳንኤል በራእይ አራት ታላላቅ አራዊት ከባሕር ሲወጡ ተመለከተ፤ እነዚህም ተከታታይ የዓለም መንግሥታትን ይወክላሉ። ከዚያ በኋላ 'እንደ ሰው ልጅ የሚመስል' ወደ ብሉይ ዘመን ሰው ቀርቦ 'ግዛትና ክብር መንግሥትም ተሰጠው፤ አሕዛብም ወገኖችም በልዩ ልዩ ቋንቋም የሚናገሩ ሁሉ ያገለግሉት ዘንድ' ተባለ (7:13-14)። ኢየሱስ ራሱን 'የሰው ልጅ' ብሎ በተደጋጋሚ የጠራው ይህንኑ ጥቅስ በማጣቀስ ነው — ይህ ራስ-ማዕረግ ትሕትናንና ልዕልናን በአንድ ጊዜ የያዘ ነው፤ 'የሰው ልጅ' የተባለው ሰብዓዊ ተካፋይነትን ያመለክታል፣ ነገር ግን ተሰጠው ግዛትና ክብር ግን ፍጹም መለኮታዊ ልዕልናን ያመላክታል።

ምዕራፍ 9፡ የሰባው ሱባዔ ትንቢት

የኤርምያስን የ70 ዓመት ምርኮ ትንቢት (ኤር. 25:11-12) ካነበበ በኋላ፣ ዳንኤል በንስሐ ጸለየ፤ ጸሎቱ ራሱ ትልቅ ምሳሌ ነው — 'ኃጢአት ሠራን፣ በደልንም አድርገን ክፉ ሠራን' (9:5) ብሎ ራሱን ከሕዝቡ ኃጢአት ጋር ቆራርጦ ሳያደረግ ራሱን ተካፋይ አድርጎ ተናዘዘ፣ ምንም እንኳ ግላዊ ኃጢአት ላይኖርበትም። መልአኩ ገብርኤልም የኤርምያስን 70 ዓመታት ወደ 70 'ሱባዔዎች' (490 ዓመታት) አስፍቶ፣ ኢየሩሳሌምን ለመገንባት ትእዛዝ ከሚወጣበት ጊዜ ጀምሮ እስከ 'መሲሕ አለቃ' መገለጥ ድረስ ያለውን ትክክለኛ የጊዜ ሰሌዳ ገለጸ። ብዙ ተርጓሚዎች ይህንን ትንቢት ከኢየሱስ ክርስቶስ አገልግሎትና ስቅለት ጋር በቀጥታ ያገናኙታል — ይህ ትንቢት ራሱ ስለ መጽሐፍ ቅዱስ ትክክለኛነትና ስለ እግዚአብሔር ታሪክ-ተኮር ትዕግስት ትልቅ ማረጋገጫ ይሆናል።

ምዕራፍ 10-12፡ የመጨረሻው ራእይ

የመጽሐፉ ማጠቃለያ ራእይ ዳንኤልን በጾምና በጸሎት ካገኘው ከሦስት ሳምንት በኋላ የመጣ ሲሆን፣ መልአኩ 'ከፋርስ መንግሥት አለቃ ጋር ሃያ አንድ ቀን ስዋጋ ቆየሁ' ብሎ ስለ መንፈሳዊ ግጭት ጀርባ ስለሚደረገው ትግል ገልጿል (10:13) — ይህ ክፍል ስለ መልአካዊ ኃይላትና ስለ ጸሎት ውጤታማነት ጥልቅ ግንዛቤ ይሰጣል፤ የዳንኤል ጸሎት ወዲያውኑ ምላሽ ያላገኘው በእግዚአብሔር ፍቃደኝነት ማነስ ሳይሆን፣ ከዓይናችን ስውር በሆነ መንፈሳዊ ግጭት ምክንያት ሊሆን ይችላል የሚል ትልቅ ትምህርት ይሰጣል — ስለዚህ ምላሽ ቢቆይም ጸሎትን አለመተው ተገቢ ነው። ምዕራፍ 11 ዝርዝር የሆነ፣ ስለ መጪው የግሪክና የግብጽ-ሶርያ ግጭት ትንቢት ይዟል፤ ብዙ ተርጓሚዎች ይህንን ከአንጤዮከስ ኤጲፋንዮስ ታሪክ ጋር በትክክል ያዛምዱታል። መጽሐፉ ግን በሩቅ ተስፋ ይደመደማል፦ 'በዚያም ጊዜ... ሕዝብህ ይድናል... ብዙዎቹም ከምድር አፈር ውስጥ ተኝተው ያሉቱ ይነቃሉ፥ አንዳንዶቹም ለዘላለም ሕይወት፥ አንዳንዶቹም ለነውርና ለዘላለም ጕስቁልና' (12:1-2) — ይህ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ስለ ትንሣኤ ካሉት እጅግ ግልጽ ካሉ ጥቅሶች አንዱ ነው። ዳንኤል ራሱ 'ተነሥተህ ዕድልህን ትወርሳለህ' የሚል የግል ተስፋ ተነግሮታል (12:13) — ይህ የመጨረሻ የግል ማረጋገጫ፣ ከመላው መጽሐፉ ታላቅ ራእይ በኋላ፣ ለእያንዳንዱ ታማኝ አገልጋይ ተመሳሳይ የግል ተስፋ እንዳለ ያሳየናል።

ምዕራፍ 1-3፡ ጋብቻ እንደ ቃል ኪዳን ዘይቤ

ልጆቹ የተሰጣቸው ስሞች ራሳቸው የፍርድ አዋጅ ናቸው፤ 'ኢይዝራኤል' ስለ መጪው ፍርድ ማንቂያ ነው፣ 'ሎሩሃማ' (ምሕረት የላትም) እና 'ሎአሚ' (ሕዝቤ አይደለህም) ደግሞ ሕዝቡ ካላቸው ቃል ኪዳናዊ ማንነት ጋር የተያያዘ ፍርድ ናቸው። ምዕራፍ 2-3 ግን ይህንን የፍርድ አቅጣጫ በሚያስገርም ሁኔታ ይቀለብሰዋል፦ ያህዌ ታማኝነት የጎደላትን ሚስቱን በምድረ በዳ ዳግም ያባብላታል (2:14-15)፣ የቃል ኪዳን ስሞቿንም ይመልሳል (2:23፡ 'ሕዝቤ ያልሆነውን፣ አንተ ሕዝቤ ነህ እለዋለሁ')። ይህ ስም-ለውጥ ራሱ ስለ እግዚአብሔር ጸጋ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የፍርድ ስም ወደ ተስፋ ስም ሊለወጥ የሚችለው በእግዚአብሔር ራሱ ተነሳሽነት ብቻ ነው። ያህዌ እስራኤልን እንደሚመልስ ሁሉ ሆሴዕም ጎሜርን ዳግም ገዛት (3:1-5) — ይህ ተግባር ራሱ ትልቅ ዋጋ የከፈለ ፍቅር ምሳሌ ነው፤ ሆሴዕ የገዢውን ገንዘብ ከፍሎ የተከዳ ሚስቱን ወደ ራሱ መልሶ ወሰደ፣ ልክ ያህዌ ለተከዳው ሕዝቡ ዋጋ የከፈለ ፍቅር እንደ ያደረገው። ሐዋርያው ጳውሎስ አሕዛብን በእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ሕዝብ ውስጥ ማካተትን ለማረጋገጥ ሆሴዕ 2:23ን በሮሜ 9:25-26 ይጠቅሳል።

ምዕራፍ 4-10፡ የቃል ኪዳን ክስ

ሆሴዕ እስራኤልን 'በምድሪቱ ላይ እውነት የለም፥ ምሕረትም የለም፥ እግዚአብሔርንም ማወቅ የለም' በማለት ይከሳል (4:1)። የካህናት ውድቀት፣ የፖለቲካ አለመረጋጋትና የግብጽና የአሦር ጋር ያለው ተለዋዋጭ ወዳጅነት ሁሉ የመንፈሳዊ ግልሙትና መገለጫዎች ተደርገው ይነቀፋሉ። ነቢዩ 'እውቀትን እንደ ተዉ ብትንቅህ' የሚለውን ትንቢት ደጋግሞ ያውጃል (4:6)፤ ይህ ጥቅስ ስለ መንፈሳዊ ትምህርት አስፈላጊነት ትልቅ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል — የእግዚአብሔርን ቃል ችላ ማለት ራሱ ራስን ወደ ጥፋት የመወርወር ተግባር ነው።

ምዕራፍ 6፡ 'ምሕረትን እወዳለሁ እንጂ መሥዋዕትን አይደለም'

በምዕራፍ 6 ላይ ካሉት እጅግ ተደጋግመው ከሚጠቀሱ ጥቅሶች አንዱ ይገኛል፦ 'ምሕረትን እወዳለሁ እንጂ መሥዋዕትን አይደለም፥ የእግዚአብሔርንም እውቀት ከሚቃጠል መሥዋዕት ይልቅ እወዳለሁ' (6:6)። ይህ ጥቅስ የውጫዊ ሥርዓተ አምልኮ ያለ ውስጣዊ ታማኝነት ትርጉም እንደሌለው ያስተምራል፤ ኢየሱስ ራሱ ይህንኑ ጥቅስ ሁለት ጊዜ ጠቅሶ ፈሪሳውያንን ገሥጿል (ማቴ. 9:13፤ 12:7)፣ ይህም የሆሴዕ መልእክት እስከ ክርስቶስ አገልግሎት ድረስ ቀጥተኛ ተፅዕኖ እንደነበረው ያሳያል። ይህ ምዕራፍ የእስራኤልን ንስሐ ልብ ወለድ ተስፋ ('ኑ ወደ ያህዌ እንመለስ... በሦስተኛው ቀን ያስነሣናል' 6:1-2) ከጥልቅ ተስፋ ማጣት ጋር ያዋህዳል፣ ምክንያቱም ንስሐቸው 'እንደ ማለዳ ደመና፥ ማልዶም እንደሚጠፋ ጤዛ' ላይ ላዩን ብቻ ነው (6:4) — ይህ ንፅፅር ራሱ ስለ ደካማ ንስሐ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል፤ ብዙ ጊዜ ንስሐችን ስሜታዊ ብልጭታ ብቻ ሆኖ ወደ ትክክለኛ ልውጠት ያልሚደረስ ይሆናል።

ምዕራፍ 11-14፡ የያህዌ የማይለወጥ ፍቅር

ምዕራፍ 11 ያህዌን እንደ ደግ አባት፣ እስራኤልን ደግሞ እንደ ጨቅላ ልጅ በማቅረብ ጥልቅ ስሜታዊ ምንባብ ይሰጣል፦ 'እስራኤል ብላቴና በነበረ ጊዜ ወደድሁት፥ ልጄንም ከግብጽ ጠራሁት' (11:1)። ይህ ጥቅስ በማቴዎስ 2:15 ላይ ስለ ኢየሱስ ከግብጽ መመለስ ተጠቅሷል። 'ልኩዋቀፍ ልጠራ ወደድሁት፣ ወደ እሱ ግን ይራመዱ ነበር' (11:2 በሌላ ትርጉም) የሚለው ደግሞ ስለ እግዚአብሔር ልብ ስቃይ ትልቅ ስሜት ይይዛል — 'ኤፍሬም ሆይ፥ እንዴት ልተውህ? እስራኤል ሆይ፥ እንዴት ላስተላለፍህ?... ልቤ በውስጤ ተመለሰ' (11:8) የሚለው ንባብ የእግዚአብሔርን ፍርድና ምሕረት መካከል ያለውን ጥልቅ የልብ ትግል ያሳያል — ፍርድ ትክክለኛ ውጤት ቢሆንም፣ የእግዚአብሔር ልብ ፍርድ ውስጥ ደስ አይለውም። መጽሐፉ 'የመንገዶቻቸውን ስሕተት አድናቸዋለሁ፥ በነጻም እወዳቸዋለሁ' በሚል የፍቅር ተስፋ ይደመደማል (14:4)።

ምዕራፍ 1፡ የአንበጣ መቅሰፍት

ኢዩኤል የደረሰውን የአንበጣ መንጋ መቅሰፍት 'ከልጅ ልጅ ንገሩ' በሚል አስደናቂ ክብደት ይገልጻል፦ 'የቆራጩ አንበጣ የተረፈውን ብዙ አንበጣ በላ' (1:4)። አራት ተከታታይ ዓይነት አንበጣ ተጠቅሶ መገለጹ ራሱ የመቅሰፍቱን ደረጅ በደረጅ የተባባሰ ተፅዕኖ ያሳያል — አንደኛው ካለፈ በኋላ ተከታዩ የቀረውን ትንሽ ምርት ጭምር ይበላል፤ ይህ ተምሳሌት ኃጢአት ራሱ ልቅ ካልተያዘ ደረጅ በደረጅ ምንም የማይተው መሆኑን ያመላክታል። ይህ ተፈጥሯዊ አደጋ የመጪውን ታላቅ 'የጌታ ቀን' ትንቢታዊ ምልክት ተደርጎ ቀርቧል፤ ካህናቱም ጾምና ጸሎት እንዲያውጁ ተጠይቀዋል።

ምዕራፍ 2፡ ንስሐና የመንፈስ ተስፋ

ያህዌ 'ልባችሁን ቅደዱ፥ ልብሳችሁን አይደለም' በማለት እውነተኛ ንስሐን ይጠይቃል (2:13)፤ ይህ ማነጻጸር ራሱ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል — በዘመኑ የልብስ መቅደድ የሐዘን ውጫዊ ምልክት ነበር፣ ያህዌ ግን ውጫዊውን ምልክት ብቻ ሳይሆን ልቡ ራሱ የተሰበረ እንዲሆን ይፈልጋል። ሕዝቡ ቢመለሱ፣ ያህዌ ምድሪቱን በብዛት ይመልስላቸዋል፤ 'አንበጣው የበላውን ዓመታት እከስሳችኋለሁ' (2:25) የሚለው ተስፋ ደግሞ እግዚአብሔር ያለፈ ጥፋትን ብቻ ሳይቀር ወደ ተካክሎ ወደ ተትረፈረፈ በረከት ሊመልስ እንደሚችል ያሳያል። ከዚያም መጽሐፉ ወደ ላቀው ተስፋ ይደርሳል፦ ወንድና ሴት፣ ወጣትና ሽማግሌ፣ ባሪያና ጌታ ሳይለይ መንፈስ በሁሉም ላይ እንደሚፈስ ተስፋ ይሰጣል (2:28-29)፤ ይህ ተስፋ የነቢይነት ልምምድን ዲሞክራሲያዊ (ለሁሉም የተሰጠ) ያደርገዋል — በብሉይ ኪዳን ዘመን መንፈስ ቅዱስ ለተወሰኑ ልዩ ሰዎች (ነቢያት፣ ካህናት፣ ነገሥታት) ብቻ ተሰጥቶ ነበር፣ ይህ ትንቢት ግን ይህንን ገደብ ፈጽሞ የሚያፍርስ ነው። ጴጥሮስ በጰንጠቆስጤ ቀን ይህንኑ ጥቅስ ጠቅሶ 'ይህ ያ በነቢዩ ኢዩኤል የተነገረው ነው' (የሐ.ሥራ 2:16) ሲል፣ የቤተክርስቲያንን ልደት ራሱ ከዚህ ጥንታዊ ትንቢት ጋር በቀጥታ አስተሳሰረ።

ምዕራፍ 3፡ የአሕዛብ ፍርድና የጽዮን በረከት

መጽሐፉ በአሕዛብ ላይ የተነገረ ፍርድና ለጽዮን የተሰጠ ዘላቂ በረከት በማወጅ ይደመደማል፦ 'ያህዌ በጽዮን ያገሣል... ያህዌ ግን ለሕዝቡ መጠጊያ ይሆናል' (3:16)።

'የጌታ ቀን' — የመጽሐፉ አንድነት ማዕከል

'የያህዌ ቀን' የሚለው ሐረግ በዚህ አጭር መጽሐፍ ውስጥ ደጋግሞ ይታያል (1:15፤ 2:1,11,31፤ 3:14)፣ ይህም መላውን መጽሐፍ የሚያስተሳስር ክር ሆኖ ያገለግላል። አንበጣው መቅሰፍት የዚህ ታላቅ ቀን ትንሽ ቅድመ-ናሙና ብቻ ነው፤ ይኸውም ቀን ለዓመፀኞች ጨለማና ፍርድ፣ ለንስሐ ገቢዎች ግን ማዳንና በረከት ይዞ ይመጣል። ይህ ድርብ ባሕርይ — ተመሳሳይ ቀን ለተለያዩ ሰዎች የተለያዩ ውጤት ማምጣቱ — በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ስለ መጨረሻው ፍርድ ካለው ትምህርት ጋር ይስማማል፤ ኢዩኤል ግን ይህንን እውነት ከየትኛውም ነቢይ በበለጠ ግልጽነት በአጭሩ መጽሐፉ ውስጥ ያጠቃልላል። ለዘመናችን ምዕመናንም ይህ ትልቅ ጥያቄ ያቀርባል፦ የጌታ ቀን ሲመጣ ለእኛ ብርሃን ይሆናል ወይስ ጨለማ? ይህ ጥያቄ በዛሬው የንስሐ ውሳኔያችን ላይ የተመሠረተ ነው።

ምዕራፍ 1-2፡ 'ስለ ሦስት ኃጢአት፥ ስለ አራትም'

አሞጽ በዙሪያ ባሉ ሰባት ብሔራት ላይ ፍርድ ካወጀ በኋላ፣ ትኩረቱን ወደ ራሱ ወደ እስራኤል ያዞራል — ይህ የንግግር ስልት አድማጮቹ ስለ ጎረቤቶቻቸው ፍርድ ሲስማሙ እያለ የመጨረሻውን፣ በራሳቸው ላይ የተነገረውን ድንገተኛ ፍርድ ያደናግጣቸዋል። 'ስለ ሦስት ኃጢአት፥ ስለ አራትም' የሚለው ደጋግሞ የተጠቀሰ ስልት ደግሞ ኃጢአት ማለቂያ ደረጅ ላይ የደረሰ፣ ትዕግስት ገደብ ያለው መሆኑን ያመላክታል።

ምዕራፍ 3-4፡ የመመረጥ ኃላፊነትና ያልተሳካ ተግሣጽ

ምዕራፍ 3 ላይ ያህዌ በምድር ላይ ካሉት ወገኖች ሁሉ እስራኤልን ብቻ 'አውቄያለሁ' ካለ በኋላ፣ ወዲያውኑ 'ስለዚህ በደላችሁን ሁሉ እቀጣችኋለሁ' ይላል (3:2) — ምርጫ ልዩ መብት ብቻ ሳይሆን ይበልጥ ከባድ ኃላፊነትን እንደሚያመጣ በማያሻማ ሁኔታ ያሳያል። ምዕራፍ 4 ደግሞ ያህዌ ሕዝቡን ለመመለስ የተጠቀመባቸውን ተከታታይ ተግሣጾች ይዘረዝራል — ራብ፣ ድርቅ፣ በሽታ፣ ጦርነት — እያንዳንዱ ደግሞ በሚያሳዝን ድግግሞሽ 'ወደ እኔ ግን አልተመለሳችሁም፥ ይላል ያህዌ' በሚል ተደጋጋሚ ስንኝ ይደመደማል (4:6-11)። ይህ የግጥም ቅርጽ ራሱ መልእክት ይይዛል፦ እግዚአብሔር በተደጋጋሚ ምሕረቱን አሳይቷል፣ ሕዝቡ ግን በተደጋጋሚ ችላ ብለውታል። ምዕራፉ በአስፈሪ ማስጠንቀቂያ ይዘጋል፦ 'እስራኤል ሆይ፥ አምላክህን ልትገናኝ ተዘጋጅ' (4:12) — ተግሣጽ ችላ ከተባለ በኋላ የሚቀረው ቀጥተኛ ግጭት ብቻ መሆኑን ያመለክታል።

ምዕራፍ 5-6፡ ማኅበራዊ ፍትሕና ሐሰተኛ አምልኮ

ያህዌ 'በዓላታችሁን ጠልቼአለሁ' ይላል (5:21)፤ ምክንያቱም እውነተኛ አምልኮና ማኅበራዊ ሥነ-ምግባር ሊነጣጠሉ አይችሉም። ደሆችን የሚጨቁኑ፣ በፍርድ ቤት እውነትን የሚያጣምሙ፣ በምቾት ውስጥ ሆነው ስለ ድሆች ግድ የማይላቸው ሁሉ ተነቅፈዋል። 'ፍርድ እንደ ውኃ፥ ጽድቅም እንደማያቋርጥ ፈሳሽ ይፍሰስ' (5:24) የሚለው ንባብ ግን የተነቀፈውን ትርክት ብቻ ሳይሆን፣ ትክክለኛውን ምርጫም ያሳያል — 'ውኃ' እና 'ፈሳሽ' የሚሉት ቃላት የማያቆም፣ ተከታታይ የፍትሕ ፍልጠት እንደሚያስፈልግ ያመላክታሉ፤ ፍትሕ ነጠላ ድርጊት ሳይሆን ዘወትር የሚፈስ ልማድ ሊሆን ይገባል።

ምዕራፍ 7-9፡ አምስቱ ራእዮች

አሞጽ አምስት ተከታታይ ራእዮችን ተመለከተ፦ አንበጣ፣ እሳት፣ ልክ (ፕለምብ ላይን)፣ የበጋ ፍሬ ቅርጫት፣ እና በመሠዊያው አጠገብ የቆመው ያህዌ። እነዚህ ራእዮች ከምልጃ (የመጀመሪያዎቹ ሁለት) ወደ ማይቀር ፍርድ (የመጨረሻዎቹ) ያድጋሉ — በመጀመሪያዎቹ ሁለት ራእዮች አሞጽ ለሕዝቡ ምልጃ ሲያደርግ 'ጌታ ተመልሶ ይራራ' የሚል ውጤት ተከሰተ፣ ነገር ግን ቀጣይ ሦስት ራእዮች ላይ ምንም ምልጃ የለም — ፍርድ ራሱ ደረሰ። ይህ ደረጅ በደረጅ ያለ ተለዋዋጭነት ስለ እግዚአብሔር ትዕግስት ገደብ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል። ሆኖም መጽሐፉ 'የዳዊትን የፈረሰውን ድንኳን' ዳግም እንደሚያቆም በተስፋ ይደመደማል (9:11-15)፤ ይህም በያዕቆብ ልጅ ኢየሱስ ክርስቶስ ንጉሣዊ ትንሣኤ ውስጥ ፍጻሜውን ያገኛል (የሐ.ሥራ 15:16-17) — ፍርድ የመጨረሻ ቃል ላይሆን፣ ከውድመት ማዶ ግንባት አለ የሚል ተስፋ በመላው ነቢያት ትንቢት ውስጥ ደጋግሞ የሚደገም ስልት ነው።

ቁ. 1-14፡ የኤዶም ኩራትና ክህደት

ኤዶም በዓለት ተራሮች መካከል ተመሽጋ 'ማን ወደ ምድር ያወርደኛል?' ብላ ራሷን ትታመናለች (1:3)። ነገር ግን ያህዌ 'እንደ ንስር ከፍ ብትል፥ በከዋክብትም መካከል ቤትሽን ብትሠራ፥ ከዚያም አወርድሻለሁ' በማለት ትዕቢቷን ይገሥጻል (1:4)። ይህ ተምሳሌት ራሱ ትልቅ የመንፈሳዊ ትምህርት ይሰጣል — ማንም ሰው ወይም ብሔር ራሱን ከእግዚአብሔር ፍርድ ደረጅ በላይ ብቁ ብሎ ሊያስብ ቢሞክርም፣ ትዕቢት ራሱ ውድቀት ቀድሞ የሚያመላክት ምልክት ነው (ምሳ. 16:18 ጋር ተመሳሳይ)። ዋናው ክስ ደግሞ በእስራኤል ችግር ቀን ስላሳየችው ክህደትና ግፍ ነው፦ 'ወንድምህ ያዕቆብ በተጨነቀ ቀን... አንተ ደግሞ ልትደሰት አልተገባህም ነበር' (1:12)። ይህ ክስ ራሱ ትልቅ ትርጉም ይይዛል፦ ኤዶም ንብረት አልዘረፈችም ብቻ፤ ደግሞም በሌላው ስቃይ ደስ ብሏት ተመልካች ብቻ ሆነች — ይህ ግድየለሽነት ራሱ በእግዚአብሔር ፊት ትልቅ ኃላፊነት እንዳለው ያሳያል።

ቁ. 15-21፡ የጌታ ቀንና የመንግሥት ተስፋ

መጽሐፉ ወደ ሰፊው 'የጌታ ቀን' ጭብጥ ያድጋል፦ ኤዶም ላደረገችው ነገር ልክ ትከፈላታለች፣ ነገር ግን 'በጽዮን ተራራ ማምለጫ ይሆናል፥ ቅዱስም ይሆናል' የሚል ተስፋ ቀርቧል (1:17)። መጽሐፉ 'መንግሥትም ለያህዌ ይሆናል' በሚል ግርማ ሞገስ በተሞላ የመጨረሻ ማረጋገጫ ይዘጋል (1:21)፤ ይህም የያህዌን ፍጹም ሉዓላዊነት በታሪክ ፍጻሜ ላይ ያውጃል።

የግል ትግበራ

ምንም እንኳ አብድዩ ስለ ጥንታዊት ኤዶም ብቻ የተጻፈ ቢመስልም፣ መልእክቱ ዘመን ተሻጋሪ ነው፦ ትዕቢት፣ ራስን መተማመንና በሌሎች ችግር ላይ ደስ መሰኘት ሁልጊዜ በእግዚአብሔር ፊት ተጠያቂ ናቸው። 'እንዳደረግህ እንዲሁ ይደረግልሃል' የሚለው መርህ ለግለሰብ አማኝም ማስጠንቀቂያ ይሆናል፤ ወንድም ወይም እኅት በችግር ላይ ሳለ ዝም ብሎ መመልከት ራሱ የተሳትፎ ዓይነት ተደርጎ ሊቆጠር እንደሚችል ያስተምረናል (1:11)። ለዛሬው ቤተክርስቲያንም ይህ አጭር መጽሐፍ ግልጽ ጥያቄ ያቀርባል፦ ወንድም ወይም እኅት በችግር ውስጥ ባየን ጊዜ ምን እናደርጋለን? ተመልካች ብቻ ነን ወይስ ደጋፍ?

ምዕራፍ 1-2፡ ማምለጫና ማዳን

ዮናስ ከያህዌ ትእዛዝ ሸሽቶ በመርከብ ተሳፈረ፤ ያህዌ ግን ታላቅ ማዕበል በላከ ጊዜ፣ መርከበኞቹ ዮናስን ወደ ባሕር ጣሉት። ልብ ልንል የሚገባን ትልቅ ንፅፅር፣ በዚህ ታሪክ ውስጥ ያሉት አረማዊ መርከበኞች ራሳቸው ከዮናስ ይልቅ ወደ እግዚአብሔር በፍርሃት ጸለዩ (1:5,14) — ይህ ንፅፅር የነቢዩን የልብ ግድየለሽነት ከባዕዳን ልብ-ተነካ ምላሽ ጋር በአስገራሚ ሁኔታ ያነጻጽራል። ያህዌ ታላቅ ዓሣ በማዘጋጀት ዮናስን ዋጠው፤ ዮናስም ከዓሣው ሆድ ውስጥ ሆኖ በምስጋና የተሞላ ጸሎት አቀረበ፦ 'ማዳን ለያህዌ ነው' (2:9)። ይህ ጸሎት ራሱ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ዮናስ በጣም ጨለማ ስፍራ ውስጥ ሆኖ እንኳ — በዓሣ ሆድ ውስጥ፣ ከሁሉም ተነጣጥሎ — እግዚአብሔርን ማመስገን ችሏል፤ ይህ ራሱ ስለ ተስፋ ጥንካሬ ትልቅ ማረጋገጫ ይሆናል።

ምዕራፍ 3፡ የነነዌ ንስሐ

ዮናስ ወደ ነነዌ ተመልሶ በተላከ ጊዜ፣ ቀላል ስብከት አቀረበ፦ 'ገና አርባ ቀን ነው፣ ነነዌም ትገለበጣለች።' ከንጉሡ ጀምሮ እስከ እንስሳት ድረስ መላው ከተማ በጾምና በማቅ ተጠቅልላ ንስሐ ገባች (3:5-9)፤ ንጉሡ ራሱ 'ማንም ከክፉ ጎዳናውና ከእጆቹ ግፍ ይመለስ' በሚል ትእዛዝ ሰጠ — ይህ ንስሐ ፈጣንና ጠቅላላ ነበር፣ ኃያሉ ነነዌ በጥቂት የነቢይ ቃላት ራሱን ዝቅ ያደረገ መሆኑ ራሱ ትልቅ ተምሳሌት ነው። ያህዌም ስለ ክፉ ጎዳናቸው ተመልሶ ስለተመለከተ ያሰበውን ጥፋት ተወ (3:10)።

ምዕራፍ 4፡ የዮናስ ቁጣና የእግዚአብሔር ትምህርት

ዮናስ ነነዌ በምሕረት ስለዳነች እጅግ ተቆጣ፤ ይህ ደግሞ የመጽሐፉ ማዕከላዊ ትምህርት ማዕቀፍ ይሆናል። ያህዌ ዮናስን በቀርከሃ ዛፍ ምሳሌ አማካኝነት ገሠጸው፦ ዮናስ ላልፈጠራት ተክል ቢያዝንላት (4:10)፣ ያህዌ ደግሞ ለ120,000 ነዋሪዎችና ለእንስሳት ላላት ታላቅ ከተማ ለምን አያዝንላትም? ይህ ንፅፅር — በትንሽ ቀርከሃ ላይ ያለ ትንሽ ፍቅር ከታላቅ ከተማ ላይ ካለው ታላቅ ፍቅር ጋር — ራሱ ስለ ዮናስ ጠባብ ልብ ግልጽ ማንፃት ይሰጣል። መጽሐፉ ስለ እግዚአብሔር ርኅራኄ ዓለም አቀፋዊ ስፋትና ስለ ነቢያት ራሳቸው ውስን አመለካከት ጥያቄ አድርጎ ይደመደማል።

የዮናስ ትምህርት ለዘመናችን

የዮናስ መጽሐፍ ደጋግሞ የሚያስተምረን፣ የእግዚአብሔር ልብ ከማንኛውም ነቢይ ወይም ከማንኛችንም ልብ የበለጠ ሰፊ መሆኑን ነው። ዮናስ ለራሱ ብሔራዊ ጠላቶች ምሕረት ሲሰጥ ማየት አልፈለገም፤ ብዙ ጊዜ አማኞችም ራሳቸውን ከሚመስሉ ወይም ተመሳሳይ ታሪክ ካላቸው ሰዎች ውጪ ላሉ ሰዎች ተመሳሳይ ጠባብ ልብ ይይዛሉ። መጽሐፉ ግን ያህዌ 'ከቀኝ እጃቸው ከግራ እጃቸው መለየት ለማይችሉ' (4:11) ለተባሉት ነነዌያውያን እንኳ የሚያዝንና የሚራራ አምላክ መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ያውጃል — ይህ እውነት የቤተክርስቲያንን ዓለም አቀፋዊ ተልእኮ (ማቴ. 28:19) መሠረት ይጥላል። መጽሐፉ በጥያቄ ምልክት ይዘጋል — ዮናስ ራሱ ምላሽ አልሰጠም — ይህ ደግሞ አንባቢውን ራሱ ጥያቄውን በራሱ ልብ እንዲመልስ ግብዣ ይሆናል፤ 'እኔስ ለጠላቶቼ የያህዌን ርኅራኄ ማየት እችላለሁን?'

ምዕራፍ 1-2፡ የመጀመሪያው ፍርድ-ተስፋ ዑደት

ሚክያስ በሰማርያና በኢየሩሳሌም ላይ በፍርድ ይጀምራል፤ ገበሬዎችን መሬታቸውን የሚነጥቁትን ባለሀብቶች ይነቅፋል (2:1-2)፦ 'በአልጋቸው ላይ ኃጢአትን የሚያውጠነጠኑት ወዮላቸው!... ማለዳ ሲነጋ ያደርጉታል' የሚለው ንባብ ራሱ ኃጢአት ራሱ ቀደም ብሎ ታስቦ የተካሄደ የተለያ ዕቅድ መሆኑን ያሳያል — ራስ ወዳድነት ራሱ ግድያ ወይም ስርቆት ብቻ ሳይሆን፣ ማሰላሰያ ላይ ሲጀመር ራሱ ኃጢአት ነው። ነገር ግን ምዕራፍ 2 ስለ ወደፊት 'ቅሬታ' መሰብሰብ በተስፋ ይደመደማል (2:12-13)።

ምዕራፍ 3-5፡ የቤተልሔም ትንቢት

ምዕራፍ 3 መሪዎችን፣ ካህናትንና ነቢያትን ለገንዘብ ፍርድን በማጣመማቸው ይነቅፋል፤ 'ራሶቻቸው ለገንዘብ ፈርደው፣ ካህናቶቻቸው ለዋጋ ያስተምራሉ፣ ነቢያቶቻቸውም ለብር ይተነብያሉ፤ ደግሞም በያህዌ ላይ ተደግፈን... ክፉ ነገር አይመጣብንም ይላሉ' (3:11) የሚለው ንባብ ስለ ሐሰተኛ የመንፈሳዊ ደኅንነት ትልቅ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል — ሃይማኖታዊ ማዕረግ ያለው ሰው ራሱ ለገንዘብ ፍትሕን ካጣመመ፣ ያህዌ ራሱ ተስፋ ተደግፎ ቀርቦ ላይ አይቀርም። ኢየሩሳሌም እንደ 'ዕርሻ ትታረሳለች' ተብሎ ይተነበያል (3:12)። ነገር ግን ምዕራፍ 5:2 የፍጻሜውን ዘመን ገዥ የትውልድ ቦታ በአስደናቂ ትክክለኛነት ይሰይማል፦ 'አንቺ ቤተልሔም ኤፍራታ ሆይ... ከአንቺ ግዛትን የሚያደርግ ይወጣልኛል፤ መውጫውም ከቀድሞ ጀምሮ ከዘላለም ወራት ነው።' ቤተልሔም በራሷ ትንሽ የይሁዳ ከተማ ናት፣ ነገር ግን የተስፋው መሲሕ ትውልድ ቦታ ሆና ተመርጣለች — ይህ ራሱ ስለ እግዚአብሔር ውበት ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል፦ ትንሹንና ችላ የተባለውን መርጦ ትልቅ ክብር ይሰጣል። ሰብአ ሰገልና የካህናት አለቆች ይህንን ትንቢት በማቴዎስ 2:6 ላይ በልበ ሙሉነት ይጠቅሳሉ።

ምዕራፍ 6-7፡ 'ፍርድን ታደርግ ዘንድ' እና የያህዌ ምሕረት

ምዕራፍ 6 በያህዌና በሕዝቡ መካከል የቃል ኪዳን ክርክር (ኮቨናንት ላውሱት) ያቀርባል፤ 'ሕዝቤ ሆይ፥ ምን አደረግሁልህ? በምንስ አታለልኩህ?' (6:3) በሚል ያህዌ ራሱ ካለው ፍቅር ጋር ተመሳክሮ ይጀምራል — ይህ ራሱ ስለ እግዚአብሔር ልብ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ፍርድ ከመጣ በፊት ራሱ የፍቅር ታሪክ ትዘክሮት አለ። ወደ ላቀው ጥያቄ ይደርሳል፦ 'ፍርድን ታደርግ ዘንድ፥ ምሕረትንም ትወድድ ዘንድ፥ ከአምላክህም ጋር በትሕትና ትሄድ ዘንድ አይደለምን?' (6:8)። እነዚህ ሦስት ትእዛዛት — ፍርድ ማድረግ፣ ምሕረት መውደድ፣ በትሕትና መሄድ — ቀጥተኛ ተግባርን፣ ውስጣዊ ዝንባሌን፣ እና የልብ አቅጣጫን በአንድነት የያዙ ናቸው፤ ለዚህ ምንም ውጫዊ የመሥዋዕት ስርዓት ተካክሎ ተካፍሎ ወይ አይተካም። መጽሐፉ በያህዌ ጽናት ላይ ባለ ተስፋ ይደመደማል፦ 'እንደ አንተ ያለ አምላክ ማን ነው፥ በደልን የሚያልፍ... መሓሪነትን የሚወድድ?' (7:18)።

ምዕራፍ 1፡ የያህዌ ጻድቅ ቁጣና ምሕረት

ናሆም ያህዌን 'ቀናተኛና ተበቃይ አምላክ' እያለ ይገልጻል፣ ነገር ግን ወዲያውኑ 'ለሚታመኑበት መልካም ነው' ይላል (1:2, 7)። ይህ ድርብ ገጽታ — ፍርድና ጥገኝነት — የመላውን መጽሐፍ ድምፀት ያዘጋጃል፦ ለጨቋኞች ፍርድ፣ ለተጨቆኑት ግን መጠጊያ። 'ያህዌ ደግ ነው፥ በመከራም ቀን መጠጊያ ነው፤ በእርሱም የሚታመኑትን ያውቃል' (1:7) የሚለው ንባብ ራሱ ለተጨነቁ ምዕመናን ትልቅ ማጽናኛ ይሆናል — ስም መጽሐፉ 'መጽናናት' የተባለው በአጋጣሚ አልነበረም፤ ለተጨቁት ፍርድ ራሱ መጽናናት ነው።

ምዕራፍ 2-3፡ የነነዌ ውድቀት

ናሆም የነነዌን ከበባና ውድቀት በሕያው፣ በሚያስፈራ ግጥማዊ ዝርዝር ይተነብያል — ሰረገሎች በጎዳናዎች ሲፋጠኑ፣ ግንቦች ሲፈርሱ፣ ከተማይቱም ባዶ ስትሆን። ምክንያቱ ግልጽ ነው፦ ነነዌ 'የደም ከተማ' ስለሆነች፣ በጭካኔዋና በአጋንንታዊ ንግድ ልማዷ (ዝሙት፣ ጥንቆላ) የተነሳ ትፈርሳለች (3:1-4)። መጽሐፉ 'በክፋትህ ላይ ማን አልተነሣበትም?' በሚል የመጨረሻ ጥያቄ ይደመደማል (3:19) — ይህ ጥያቄ ራሱ ስለ ጭካኔ ውጤት አስቀድሞ የተነገረ ቀጥተኛ ማብቂያ ነው፤ ጭካኔ ብዙ ጊዜ ጠላቶችን ብቻ ሳይሆን ራሱን ጭካኔ አድራጊውን ደግሞ ያጠፋል።

ምዕራፍ 1-2፡ ውይይት ከያህዌ ጋር

ዕንባቆም በይሁዳ ውስጣዊ ግፍ ተነስቶ ያህዌ 'እስከ መቼ እጮኻለሁ' ብሎ ይጠይቃል (1:2)። ያህዌ ምላሹ ግን ዕንባቆምን የበለጠ ግራ ያጋባል፦ ባቢሎንን እንደ መቅጫ መሣሪያ አድርጎ ያስነሳል — 'እነሆ፥ ያንን መርገፍ ያለበትን፣ ፈጣኑን ብሔር ካልዳውያንን ላነሣ ነኝ' (1:6)። ዕንባቆም 'ነፍሱ ኰርታለች... ጻድቅ ግን በእምነቱ በሕይወት ይኖራል' የሚለውን የያህዌ ምላሽ ይቀበላል (2:4)፤ ይህም ታማኝነትንና ጽናትን ያመለክታል። ይህ ምላሽ ራሱ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ያህዌ ለዕንባቆም ትክክለኛ ማብራሪያ ወይም ሙሉ ግልጽ ምላሽ ከመስጠት ይልቅ፣ በእምነት እንዲኖር ትእዛዝ ሰጠው — ብዙ ጊዜ የእግዚአብሔር መልስ ጥያቄያችንን ፈጽሞ ማብቃት ላይሆን፣ ትእምነትን ማጠናከር ላይ ያተኩራል።

ምዕራፍ 3፡ የመዝሙር ጸሎት

መጽሐፉ በያህዌ ግርማ ሞገስ ላይ ባለ ኃያል መዝሙር ይደመደማል፤ ዕንባቆም ምንም እንኳ ሁኔታዎች አስከፊ ቢሆኑም (ተክል ባይለመልም፣ በጎችም ባይኖሩ) 'እኔ ግን በያህዌ ደስ ይለኛል' ብሎ ያውጃል (3:17-18)። ይህ ንባብ ስለ ደስታ ምንጭ ላይ ካሉት እጅግ ጥልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርቶች አንዱ ነው — ደስታ በሁኔታዎች ላይ ሳይሆን በያህዌ ማንነት ላይ የተመሠረተ ነው። ምዕራፉ 'ጌታ እግዚአብሔር ኃይሌ ነው፤ እግሮቼንም እንደ ሚዳቋ እግር ያደርጋል፥ በረጃጅም ስፍራዎችም ላይ ያቆመኛል' (3:19) ይላል — ይህ የመጨረሻ ማረጋገጫ ራሱ ስለ ዕንባቆም ጉዞ ውጤት ትልቅ ማጠቃለያ ነው፤ ከጥርት ጥያቄ ጀምሮ፣ በጨለማ ውይይት ውስጥ አልፎ፣ በመጨረሻ ወደ ጥልቅ ደስታ ደረሰ።

ምዕራፍ 1፡ የያህዌ ቀን በይሁዳ

ሶፎንያስ 'ከምድር ፊት ሁሉን ፈጽሜ አጠፋለሁ' በሚል አስፈሪ ማስጠንቀቂያ ይከፍታል (1:2-3)። ትኩረቱ ወደ ይሁዳ ውስጣዊ የጣዖት አምልኮ ይመራል — 'በጣራ ላይ ላሉ ለሰማይ ሰራዊት የሚሰግዱትን' (1:5) የሚለው ንባብ ደግሞ ግልጽ የሆነ ሃይማኖታዊ ክህደት ብቻ ሳይሆን፣ በያህዌና በሌላ አምልኮ መካከል ያለ ግማሽ-ልብ ውጣ ውረድን ያመላክታል፤ 'የያህዌ ታላቅ ቀን ቀርቧል' የሚል ተደጋጋሚ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል (1:14-18)።

ምዕራፍ 2-3፡ ፍርድ በአሕዛብና የመልሶ ማቋቋም ደስታ

ፍርዱ ወደ ፍልስጥኤም፣ ሞዓብ፣ አሞን፣ ኢትዮጵያ እና አሦር (ነነዌ) ይሰፋል፤ ልብ ሊባል የሚገባ ነጥብ ኢትዮጵያ ራሷ በዚህ ዝርዝር ውስጥ በስም ተጠቅሳ መገኘቷ ነው (2:12) — ይህ ለኢትዮጵያውያን አንባቢዎች ልዩ ትውውቅ ይሰጣል፤ ኢትዮጵያ በጥንታዊ የነቢያት ትንቢት ውስጥ ቀድሞ የተጠቀሰች ብሔር ሆና ትገለጣለች። ነገር ግን ምዕራፍ 3 መጽሐፉን በአስደናቂ ሽግግር ይደመድማል፦ ያህዌ ንጹሕ ከንፈር ለሕዝቦች ይመልሳል (3:9)፣ 'ትሑትና ችግረኛ ሕዝብ' ያድናል (3:12)፣ በመጨረሻም ያህዌ ራሱ በፍቅሩ 'በዘፈን ደስ ይለዋል' የሚል ልዩ ገጽታ ያለው ተስፋ ይሰጣል (3:17)። ይህ ንባብ — እግዚአብሔር ራሱ ስለ ሕዝቡ በዘፈን ደስ ይለዋል — ከመላው ብሉይ ኪዳን ውስጥ ስለ እግዚአብሔር ፍቅር ስሜታዊ ጥልቀት ካሉት እጅግ ውብ ንባቦች አንዱ ነው፤ የእግዚአብሔር ፍቅር ደረቅ ግዴታ ሳይሆን፣ ደስ የሚያሰኝ፣ ደስ የሚል ግንኙነት እንደሆነ ያሳየናል።

ምዕራፍ 1፡ ቅድሚያ ለያህዌ ቤት

ሐጌ ሕዝቡ 'ጊዜው ገና አልደረሰም' በማለት ቤተ መቅደሱን ችላ ማለታቸውን ገሠጻቸው (1:2)። ውጤቱ ደግሞ ኢኮኖሚያዊ ችግር ነበር፦ ብዙ ዘሩ ግን ጥቂት ምርት፣ ብዙ ብሉ ግን ያልጠገበ (1:6)። 'ዘራችሁ፥ ትንሽ ግን አገኛችሁ፤ ትበላላችሁ፥ ግን አትጠግቡም... ደሞዙን ወደ ተበሳ ኮረጆ ውስጥ የሚያደርግ ደመወዝተኛ ናት' (1:6) የሚለው ንባብ ራሱ የመልካም ኑሮ ብልጠት ራሱ የቀደመውን ቅድሚያ (ማለትም የእግዚአብሔርን ቤት) ችላ ማለት ውጤት መሆኑን ያሳያል — ምንም ያህል ቢስሩ፣ ያለ ትክክለኛ ቅድሚያ የሚገኘው ውጤት ለዘላለም ትንሽ ይሆናል። ሕዝቡ ምላሽ ሰጡ፣ ግንባታውም ተጀመረ።

ምዕራፍ 2፡ የመጪው ክብር ተስፋ

የአዲሱ ቤተ መቅደስ ትሑት ገጽታ ያዩ ሽማግሌዎች ተስፋ ቆርጠው ነበር፤ ያህዌ ግን 'የዚህ ኋለኛ ቤት ክብር ከቀድሞው ይልቅ ይበልጣል' የሚል ተስፋ ሰጠ (2:9)፤ ይህም በኢየሱስ ክርስቶስ በራሱ ቤተ መቅደስ ውስጥ በተገለጠው መገኘት ፍጻሜውን ያገኛል። ይህ ተስፋ ራሱ ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ትንሽ ወይም ልል የሚመስል ጅማሬ የመጨረሻ ውጤቱን አይወስንም — በእግዚአብሔር እጅ የተጠበቀ ትንሽ ጅማሬ እጅግ ታላቅ ውጤት ሊያገኝ ይችላል። መጽሐፉ ዘሩባቤልን እንደ የያህዌ 'ማኅተም' በመሰየም ይደመደማል (2:23)፣ ይህም ለወደፊቱ የዳዊት መስመር ንጉሣዊ ተስፋ ማረጋገጫ ነው።

ምዕራፍ 1-6፡ ስምንቱ የሌሊት ራእዮች

በአንድ ሌሊት ውስጥ ዘካርያስ ስምንት ተከታታይ ራእዮችን ተመለከተ፤ እያንዳንዳቸው ስለ ኢየሩሳሌም ግንባታ፣ ስለ ካህንነትና ንጉሣዊነት መንጻት፣ እና ስለ ያህዌ ምድርን ሁሉ ስለ መቆጣጠር የተገለጡ ናቸው። ልዩ ትኩረት የሚስበው አራተኛው ራእይ ነው፦ ኢያሱ ካህኑ የቆሸሸ ልብስ ለብሶ ቆሞ ሳለ ያህዌ ልብሱን ቀይሮ 'እነሆ፥ በደልህን ከአንተ ላይ አርቄአለሁ' ብሎ ያውጃል (3:4)። ይህ ልብስ-ለውጥ ራሱ ትልቅ ተምሳሌት ነው፤ ካህኑ ራሱ ምርኮን ተካፍሎ የተጎሳቆለ ልብስ ቢለብስም እንኩ፣ ያህዌ ራሱ ንጹሕ ልብስ ይሰጠዋል — ይህ ስለ ስርየት ጸጋ ግልጽ ምስል ነው፤ ንጽሕና ራሳችን በራሳችን ጥረት ሳናገኘው፣ ከእግዚአብሔር ራሱ የተሰጠ ስጦታ ነው።

ምዕራፍ 9፡ የመሲሑ ትሑት መግቢያ

'እነሆ፥ ንጉሥሽ ጻድቅና አዳኝ ነው፥ ትሑትም ሆኖ በአህያ ላይ ተቀምጦ ይመጣል' (9:9) — ይህ ትንቢት ኢየሱስ ወደ ኢየሩሳሌም ባደረገው የድል አድራጊነት መግቢያ በትክክል ተፈጽሟል (ማቴ. 21:5)። ልብ ልንል የሚገባን ትልቅ ነጥብ በአህያ (ወይም አህያ ግልገል) ላይ መጓዝ የፖለቲካ ኃያልነትን የሚያመላክት ፈረስ ላይ ከመቀመጥ ተቃራኒ መሆኑ ነው — ይህ ራሱ ስለ ክርስቶስ መንግሥት ባህርይ ግልጽ ትንቢት ይይዛል፤ በኃይል ወይም በጦርነት ላይ ሳይሆን፣ በትሕትናና በሰላም ላይ የተመሠረተ መንግሥት።

ምዕራፍ 11-14፡ ተጨማሪ የፍጻሜ ዘመን ትንቢቶች

መልካሙ እረኛ በ30 ብር ይተምናል (11:12-13) — ይህ በኋላ ላይ ይሁዳ ኢየሱስን ባሳለፈበት ዋጋ ትክክለኛ ፍጻሜውን አገኘ (ማቴ. 26:15፤ 27:9-10)። ምዕራፍ 12 'የወጉትን ይመለከታሉ' ይላል (12:10) — ይህም በዮሐንስ 19:37 በኢየሱስ ስቅለት ላይ ተጠቅሷል፤ ይህ ትንቢት ራሱ ስለ ወደፊት ብሔራዊ ንስሐ ቀጣይነት ያለው ተስፋ ይይዛል — 'በዳዊት ቤትና በኢየሩሳሌም ነዋሪዎች ላይ የምሕረትና የልመና መንፈስ አፈሳለሁ' (12:10) የሚለው ንባብ ስለ ወደፊት ብሔራዊ ንስሐ ተስፋ ይይዛል። መጽሐፉ በያህዌ ንጉሣዊ አገዛዝ ማወጅ ይደመደማል፦ 'ያህዌ በምድር ሁሉ ላይ ንጉሥ ይሆናል' (14:9)።

ምዕራፍ 1-2፡ የካህናት ውድቀት

ካህናቱ ዕውር፣ አንካሳ ወይም የታመሙ እንስሳትን ለያህዌ ያቀርቡ ነበር — ለገዥ ባለሥልጣናቸው እንኳ የማያቀርቡት ነውር ያለበት ስጦታ (1:8)። ያህዌ 'የሠራዊት ጌታ' ስሙ በአሕዛብ መካከል 'ታላቅ' እንደሆነ በማሳሰብ፣ የተጣለውን ግድየለሽ አምልኮ ይነቅፋል (1:11)። ምዕራፍ 2 ደግሞ 'ካህኑ አፉ እውቀትን ይጠብቅ ዘንድ ይገባል፥ ከአፉም ሕግን ይፈልጓል' (2:7) በሚል ስለ እውነተኛ ካህንነት ተግባር ትልቅ ትምህርት ይሰጣል — ካህን ራሱ የቃል ኪዳን ትክክለኛ አስተማሪ ሊሆን የግድ አለበት፣ ካህናቱ ግን 'ብዙዎችን በሕጉ ላይ አሰናከሉ' (2:8)።

ምዕራፍ 3፡ አሥራትና የፍትሕ ተስፋ

ያህዌ ሕዝቡን 'እኔን ቀማችሁኝ' በማለት ስለ አሥራት አለመክፈላቸው ይከሳል (3:8)፤ ነገር ግን 'ሙሉ አሥራቱን ወደ ጎተራ አግቡ... እስኪተርፍም ድረስ በረከትን አላፈስስላችሁምን ብላችሁ ፈትኑኝ' የሚል ተስፋ ያቀርባል (3:10)። ይህ ግብዣ — 'ፈትኑኝ' — ራሱ ትልቅ ትርጉም አለው፤ እግዚአብሔር ራሱ ልበ ሙሉነት ያለው ግብዣ ያደረገው ብቸኛው ስፍራ ነው። ምዕራፍ 3 ደግሞ ስለ 'መልእክተኛ' ትንቢት ይናገራል፣ እርሱም መንገዱን ያዘጋጃል (3:1) — ይህ በአዲስ ኪዳን ስለ መጥምቁ ዮሐንስ ተጠቅሷል (ማርቆስ 1:2-3)።

ምዕራፍ 4፡ የመጨረሻው ተስፋ — የኤልያስ መምጣት

የመላው ብሉይ ኪዳን የነቢያት ቀኖና በዚህ ታላቅ ተስፋ ይደመደማል፦ 'እነሆ፥ ታላቁና የሚያስፈራው የያህዌ ቀን ሳይመጣ ነቢዩን ኤልያስን እልክላችኋለሁ' (4:5)። ይህ ትንቢት ወዲያውኑ በአዲስ ኪዳን በመጥምቁ ዮሐንስ እንደተፈጸመ ይለያል (ማቴ. 11:14፤ 17:10-13፤ ሉቃስ 1:17)፤ ዮሐንስም 'የያህዌን መንገድ ጥርጉ' (ኢሳ. 40:3) የሚለውን ትንቢት በራሱ አገልግሎት ፈጸመ። ይህ ራሱ ትልቅ ትርጉም ይይዛል — የብሉይ ኪዳን የነቢያት ቀኖና በእንዲህ ያለ ተስፋ ተጠናቆ ማብቃቱ ራሱ ወደ አዲስ ኪዳን ቀጣይነት ያለው ድልድይ ይፈጥራል፤ የመጨረሻው ነቢይ ቃል የመጨረሻ ቃል ላይሆን ወደ ትልቁ ተስፋ — ወደ ክርስቶስ ራሱ — ይመላከታል።

እውነተኛና ሐሰተኛ ትንቢት

በእስራኤል ታሪክ ውስጥ የእግዚአብሔርን እውነተኛ ቃል ከሐሰተኛ ትንቢት መለየት ትልቅ መንፈሳዊ ፈተና ነበረ፤ ይህም ፈተና እስከ ዛሬም ድረስ ለቤተክርስቲያን ተግባራዊ ጠቀሜታ ያለው ጉዳይ ነው። ዘዳግም 18:20-22 የቃልን እውነተኛነት ለመፈተን ግልጽ የሆኑ ሁለት መስፈርቶችን ይሰጠናል፦ የመጀመሪያው፣ ነቢዩ በእግዚአብሔር ስም ያልታዘዘውን ነገር ቢናገር ወይም በሌሎች አማልክት ስም ቢናገር፣ ያ ነቢይ ይሞታል ተብሏል፤ ይህም ትንቢት የሚመነጨው ከአንድ እውነተኛ ምንጭ ብቻ መሆኑን በጥብቅ ያሳያል። ሁለተኛው መስፈርት ደግሞ ተግባራዊ ማረጋገጫ ነው፦ 'ነቢዩ በእግዚአብሔር ስም የተናገረው ነገር ባይሆን ወይም ባይፈጸም፥ እግዚአብሔር ያልተናገረው ቃል ነው' (ዘዳ. 18:22)። ይህ መስፈርት እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ምክንያቱም እውነተኛ ትንቢት ከጊዜ በኋላ በታሪክ ውስጥ ተጨባጭ በሆነ መንገድ ይረጋገጣል፤ ሐሰተኛ ትንቢት ግን የቱንም ያህል ማራኪ ቢመስልም በእውነት ፍተሻ ፊት ይወድቃል።

ኤርምያስ ራሱ ይህንን ፈተና በግል ተጋፍጦታል፤ በዘመኑ የነበሩ ሐሰተኛ ነቢያት ኢየሩሳሌም በጠላት እጅ እንደማትወድቅ፣ ሰላም እንደሚነግስ በመስበክ ሕዝቡን አታልለው ነበር። ኤርምያስ ግን 'ትንቢትንም የሚናገሩ ነቢያትና ምዋርተኞች፡— ሰይፍና ራብ አታዩም' እያሉ ማታለላቸውን ገልጦ (ኤር. 14:14-15) አውግዞአቸዋል። ይህ የሚያስተምረን ቁም ነገር፣ እውነተኛ የእግዚአብሔር ቃል ሁልጊዜ ምቹና አስደሳች ላይሆን እንደሚችል፣ ነገር ግን ሁልጊዜ እውነትን የሚናገር፣ ንስሐን የሚጠይቅ እና በመጨረሻም ወደ ማዳን የሚመራ መሆኑን ነው። ለዘመናችን አማኞችም ትልቅ ማስጠንቀቂያ ነው፤ ጆሮን የሚያሳክኩ ትምህርቶችን ከመስማት ይልቅ፣ በእውነተኛው ቃል ውስጥ ያለውን ፈታኝ ግን አድን ቃል መቀበል ያስፈልጋል።

• እውነተኛ ነቢያት: ሕዝቡን ዘወትር ወደ እግዚአብሔር ፍቅርና ወደ ቃል ኪዳን ታማኝነት ይመልሳሉ፤ የቃላቸው ዓላማ ራስን ማስከበር ሳይሆን ሕዝቡን ወደ ንስሐና ወደ እውነተኛ አምልኮ መመለስ ነው። ቃላቸው ብዙ ጊዜ ከባድ ቢሆንም፣ ከጀርባው የእግዚአብሔር ጥልቅ ፍቅርና ትዕግስት ይታያል፤ ፍርድን ቢያውጁም ተስፋንም ሳይለዩ ያቀርባሉ።
• ሐሰተኛ ነቢያት: ሕዝቡን ለማስደሰት ሲሉ 'ሰላም በሌለበት ሰላም ነው' ይላሉ (ኤር. 6:14፤ 8:11)፤ ይህ ማለት የሚያደርጉት ነገር ሕዝቡን ከእውነተኛ ችግራቸው በማዘናጋት ሐሰተኛ የደህንነት ስሜት መስጠት ነው። እንዲህ ያለው አካሄድ ለጊዜው ተወዳጅነትን ቢያተርፍም፣ በመጨረሻ ላይ ሕዝቡን ላልተዘጋጀ ፍርድ ስለሚያጋልጥ እጅግ አደገኛ ነው።
• ቀኖናዊ ስፍራ: ነቢያት በሕግና በጽሑፎች መካከል በመቆም የሙሴን ቃል ኪዳን ይተረጉማሉ፤ ይህም ማለት አዲስ ትምህርት አያመጡም፣ ይልቁንም በሲና የተሰጠውን ቃል ኪዳን ወደ ወቅታዊው ትውልድ ሕይወት ተግባራዊ በማድረግ ያብራራሉ። ስለዚህ የነቢያት ቃል ሁልጊዜ ከሙሴ ሕግ ጋር በሚስማማ መንገድ መመዘን ይኖርበታል።
• የቅሬታ ተስፋ: በፍርድ እሳት ውስጥ አልፎ የሚተርፍ ታማኝ 'ቅሬታ' በነቢያት ትንቢት ውስጥ እንደ ወርቅ ክር ያበራል፤ ይህም ትምህርት እግዚአብሔር ፍርድ በሚያመጣበት ጊዜም እንኳ ሙሉ በሙሉ ተስፋ እንደማይቆርጥ፣ ለራሱ ስም ሲል ንጹሕ ቅሬታ እንደሚያስቀር ያሳየናል (ኢሳ. 10:20-22፤ ሮሜ. 11:5)።

የእግዚአብሔር ቅድስና እና ሉዓላዊነት

የእግዚአብሔር ፍጹም ቅድስና የመላውን የነቢይነት ሕይወት የሚመራ መሠረታዊ እውነት ነው። ቅድስና ማለት ከኃጢአት መራቅ ብቻ ሳይሆን፣ ከፍጥረት ሁሉ የተለየ፣ ፍጹም የተለየ የመለኮት ባህርይ ማለት ነው። የኢሳይያስ የዙፋን ራእይ (6:1-4)፣ የሕዝቅኤል የሰማያዊ ሠረገላ መገለጥ (1:1-28)፣ እና የዕንባቆም የመለኮታዊ ግርማ መዝሙር (ዕንባ. 3) በጠቅላላው ፍጥረትና ታሪክ ላይ የነገሠውን ታላቅና ቅዱስ አምላክ ግርማ ያሳዩናል። በኢሳይያስ ራእይ ውስጥ፣ ነቢዩ 'ጌታን በረጅምና ከፍ ባለ ዙፋን ላይ ተቀምጦ' (ኢሳ. 6:1) ተመለከተ፤ የልብሱም ዘርፍ መቅደሱን ሞላው። ይህ ራእይ በንጉሥ ዖዝያን ሞት ዓመት፣ ማለትም እስራኤል ትልቅ ፖለቲካዊ ቀውስ ውስጥ በገባችበት ወቅት፣ ለነቢዩ ተገለጠ። ይህም የሚያስተምረን፣ ምድራዊ መንግሥታት ቢፈርሱም፣ ቢወድቁም፣ የእግዚአብሔር ዙፋን ግን ለዘላለም ጸንቶ እንደሚኖር ነው። ምድራዊ ንጉሦች ሲሞቱ፣ ሰማያዊው ንጉሥ ግን ከቶ አይሞትም፤ ይህ እውነት ለዛሬው ትውልድ ፖለቲካዊ አለመረጋጋት በሚያጋጥመው ጊዜ ልብን የሚያጽናና ጠንካራ መልእክት ነው።

ይህ ሦስት ጊዜ የተደጋገመው 'ቅዱስ፥ ቅዱስ፥ ቅዱስ' የሚለው የሱራፌል ጩኸት፣ በዕብራይስጥ የቋንቋ ልማድ ውስጥ ትልቅ ትርጉም አለው። ዕብራይስጥ አንድን ቃል ደጋግሞ በመናገር ከፍተኛ ደረጃን ወይም ፍጹምነትን የመግለጽ ልማድ አለው፤ ስለዚህ 'ቅዱስ ቅዱስ ቅዱስ' ማለት እግዚአብሔር በተራ መልኩ ቅዱስ ብቻ ሳይሆን፣ ከቅድስና ሁሉ በላይ የሆነ፣ ፍጹም ቅዱስ አምላክ መሆኑን ያውጃል። ብዙ የክርስቲያን ሊቃውንት ይህንን ሦስት ጊዜ የመደጋገም አነጋገር ከሥላሴ ትምህርት ጋር በማገናኘት፣ ይህ ራእይ የአብን፣ የወልድንና የመንፈስ ቅዱስን ትስስር በጥላ መልክ የሚያመለክት እንደሆነ ይተረጉሙታል፤ በተለይም ዮሐንስ 12:41 ኢሳይያስ ያየው ራእይ የክርስቶስን ክብር እንደነበረ ስለሚናገር። ኢሳይያስ የእግዚአብሔርን ቅድስና ባየ ጊዜ የመጀመሪያው ምላሽ ራስን ማጽደቅ ወይም መኩራራት ሳይሆን፣ ጥልቅ የኃጢአት ንቃት እና ንስሐ ነበር፤ 'ወዮልኝ! ጠፋሁ' አለ (ኢሳ. 6:5)። ይህ ለእኛ ትልቅ መንፈሳዊ ትምህርት ይሰጠናል፦ የእግዚአብሔርን ትክክለኛ ቅድስና በእውነት ስናይ፣ የራሳችንን ኃጢአተኝነት ማየት እንጀምራለን፤ እውነተኛ አምልኮ የሚጀምረው ራስን ዝቅ በማድረግ እንጂ በራስ መተማመን አይደለም። ሆኖም ታሪኩ በንስሐ ብቻ አያበቃም፤ ከመሠዊያው ላይ ፍም ተነስቶ ኃጢአቱ ተነጻ (ኢሳ. 6:6-7)፤ ይህም ደግሞ የእግዚአብሔር ቅድስና ብቻውን የሚያስፈራ ሳይሆን፣ ከምሕረቱ ጋር ተዳምሮ ንጽሕናን የሚያመጣ መሆኑን ያሳየናል።

የቃል ኪዳን ፍቅርና አዲስ ኪዳን

የብሉይ ኪዳን ትንቢት ሕዝቡ የገባውን ቃል ኪዳን ሲያፈርስ የሚመጣውን ሐዘንና ፍርድ በሚያስደነግጥ ግልጽነት ያሳያል፤ ነገር ግን ይህ ፍርድ የመጨረሻው ቃል አይደለም። ከፍርድ በኃላ የሚመጣውን መለኮታዊ የይቅርታና የመታደስ ተስፋ ነቢያቱ በጽኑ ያውጃሉ። ኤርምያስ 31:31-34 በጠቅላላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ ጠቃሚ የነገረ መለኮት ምንባቦች አንዱ ነው፤ 'እነሆ፥ ከእስራኤል ቤትና ከይሁዳ ቤት ጋር አዲስ ቃል ኪዳን የምገባበት ወራት ይመጣል' ብሎ በግልጽ ይናገራል። ይህ አዲስ ቃል ኪዳን ከሲና ቃል ኪዳን የተለየ ነው፤ ምክንያቱም በድንጋይ ጽላት ላይ ተጽፎ ውጫዊ በሆነ መንገድ ብቻ የሚታይ ሳይሆን፣ 'በልባቸው ውስጥ' የሚጻፍ ውስጣዊ ሕግ ነው (ኤር. 31:33)። ይህም ማለት እግዚአብሔር ከውጭ ብቻ ትእዛዝ የሚሰጥ ሳይሆን፣ በመንፈሱ ኃይል የሰውን ልብ ራሱ የሚለውጥ አምላክ ነው ማለት ነው። ሕዝቅኤልም ተመሳሳይ ተስፋ ያውጃል፦ 'አዲስ ልብንም እሰጣችኋለሁ፥ አዲስንም መንፈስ በእናንተ ውስጥ አኖራለሁ፤ የድንጋዩንም ልብ ከሥጋችሁ አወጣለሁ፥ የሥጋንም ልብ እሰጣችኋለሁ' (ሕዝ. 36:26)። ይህ ንጽጽር - ከድንጋይ ልብ ወደ ሥጋ ልብ መለወጥ - በጣም ኃያል ምስል ነው፤ ድንጋይ ጠንካራ፣ ስሜት አልባ፣ የማይቀበል ነው፤ ሥጋ ግን ለስላሳ፣ ስሜታዊ፣ ለእግዚአብሔር ድምፅ ተቀባይ ነው። ይህ ትንቢት በአዲስ ኪዳን ውስጥ በክርስቶስ ደም አማካኝነት ተፈጽሟል፤ ጌታ ኢየሱስ በመጨረሻው እራት ላይ 'ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈስ በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው' (ሉቃስ 22:20) ብሎ ተናግሯል፤ ሐዋርያው ጳውሎስም በዕብራውያን መልእክት ውስጥ ይህንኑ ትንቢት ጠቅሶ ክርስቶስ የአዲሱ ቃል ኪዳን መካከለኛ መሆኑን ያረጋግጣል (ዕብ. 8:6-13)። ለእኛ ለክርስቲያኖችም ይህ ትልቅ ማጽናኛ ነው፤ ድነታችን በራሳችን ጥረት ላይ የተመሠረተ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ራሱ በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ልባችንን ለውጦ፣ ሕጉን በውስጣችን በመጻፍ የሚያደርገው ሥራ ውጤት ነው።

የእግዚአብሔር ቀን

'የእግዚአብሔር ቀን' በነቢያት መጻሕፍት ውስጥ በተደጋጋሚ የሚታይ ጥልቅ የፍጻሜ ዘመን (eschatological) ጽንሰ-ሐሳብ ነው። እስራኤላውያን ይህንን ቀን ሁልጊዜ የድል ቀን አድርገው ይጠብቁት ነበር - ጠላቶቻቸው የሚደመሰሱበት፣ እነርሱ ግን ከፍ ከፍ የሚደረጉበት ቀን። ነቢዩ አሞጽ ግን ይህንን የተለመደ አስተሳሰብ በሚያስደነግጥ ቃላት ገለበጠው፦ 'የእግዚአብሔርን ቀን የምትሹ ወዮላችሁ! ስለ ምንድር ናት ለእናንተ የእግዚአብሔር ቀን? ጨለማ ናት እንጂ ብርሃን አይደለችም' (አሞ. 5:18)። አሞጽ ይህንን ቀን ብርሃን ከሚመስል ነገር ወደ ጨለማ፣ ከክብር ተስፋ ወደ ፍርድ ተስፋ ቀይሮ ገለጸው፤ ምክንያቱም እስራኤላውያን ውጫዊ አምልኮ እያደረጉ ውስጣዊ ፍትሕንና ቅድስናን ትተውት ነበር። ይህ ቀን ስለዚህ ዝም ብሎ የድል ቀን ሳይሆን፣ ንስሐን የሚጠይቅ፣ ራስን መመርመርን የሚያስፈልገው ቀን መሆኑን ነቢዩ በግልጽ አሳይቷል። ይህ ጭብጥ በሶፎንያስ መጽሐፍ ውስጥ ደግሞ ይበልጥ ተጠናክሮ ይታያል፤ ሶፎንያስ 1:14-18 የእግዚአብሔርን ቀን በአስፈሪ ቋንቋ 'የመዓት ቀን፥ የመከራና የጭንቀት ቀን፥ የጥፋትና የመፍረስ ቀን፥ የጨለማና የድቅድቅ ጨለማ ቀን' ብሎ ይገልጻል። ይሁን እንጂ የእግዚአብሔር ቀን በነቢያት ትንቢት ውስጥ ሁልጊዜ በፍርድ ብቻ አያበቃም፤ ብዙውን ጊዜ ከፍርድ ማዶ ወደ ተስፋና ወደ መታደስ ይሸጋገራል፤ ኢዩኤል 2:28-32 እግዚአብሔር መንፈሱን በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ እንደሚያፈስ ተስፋ ይሰጣል፤ ይህም ትንቢት በጴንጤቆስጤ ቀን በሐዋርያት ሥራ 2:16-21 ውስጥ በሐዋርያው ጴጥሮስ በኩል ተጠቅሶ ተፈጽሟል። ስለዚህ 'የእግዚአብሔር ቀን' ድርብ ባህርይ አለው - ላልታመኑት ፍርድ፣ ለታመኑት ግን ማዳንና ተስፋ። ይህ ትምህርት ለዘመናችን ክርስቲያኖችም ትልቅ ጥሪ ነው፦ የጌታን ዳግም ምጽአት በፍርሃት ብቻ ሳይሆን በተስፋና በዝግጅት ልንጠባበቀው ይገባል፤ ንስሐ ገብተን በእምነት ስንኖር፣ ያ ቀን ለእኛ የብርሃን እንጂ የጨለማ ቀን አይሆንም።

ማኅበራዊ ፍትሕ እና ምሕረት

ደሆችን፣ ባልቴቶችን፣ ወላጅ አልባ ሕፃናትንና ችግረኞችን የመንከባከብ ግዴታ በነቢያት ስብከት ውስጥ አንቀጸ ልብ ነው፤ ይህም ከእግዚአብሔር ባህርይ ራሱ የመነጨ መርሕ ነው። እግዚአብሔር በሙሴ ሕግ ውስጥ ራሱ 'ደሆችን ወይም ወላጅ የሌላቸውን ልጆች አትጨቁኑ' (ዘጸ. 22:22) ብሎ ካዘዘ በኋላ፣ ነቢያቱ ይህንን ትእዛዝ በተግባር ወደ ኑሮ እየተረጎሙ ለትውልዳቸው አስተላልፈዋል። ውጫዊ አምልኮ ከፍቅርና ከማኅበራዊ ፍትሕ ሲነጠል ነቢያት በብርቱ ይቃወሙ ነበር። ነቢዩ አሞጽ ለምሳሌ ሕዝቡ ብዙ መስዋዕቶችን፣ በዓላትንና ዝማሬዎችን ቢያቀርቡም፣ ድሆችን ስለሚጨቁኑ 'ከእናንተ ዘንድ በዓላችሁን እጠላለሁ እንቅበታለሁም፥ የተከበሩ ጉባኤዎቻችሁንም አላሸትም' (አሞ. 5:21) የሚል ጠንካራ ቃል ተናግሯል፤ ከዚያም 'ፍርድ እንደ ውኃ፥ ጽድቅም እንደማይነጥፍ ወንዝ ይፍሰስ' (አሞ. 5:24) ብሎ የእውነተኛ አምልኮ ትክክለኛ ማሳያ ምን መሆን እንዳለበት ገለጠ። ይህ ትምህርት ደግሞ በነቢዩ ሚክያስ ውስጥ በጣም በሚያምር ማጠቃለያ ይታያል፦

ይህ ጥቅስ ሚክያስ 6 ውስጥ የተነሳውን ጥያቄ ይመልሳል፦ ሕዝቡ 'ምን ይዤ ወደ እግዚአብሔር እቀርባለሁ?' ብለው ሲጠይቁ፣ ብዙ የሚቃጠል መስዋዕት፣ በሺህ የሚቆጠሩ አውራ በጎች፣ ወይም እንዲያውም የበኩር ልጅ ማቅረብ በቂ እንደሆነ ያስባሉ (ሚክ. 6:6-7)። ነቢዩ ግን መልስ የሚሰጠው ውጫዊ ሥርዓት ላይ ሳይሆን፣ በሦስት ውስጣዊ ባህርያት ላይ ነው፦ ፍርድን ማድረግ (ፍትሐዊነት)፣ ምሕረትን መውደድ (ደግነትና ርኅራኄ)፣ እና ከአምላክ ጋር በትሕትና መሄድ (ትሕትና)። እነዚህ ሦስት ነገሮች ተለያይተው ሊታዩ አይችሉም - እውነተኛ ፍትሕ ያለ ምሕረት ጨካኝ ይሆናል፤ ምሕረት ያለ ፍትሕ ደግሞ ኢፍትሐዊነትን ያበረታታል፤ ሁለቱም ያለ ትሕትና ደግሞ ኩራትን ያመጣሉ። ይህ ትምህርት ለቤተክርስቲያንም ትልቅ ተግባራዊ ጥሪ ነው፤ እምነታችን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በምናደርገው አምልኮ ብቻ ሳይወሰን፣ በዕለት ተዕለት ሕይወታችን ውስጥ ለተጨቆኑት፣ ለችግረኞችና ለተረሱት ፍትሕንና ምሕረትን በተግባር ማሳየት ይኖርብናል። ኢየሱስ ራሱ ይህንን መርሕ በተራራው ስብከት ውስጥ 'ምሕረትን የሚያደርጉ ብፁዓን ናቸው፥ ምሕረት ይደረግላቸዋልና' (ማቴ. 5:7) ብሎ በድጋሚ አረጋግጦታል፤ ስለዚህ የነቢያት ማኅበራዊ ፍትሕ ትምህርት ከወንጌል መልእክት ጋር በጥልቅ የተሳሰረ ነው።

የትርጓሜ መንፈሳዊ መርሆዎች

የብሉይ ኪዳን ትንቢት ጥልቀት ያለው በመሆኑ፣ የመጀመሪያውን ታሪካዊ ፍቺ እየጠበቁ በክርስቶስ ብርሃን ማየት ይገባል። ይህ ማለት ትንቢቶቹ ለራሳቸው ዘመን ትርጉም አልነበራቸውም ማለት አይደለም፤ ኢሳይያስ፣ ሚክያስ፣ ዘካርያስ ሁሉም ለራሳቸው ትውልድ ተጨባጭ መልእክት ነበራቸው። ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ በእነዚህ ነቢያት አማካኝነት ከወቅታዊው መልእክት ባሻገር፣ ወደ ኋላ ወደ ወደፊት የሚዘረጋ ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም አስቀምጦባቸዋል። ስለዚህ ቃል በቃል-ታሪካዊ ፍጻሜዎች (እንደ ቤተልሔም ትውልድ ስፍራ)፣ ጥላዊ (ቲፖሎጂካል) ትምህርቶች (እንደ እስራኤል ከግብጽ መውጣት እና ክርስቶስ)፣ እና የዘላለም ተስፋዎች (እንደ አዲሱ ቃል ኪዳን) ሁሉ በአንድነት በመሰባሰብ መጽሐፍ ቅዱስን አንድ የሚያደርገውን መለኮታዊ እውነት ያሳዩናል። ይህ የትርጓሜ ስልት 'ቀጥተኛ-ፍጻሜ' ትንቢቶችን ብቻ ሳይሆን፣ 'ተሚክ' ወይም ጥላ-ነክ ትንቢቶችንም ያካትታል፤ ማለትም አንዳንድ ትንቢቶች በቀጥታ ስለ መሲሁ ሲናገሩ፣ ሌሎች ደግሞ በእስራኤል ታሪክ ውስጥ ያሉ ክስተቶችን፣ ሰዎችን ወይም ተቋማትን (እንደ ካህናት፣ ንጉሦች፣ የመሥዋዕት ሥርዓት) እንደ ቅድመ ምሳሌ በመጠቀም ወደ ክርስቶስ ፍጹም ፍጻሜ ያመለክታሉ።

ይህ ጥቅስ በራእይ መጽሐፍ ውስጥ የተነገረው በመልአኩና በዮሐንስ መካከል በተደረገው ንግግር ውስጥ ነው፤ ዮሐንስ በመልአኩ ፊት ሊሰግድ ሲል፣ መልአኩ ይህንን ከልክሎ 'የኢየሱስ ምስክር የትንቢት መንፈስ ነውና' ብሎ ገለጸ። ይህ ንግግር ትልቅ የነገረ መለኮት እውነት ይዟል፦ ማንኛውም እውነተኛ የመንፈስ ቅዱስ ትንቢት፣ ከየትኛውም ዘመን ቢሆን፣ በመጨረሻ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ይመራል፤ ስለ ክርስቶስ ካልመሰከረ፣ ያ ትንቢት ትክክለኛ የመንፈስ ቅዱስ ምንጭ አይደለም ማለት ነው። ይህ መርሕ ለቤተክርስቲያናችን የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ትልቅ ቁልፍ ይሰጣል፤ ብሉይ ኪዳንን ስናነብ፣ 'ይህ ምንባብ ስለ ክርስቶስ ምን ይነግረኛል?' ብለን መጠየቅ ይኖርብናል። ይህ ማለት ግን እያንዳንዱን ጥቅስ በግድ ወደ ክርስቶስ ማምጣት ማለት አይደለም፤ ይልቁንም መላውን የመጽሐፍ ቅዱስ ትረካ - ከፍጥረት፣ ወደ ውድቀት፣ ወደ ቃል ኪዳን ተስፋዎች፣ ወደ እስራኤል ታሪክ፣ እና በመጨረሻም ወደ ክርስቶስ ሰው መሆንና ሞት - እንደ አንድ ወጥ ታሪክ ማየት ማለት ነው። ይህም ደግሞ ጳውሎስ በ2ኛ ጢሞቴዎስ 3:15-16 ውስጥ 'ቅዱሳት መጻሕፍትን ከሕፃንነትህ ጀምረህ ታውቃለህ፤ እነርሱም በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን ለመዳን ጥበብን ሊሰጡህ ይችላሉ' ሲል ከገለጸው መርሕ ጋር ይስማማል።

የብሉይ ኪዳን ነቢያትን ማንበብ ማለት በመጨረሻ ስለ ክርስቶስ የተሰጠውን ያንን ታላቅ የፍቅር ታሪክ ማንበብ ማለት ነው። ከኤደን ገነት ጀምሮ፣ በእሳት ሠረገላ ራእዮች፣ በበረሃ ጩኸቶች፣ በምርኮ ላይ ባሉ እንባዎች፣ እና በተስፋ ቃላት ውስጥ ሁሉ፣ አንድ ወጥ የሆነ የመዳን ትረካ ይታያል - እግዚአብሔር ለወደቀው ሰው ልጅ ያለውን የማይናወጥ ፍቅር የሚያሳይ ትረካ። ይህ ትረካ በክርስቶስ ልደት፣ ሕይወት፣ ሞት፣ እና ትንሣኤ ውስጥ ወደ ከፍተኛ ፍጻሜው ደረሰ፤ ነገር ግን ገና ሙሉ በሙሉ አላለቀም - ምክንያቱም ትንቢቱ ስለ ክርስቶስ ዳግም ምጽአት፣ ስለ አዲስ ሰማይና አዲስ ምድር፣ እና ስለ ፍጹም መንግሥት መምጣት ገና የሚፈጸም ተጨማሪ ገጽታ አለው (ራእይ 21-22)። ስለዚህ የብሉይ ኪዳን ትንቢት ጥናት ለክርስቲያን አማኝ ያለፈ ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ የአሁኑን እምነታችንን የሚያጠናክር እና ስለ ወደፊቱ ተስፋችንን የሚያበራ ሕያው ቃል ነው።