Missiology

ቤተ ክርስቲያን ተከላ

የቤተ ክርስቲያን ተከላ ሥረ-መሠረቱ የሚገኘው በሚሲዮ ዲ፤ ማለትም ገና ከመጀመሪያው በነበረው የእግዚአብሔር ተልዕኮ ውስጥ ነው። ይህ ተልዕኮ የጀመረው በዘፍጥረት 1፡28 እግዚአብሔር የሰውን ልጅ "ብዙ ተባዙ፥ ምድርንም ሙሏት" በማለት በሰጠው የፍጥረት ትዕዛዝ ነው። ዓላማውም፣ ከእግዚአብሔር ጋር ሕብረት ባላቸው የእግዚአብሔር መልክ ተሸካሚዎች የተሞላችን ዓለም መፍጠር ነበር። ከውድቀትና ከጥፋት ውሃ በኋላ፣ እግዚአብሔር ይህንን ዓላማ ያላስቀረ ቢሆንም፣ ስልቱን በማጥበብ፣ ያ በረከት ለአሕዛብ ሁሉ የሚደርስበትን አንድ ቤተሰብ (አብርሃምን) መረጠ። እግዚአብሔር ለአብርሃም የገባው ቃል ኪዳን — "የምድር ነገዶች ሁሉ በአንተ ይባረካሉ" (ዘፍ 12፡3) በማለት፣ ለእስራኤል ሕዝብ የተልዕኮ ዓላማን አስቀመጠ። ከዚያች የመጀመሪያ ጥሪ አንስቶ እስከ ዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን ድረስ፣ አንድ ዘላቂ የእግዚአብሔር ልብ ይታያል፦ የተባረከ ሕዝብ ለሌላው ዓለም በረከት እንዲሆን የመላክ ልብ። ቤተ ክርስቲያን ተከላ እንግዲህ የሰው ልጅ ስልት ብቻ ሳይሆን፣ የዘላለማዊው አምላክ ራሱ ተልዕኮ ተካፋይ የመሆን ቅዱስ አገልግሎት ነው።

†

የብሉይ ኪዳን የተልዕኮ መሠረቶች

ይህ በአብርሃም በኩል የተሰጠው "ለአሕዛብ በረከት የመሆን" ተልዕኮ፣ በእስራኤል ታሪክ ውስጥ በተደጋጋሚ ተንጸባርቋል። ለምሳሌ፣ ከግብፅ መውጣት (ዘጸአት)፣ ለእስራኤል ብቻ የተደረገ ቤዛነት ሳይሆን፣ በዙሪያቸው ላሉት አሕዛብም እንደ ምስክርነት የታወጀ ነበር። እግዚአብሔር ራሱ ለፈርዖን "ዝናዬ በምድር ሁሉ እንዲነገር" (ዘጸአት 9፡16) በማለት፣ የዚህን ቤዛነት ዓለም አቀፋዊ ዓላማ በግልጽ አስቀምጧል። ይህ ተልዕኮ በሕጉም ቀጥሏል፤ ሙሴ ሕጉን መታዘዝ እስራኤልን "ጠቢብና አስተዋይ ሕዝብ" (ዘዳ 4፡6) እንደሚያደርጋቸው፣ ይህም አሕዛብን ወደ እግዚአብሔር ጥበብ እንደሚስብ አስተምሯል። ንጉሥ ሰሎሞን ቤተ መቅደሱ ሲመረቅ፣ ከሩቅ አገር ለሚመጣው ባዕድ ሳይቀር "ለአሕዛብ ሁሉ የጸሎት ቤት" እንዲሆን ጸልዮአል (1 ነገሥ 8፡41-43)።

“እግዚአብሔር ይማረን ይባርከንም... መንገድህ በምድር ላይ፣ ማዳንህም በአሕዛብ ሁሉ መካከል ይታወቅ ዘንድ፤ አሕዛብ ያመስግኑህ፣ አቤቱ” (መዝሙር 67፡1-3)

ይህ ዓለም አቀፋዊ ዓላማ በእስራኤል የአምልኮ ሕይወት (መዝሙራት) እና በትንቢታዊ ራዕያቸው ውስጥም ጎልቶ ይታያል። ነቢያትም ይህን ተስፋ አስተጋብተዋል፤ እግዚአብሔር በኢሳይያስ በኩል መሲሑ "ለአሕዛብ ብርሃን እንዲሆን፣ ማዳኔም እስከ ምድር ዳርቻ እንዲደርስ" (ኢሳ 49፡6) በማለት የእስራኤልን ተልዕኮ የመጨረሻ ግብ አረጋግጧል።

በመሆኑም፣ 'ቤተ ክርስቲያን' (ekklesia) የሚለው ቃል የአዲስ ኪዳን መጠሪያ ቢሆንም፣ ጽንሰ ሐሳቡ ግን በብሉይ ኪዳን የተመሠረተ ነው። የእግዚአብሔር ሕዝብ ለዓለም ብርሃን እንዲሆን የነበረው የብሉይ ኪዳን ራዕይ፣ ለአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን ተከላ (church planting) የማያዳግም መሠረት ሆኖ ያገለግላል። ምክንያቱም እግዚአብሔር አንድን ማኅበረሰብ (በብሉይ ኪዳን እስራኤልን፣ በአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያንን) የሚሰበስበው፣ የተቀበለውን በረከት ለራሱ እንዲያስቀር ሳይሆን፣ ያንን በረከት ለአሕዛብ ሁሉ እንዲያዳርስ ነው (ዘፍ 12፡3፤ ኢሳ 49፡6)። ከዚህ አንጻር፣ አዳዲስ ጉባኤዎችን መትከል፣ በሕዝቡ ላይ የፈሰሰው የእግዚአብሔር በረከት፣ ለአሕዛብ መዳን እንዲፈስ ከነበረው ከእግዚአብሔር ጥንታዊና ዘላለማዊ ዓላማ የሚመነጭ ተፈጥሯዊና አስገዳጅ ውጤት ነው።

የአዲስ ኪዳን መሠረቶች

አዲስ ኪዳን፣ እነዚያን የብሉይ ኪዳን ተስፋዎች በክርስቶስ ወንጌል በኩል በማንሳት ይፈጽማል። ይህ አዲስ ምዕራፍ፣ ቤተ ክርስቲያንን እንደ ተልዕኮው ዋና ወኪልና ግብ አድርጎ ያቀርባል።

ታላቁ ተልዕኮ፦ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ሥልጣን (ማቴ 28፡18-20)

“እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው፥ በአብና በወልድ በመንፈስ ቅዱስም ስም እያጠመቃችኋቸው፥ ያዘዝኋችሁንም ሁሉ እንዲጠብቁ እያስተማራችኋቸው።” (ማቴ 28፡19-20)

የኢየሱስ የመጨረሻ ቃል (ታላቁ ተልዕኮ)፣ ቤተ ክርስቲያን ተከላ ከየት እንደመነጨ የሚያሳይ ዋነኛ ሥልጣን ነው። ኢየሱስ ተከታዮቹን "አሕዛብን ሁሉ ደቀ መዛሙርት" እንዲያደርጉ ሲያዝ፣ ይህንን እንዴት መፈጸም እንዳለባቸው በሦስት ግልጽ ትእዛዛት አስቀምጧል፦ "ሂዱ... እያጠመቃችኋቸው... እያስተማራችኋቸውም"። እነዚህ ሦስት ተግባራት (መሄድ፣ ማጥመቅ፣ ማስተማር) በነጠላ ግለሰቦች የሚፈጸሙ የአንድ ጊዜ ክንውኖች አይደሉም። ይልቁንም፣ የተደራጀ፣ ቀጣይነት ያለውና ሥልጣን ያለው የኅብረት መዋቅርን የግድ ይፈልጋሉ። ማጥመቅ ሰዎችን ከግል እምነታቸው በመነሳት ወደ አንድ የሚታይ ማኅበረሰብ (ቤተ ክርስቲያን) መጨመርን ያመለክታል፤ ማስተማር ደግሞ "ያዘዘውን ሁሉ" መጠበቅን ማስተማር፣ የአንድ ጊዜ ስብከት ሳይሆን፣ በኅብረት ውስጥ የሚካሄድ የዕድሜ ልክ የደቀ መዝሙርነት ሂደት ነው። በመሆኑም፣ የማቴዎስ 28 ትእዛዝ በመሠረቱ ቤተ ክርስቲያናዊ ይዘት አለው፤ ኢየሱስ የላካቸው ግለሰቦችን በነጠላ እንዲሠሩ ሳይሆን፣ ቤተ ክርስቲያን በእግዚአብሔር ተልዕኮ ውስጥ በኅብረት እንድትሳተፍና ራሷን እንድታሰፋ ነው።

የሐዋርያት ሥራ፦ የተልዕኮው ተግባራዊ ሞዴል (ሐዋ 2፡41-42)

“ቃሉንም የተቀበሉ ተጠመቁ፥... ሦስት ሺህ ያህል ነፍስም በእነርሱ ላይ ተጨመሩ።” (ሐዋርያት ሥራ 2፡41)

ሐዋርያት ይህንን ታላቅ ተልዕኮ እንዴት እንደተረዱትና እንደፈጸሙት ስንመለከት፣ ሥዕሉ ይበልጥ ግልጽ ይሆናል። በበዓለ ሃምሳ ቀን፣ ጴጥሮስ ሰብኮ ንስሐ የገቡት 3,000 ሰዎች፣ እንዲሁ አልተበተኑም። ይልቁንም የተጨመሩት በኢየሩሳሌም ቤተ ክርስቲያን ኅብረት ውስጥ ነው። ወዲያውም በአዲሱ ማኅበረሰባቸው ውስጥ "በሐዋርያት ትምህርትና በኅብረት፣ እንጀራን በመቍረስና በጸሎት ይተጉ ነበር" (ሐዋ 2፡42)። ይህ የሚያሳየው፣ የአዲስ ኪዳን "ደቀ መዝሙር ማድረግ" ማለት፣ ሰዎችን ወደ ክርስቶስ መጥራት፣ በአጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ማጥመቅ፣ እና በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ ቃሉን ማስተማር እንደሆነ ነው።

ተልዕኮ እና ቤተ ክርስቲያን የማይነጣጠሉ ናቸው

በርካታ ተንታኞች ታላቁ ተልዕኮ "በመሠረቱ አዳዲስ አብያተ ክርስቲያናትን ለመትከል የቀረበ ጥሪ ነው" ሲሉ ይስማማሉ። ተልዕኮ የቤተ ክርስቲያን ዋነኛ ተግባር ሲሆን፣ ቤተ ክርስቲያን ደግሞ የተልዕኮው ወሳኝ ውጤት ናት። አዲስ ኪዳን የሚያሳየን፣ ከሙታን የተነሳው የክርስቶስ ማኅበረሰብ (ቤተ ክርስቲያን)፣ "ይህ የመንግሥት ወንጌል ለአሕዛብ ሁሉ ምስክር እንዲሆን በዓለም ሁሉ ይሰበካል" (ማቴ 24፡14) የሚለው ቃል እስከሚፈጸም ድረስ፣ ራሱን (በአጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ተከላ) ሲያሰፋ ነው።

“ንስሐና የኃጢአት ስርየት በስሙ ለአሕዛብ ሁሉ ከኢየሩሳሌም ጀምሮ ይሰበክ ዘንድ ተጽፎአል” (ሉቃስ 24፡47)

ሐዋርያዊ ቤተ ክርስቲያን ተከላ

የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ፣ ቀዳሚይቱ ቤተ ክርስቲያን የኢየሱስን ተልዕኮ እንዴት በታዛዥነት እንደፈጸመች በዝርዝር ያሳያል። በበዓለ ኀምሳ (ሐዋ 2) በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የተወለደችው የኢየሩሳሌም ጉባኤ፣ ከተለያዩ አሕዛብ ለመጡ አይሁድ ኢየሱስን አውጃለች (2፡5-41)። ከዚያም መጽሐፉ፣ ወንጌል ከሰው ወደ ሰው፣ ከከተማ ወደ ከተማ እየተስፋፋ፣ በጂኦግራፊያዊ ቅደም ተከተል ከኢየሩሳሌም ተነስቶ ወደ ይሁዳ፣ ሰማርያ፣ ብሎም "እስከ ምድር ዳርቻ" (1፡8) እንዴት እንደደረሰ ይመዘግባል። ለምሳሌ፣ ወንጌላዊው ፊልጶስ በሰማርያ ሰበከ (ሐዋ 8፡5-25)፤ ጴጥሮስ ለቆርኔሌዎስ ቤት በድፍረት መሰከረ (ሐዋ 10)፤ ጳውሎስም አብያተ ክርስቲያናትን እየተከለ ሰፊ ጉዞ አደረገ (ሐዋ 13-21)። እያንዳንዱ የተልዕኮ ጥረት ተመሳሳይ ገጽታዎች ነበሩት፦ ወንጌልን ተቀባይነት ባለበት አካባቢ መስበክ፣ ያመኑትን ወደ አምላኪ ማኅበረሰብ (ጉባኤ) ማደራጀት፣ እና የአጥቢያ መሪዎችን መሾም ነበር።

የቤተ ክርስቲያን እድገት በሐዋርያት ሥራ ውስጥ

ገበታው በሐዋርያት ሥራ ውስጥ የተመዘገቡትን ቁልፍ የእድገት ምዕራፎች የሚያሳይ ገላጭ ማጠቃለያ እንጂ ትክክለኛ ስታትስቲካዊ ቆጠራ አይደለም፤ አንዳንድ ቁጥሮች (እንደ ሐዋ 6) በጽሑፉ በግልጽ ስላልተጠቀሱ በምሳሌ ደረጃ ብቻ ቀርበዋል።

የሐዋርያት ሥራ፣ አማኞች "በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሲሰበሰቡ" በተደጋጋሚ ያሳያል። የቀደመችውን ቤተ ክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱሳዊው የቤተ ክርስቲያን ተከላ ሂደት ወንጌላዊነት ሰዎችን በቤተ ክርስቲያን እንዲሰበሰቡ ማድረግ፣ መሪዎችን መሾም እና (አዳዲስ አገልጋዮችን) ወደ መከር በመላክ ነበር። በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የሚከናወነው ሐዋርያዊ ወንጌላዊነት፣ ሁልጊዜም አዳዲስ ጉባኤዎችን መመሥረትን ዓላማ ያደረገ ነበር። ጳውሎስ እንደ ተሰሎንቄ ወይም ፊልጵስዩስ ባሉ ከተሞች ሲደርስ፣ መጀመሪያ በምኩራቦች ወይም በገበያ ቦታዎች ይሰብክ ነበር። የመጀመሪያዎቹ አማኞችም (ለምሳሌ በፊልጵስዩስ የነበሩት ልድያና ቤተሰቧ፣ ሐዋ 16፡13-15)፣ ወዲያውኑ በአዲስ ጉባኤ ሥር ይደራጁ ነበር። በተመሳሳይ፣ በቆሮንቶስ ጣዖት አምላኪዎች የነበሩ ሰዎች ሲያምኑ፣ ውጤቱ የቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን መወለድ ነበር (ሐዋ 18)።

የሐዋርያት ሥራ እንደሚያሳየው፣ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ዒላማዎችን መምታት (ቁጥር መሰብሰብ) ብቻ ሳይሆን፣ በየአካባቢው ዘላቂነት ያላቸው ጉባኤዎችን የማቋቋም ጉዳይ ነበር። ሐዋርያት ጉባኤዎችን ከተከሉ በኋላ፣ ደቀ መዛሙርቱ በቦታው መታነጻቸውን እንዲቀጥሉ መሪዎችን ይሾሙ ነበር (ለምሳሌ፣ ጳውሎስና በርናባስ "በእያንዳንዱ ቤተ ክርስቲያን ሽማግሌዎችን ሾሙላቸው")። የኢየሩሳሌም ጉባኤ እንኳ (ሐዋ 15)፣ አንጾኪያን እንደ ተቋቋመች ቤተ ክርስቲያን እውቅና በመስጠት፣ ጳውሎስንና በርናባስን ሥልጣን ባለው መመሪያ ወደዚያ መልሶ ልኳቸዋል። ይህ አሠራር፣ የአንድ ጊዜ "ፕሮግራም" ከማካሄድ አስተሳሰብ በእጅጉ ይለያል፤ ይልቁንም፣ እያንዳንዱ አዲስ ቤተ ክርስቲያን ለታመኑ የአካባቢ መሪዎች በአደራ ይሰጥ ነበር።

የጳውሎስ ቤተ ክርስቲያን ተከላ ምሳሌ

ሐዋርያው ጳውሎስ የሐዋርያዊ ቤተ ክርስቲያን ተከላ ዋነኛ ምሳሌ ነው። በሦስቱ ሚስዮናዊ ጉዞዎቹ፣ እርሱና አጋሮቹ (በርናባስ፣ ሲላስ፣ ጢሞቴዎስ፣ ሉቃስ፣ ወዘተ.) ወደ ተለያዩ ከተሞች በመግባት፣ በስልታዊ መንገድ ወንጌልን ሰብከዋል፤ ጉባኤዎችንም አቋቁመዋል። ሊቃውንት የጳውሎስን ስልት በበርካታ ቁልፍ ነጥቦች ያጠቃልላሉ፤ እነዚህም ነጥቦች ብዙውን ጊዜ ኢየሱስ በማቴዎስ 10 እና በሉቃስ 10 የሰጣቸውን መመሪያዎች ያስተጋባሉ።

ተቀባይ በሆኑ ታዳሚዎች ላይ ማተኮር

ጳውሎስ በዋናነት ትኩረት ያደረገው ለወንጌል ክፍት የሆኑ "የሰላም ሰዎችን" (ሉቃ 10፡6) መፈለግ ላይ ነበር። ለምሳሌ፣ እሱና ቡድኑ ፊልጵስዩስ ሲደርሱ፣ እግዚአብሔርን ታመልክ የነበረችውን ልድያና ቤተሰቧን አገኙ (ሐዋ 16፡13-15)፤ "ጌታም ልቧን ስለከፈተ" ወደ ክርስቶስ መጣች። በተመሳሳይ፣ የቤርያ ሰዎች መጽሐፍ ቅዱስን በትጋት ይመረምሩ ስለነበር (ሐዋ 17፡10-12)፣ ይህም ለስብከት ተስማሚ መነሻ ሆኖላቸዋል። ጳውሎስ ተቃውሞ በበዛባቸው አካባቢዎች ብዙም አይቆይም ነበር፤ ውጤት በግድ ለማምጣት ከመሞከር ይልቅ ወደ ሌላ ቦታ ይንቀሳቀስ ነበር።

በከተማ ላይ ያተኮረ ስልት

ጳውሎስ ሆን ብሎ ቁልፍ የሆኑ ከተሞችን ዒላማ ያደርግ ነበር። ከተሞች የክልል ማዕከላት መሆናቸውን በመገንዘብ፣ በአንድ ከተማ የምትተከል አዲስ ቤተ ክርስቲያን፣ ሰዎች ለንግድ ወይም ለበዓላት ሲመላለሱ፣ በዙሪያው ላለው ክልል በሙሉ ተጽዕኖ እንደምታሳድር ያውቅ ነበር። ስለሆነም ጉዞዎቹ ያተኮሩት በሮማውያን ዓለም ታላላቅ ከተሞች (አንጾኪያ፣ ኤፌሶን፣ ቆሮንቶስ፣ ሮም፣ ወዘተ.) ላይ ነበር። በቆሮንቶስ "በየሰንበቱም በምኵራብ ይነጋገር ነበር፥ አይሁድንም ግሪኮችንም ያስረዳ ነበር" (ሐዋ 18፡4)።

የቤት ቤተ ክርስቲያን ሞዴል

ጳውሎስ ጉባኤዎችን ያደራጀው በአብዛኛው በቤቶች ውስጥ ነበር። በአብዛኞቹ ከተሞች የነበሩት ቀደምት አብያተ ክርስቲያናት፣ እንደ እውነቱ ከሆነ፣ የቤት-አብያተ ክርስቲያናት ነበሩ። ልድያ ባመነች ጊዜ ጳውሎስን በቤቷ እንዲያርፍ ጋበዘችው፤ ይህም ቤት የፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያ መሰብሰቢያ ሆነ (ሐዋ 16፡15)። ጳውሎስ፣ ቀሌዮስን፣ እስጢፋኖስን እና ሌሎች ቀደምት ጉባኤዎችን በቤታቸው ያስተናገዱ ቤተሰቦችን በስም ይጠቅሳል (1 ቆሮ 1፡16፤ 16፡15-18)።

ከአውድ ጋር የተስማማ አቀራረብ

ጳውሎስ መልእክቱን ከአካባቢው ባሕል ጋር በማጣጣም (contextualizing) የተዋጣለት ነበር። በምኩራቦች ከአይሁድ ጋር ሲነጋገር የዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍትን ይጠቀም ነበር። በአቴንስ (ሐዋ 17) ከአሕዛብ ፈላስፎች ጋር ሲነጋገር ግን፣ የአረማውያን ገጣሚዎችን በመጥቀስና "ለማይታወቅ አምላክ" የሠሩትን መሠዊያ መነሻ በማድረግ፣ ወንጌልን በእነሱ ዓለማዊ እይታ አውድ ውስጥ አስቀምጦ አቅርቧል። በሁሉም ሁኔታዎች፣ የያዘው ዋና መልእክት (የክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ) ቋሚ ነበር፤ ነገር ግን የአቀራረብ ዘዴዎቹ ከታዳሚው ሁኔታ ጋር የተስተካከሉ ነበሩ።

የአመራር ልማት እና ብዜት

ከሁሉም በላይ፣ ጳውሎስ አዳዲስ አብያተ ክርስቲያናት በእሱ ላይ ጥገኛ እንዲሆኑ አስቦ አያውቅም። ይልቁንም፣ ጉባኤዎችን ለማጠንከርና ሽማግሌዎችን ለመሾም (ቲቶ 1፡5፤ 1 ጢሞ 3)፣ ብዙዎቹን ደጋግሞ ጎብኝቷል (ሐዋ 15፡36፤ 18፡22፤ 19፡1-20)። ጢሞቴዎስ የኤፌሶንን ቤተ ክርስቲያን እንዲያደራጅ ተላከ (1 ጢሞ 1፡3)፤ ቲቶም ተመሳሳይ ተልዕኮ ይዞ ወደ ቀርጤስ ሄደ (ቲቶ 1፡5)። ጳውሎስ ጢሞቴዎስን "የሰማኸውን... ሌሎችን ደግሞ ሊያስተምሩ ለሚችሉ ለታመኑ ሰዎች አደራ ስጥ" (2 ጢሞ 2፡2) በማለት አሳስቦታል።

“የሰማኸውንም በብዙ ምስክሮች ፊት ከእኔ የተማርኸውን፥ ሌሎችን ደግሞ ሊያስተምሩ ለሚችሉ ለታመኑ ሰዎች አደራ ስጥ።” (2ኛ ጢሞቴዎስ 2፡2)

የጳውሎስ ስልት ምሰሶዎች

ከላይ የተጠቀሱት አምስቱ የጳውሎስ ቤተ ክርስቲያን ተከላ ምሰሶዎች፣ ዛሬም ለቤተ ክርስቲያን ተካዮች ጠቃሚ ማዕቀፍ ሆነው ያገለግላሉ። ከዚህ በታች ያለው ገበታ ገላጭ ብቻ ነው፤ ስታትስቲካዊ የዳሰሳ ጥናት ውጤት አይደለም።

አመራር፣ ቡድኖች እና የማኅበረሰብ ተለዋዋጭነት

የአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን ተከላ፣ በብቸኛ ግለሰቦች የሚከናወን ተግባር ሳይሆን፣ ግልጽ የአመራር መዋቅሮች የነበሩትና በመሠረቱ በቡድን የሚከናወን ስልታዊ ጥረት ነበር። ይህ ሞዴል በሦስት ቁልፍ ምሰሶዎች ላይ ቆሟል፦

ሐዋርያዊው የቡድን ሞዴል

ሐዋርያት ሁልጊዜ በቡድን ይሠሩ ነበር (ጴጥሮስና ዮሐንስ፤ ጳውሎስና በርናባስ፤ ጳውሎስና ሲላስ)። ይህን ያደረጉት፣ አጋርነት እርስ በርስ የሚደጋገፉ ጥንካሬዎችን፣ ተጠያቂነትን እና የአገልግሎት ቀጣይነትን እንደሚያመጣ በመገንዘብ ነው። ለምሳሌ፣ በርናባስ "መልካም ሰው፣ መንፈስ ቅዱስም እምነትም የሞላበት" (ሐዋ 11፡24) ተብሎ የተገለጸ ሲሆን፣ በማበረታታት ችሎታውና በታማኝነቱ ለጳውሎስ ተስማሚ የሥራ ባልደረባ ሆኖ አገልግሏል። ይህ የቡድን አሠራር፣ አንድ መሪ ከቦታው ሲንቀሳቀስ እንኳ የተጀመረው ሥራ ቀጣይነት እንዲኖረው አስችሏል።

የጋራ የአጥቢያ አመራር

ገና ከጅምሩ ከነበሩት የቤት አብያተ ክርስቲያናት አንስቶ፣ አዲስ ኪዳን የጋራ አመራርን ያዛል። ጉባኤ ከተተከለ በኋላ፣ ሐዋርያዊው ልምምድ በአንድ ፓስተር ላይ መመሥረት ሳይሆን፣ በርካታ ብቁ ሽማግሌዎችን መሾም ነበር (ሐዋ 14፡23፤ ቲቶ 1፡5)። ጳውሎስ ለቲቶ "በየከተማውም ሽማግሌዎችን እንድትሾም... የጎደለውን ነገር እንድታደራጅ" (ቲቶ 1፡5) በማለት በግልጽ አዞታል። የዚህ ሞዴል ግብ፣ እያንዳንዷ ቤተ ክርስቲያን የውጭ ክትትል ሳያስፈልጋት፣ ራሷን ችላ ሌሎችን ደቀ መዛሙርት ማድረግ እንድትችል ማብቃት ነበር።

የቡድን ተለዋዋጭነት፦ ባሕርይና ቀጣይነት

ይህ የቡድን አሠራር በባሕርይና እርስ በርስ በመበረታታት ላይ የተመሠረተ ነበር። የበርናባስ መጠሪያ ("የማጽናናት ልጅ") እንደሚያሳየው፣ በመካከላቸው የነበረው በጎ ግንኙነት ለአገልግሎቱ ስኬት ወሳኝ ነበር። ይህ የቡድን ሞዴል፣ እንደሁኔታው ተልዕኮን ለማስፋት (ጳውሎስና በርናባስ እንደተለያዩት፣ ሐዋ 15፡39-41) ወይም ሰልጣኞችን ለሥራ ለመላክ (ጳውሎስ ጢሞቴዎስን እንደላከው) የሚያስችል ብልህነት ነበረው። የሮሜ 16 ግማሽ ያህሉ ለሥራ ባልደረቦች በቀረቡ ሰላምታዎች የተሞላ መሆኑ ይህንኑ ያንጸባርቃል።

የመንፈስ ቅዱስ ሚና

መንፈስ ቅዱስ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ዋና መሐንዲስ ነው። በዓለ ኀምሳ (ሐዋ 2) ቤተ ክርስቲያንን የወለደው የመንፈስ ስጦታ ነበር። ከዚያ በኋላ፣ መንፈስ ቅዱስ የሚስዮናዊነት ጥረቶችን ይመራል፣ ኃይል ይሰጣል፣ ይደግፋል። የሐዋርያት ሥራ ትረካ በተደጋጋሚ ለመንፈስ ቅዱስ እውቅና ይሰጣል፦ ፊልጶስ እንዲመሰክር በመንፈስ ተመራ (ሐዋ 8፡29)፣ የኢየሩሳሌም አማኞች እንዲመሰክሩ በመንፈስ ቅዱስ ተሞልተዋል (ሐዋ 4፡31)፣ የጳውሎስ ጉዞዎችም "በኢየሱስ መንፈስ" ይመሩ ነበር (ሐዋ 16፡6-7)። የመንፈስ ቅዱስ ሚና ለተአምራት የካሪዝማቲክ ኃይል ብቻ ሳይሆን፣ እንደ መሪና አስቻይ ነው፤ እንደ ፍቅርና ታማኝነት ያሉ የመንፈስ ፍሬዎች በአዲስ ቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰቦች ውስጥ አስፈላጊ ነበሩ (ገላ 5፡22-23)።

ተልዕኮ፣ መንግሥት እና ቤተ ክርስቲያናት

ታላቁ ተልዕኮ እና ቤተ ክርስቲያናት

ኢየሱስ በማቴዎስ 28 የሰጠው ተልዕኮ፣ በመሠረቱ ከቤተ ክርስቲያን ተልዕኮ ጋር የተያያዘ ነው። "አሕዛብን ሁሉ ደቀ መዛሙርት አድርጉ" (ማቴ 28፡19) እና "ቤተ ክርስቲያኔን እሠራለሁ" (ማቴ 16፡18) የሚሉት ቃላት እርስ በርስ የተሳሰሩ ናቸው። የሥነ-መለኮት ሊቅ ሮቢ ካስልማን፣ ይህ ለቤተ ክርስቲያን የተሰጠ ትእዛዝ ብቻ ሳይሆን፣ ቤተ ክርስቲያን ራሷ የእግዚአብሔር ተልዕኮ ዋነኛ መሣሪያ መሆኗን ያጎላል። ታላቁ ተልዕኮ ሥላሴያዊ ነው፤ እንዲሁም ደቀ መዛሙርትን ተቀብሎ የሚያቅፍ የተጠመቀ ማኅበረሰብ (ቤተ ክርስቲያን) መኖሩን ይጠይቃል።

የእግዚአብሔር መንግሥት

ኢየሱስ ወደ ምድር የመጣው የእግዚአብሔርን መንግሥት እየሰበከ ነው (ማር 1፡14-15)፤ የቤተ ክርስቲያን ተከላም የዚያ መንግሥት መስፋፋትና አዋጅ ነው። አዲስ ቤተ ክርስቲያን መትከል ማለት፣ በማኅበረሰቡ ውስጥ የእግዚአብሔርን ግዛት የሚያውጅ አዲስ ምሽግ መዝራት ማለት ነው። የቤተ ክርስቲያን ተካዮች ሥራቸውን የሚገነዘቡት ከፍጻሜው (eschatological) አንጻር ነው፦ እያንዳንዷ አዲስ ቤተ ክርስቲያን፣ በምድር ላይ ያለች የእግዚአብሔር የወደፊት መንግሥት "ቅምሻ" ናት፤ የእግዚአብሔርን አገዛዝ በፍቅር፣ በፍትህ እና በመዳን ታሳያለች።

ሚሲዮ ዲ (የእግዚአብሔር ተልዕኮ)

ዘመናዊ የሚሲዮሎጂ ትምህርት እንደሚያጎላው፣ ተልዕኮ የተመሠረተው በራሱ በሥላሴ አምላክ ተፈጥሮ ውስጥ ነው። ስለዚህ፣ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ኅዳጋዊ (peripheral) ስልት ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር በራሱ ተልዕኮ ውስጥ መሳተፍ ነው። የቤተ ክርስቲያን ተካዮች ወደ አንድ ማኅበረሰብ ሲገቡ "አዲስ ድርጅት እየከፈቱ አይደለም፤ ይልቁንም፣ ከእግዚአብሔር የፈጠራ ተገኝነት ጋር በመተባበር፣ 'በሚሲዮ ዲ' ቀጣይ ታሪክ ውስጥ እየገቡ ነው።" በዚህም የተነሳ፣ እያንዳንዷ የተተከለች ቤተ ክርስቲያን፣ የእግዚአብሔርን ባሕርይ እንድታንጸባርቅ የታሰበች ናት፤ ይኸውም አፍቃሪና "ሥጋ የለበሰ" (incarnational) ሕዝብ መሆን ነው።

ቤተ ክርስቲያናት (የብዙ ቁጥር ራዕይ)

የአዲስ ኪዳን ራዕይ የሚያተኩረው በብዙ የአጥቢያ ጉባኤዎች ላይ ነው። የእግዚአብሔር ሕዝብ "የእውነት ዓምድና መሠረት" (1 ጢሞ 3፡15) በሆኑ የአጥቢያ አካላት (አብያተ ክርስቲያናት) ይሰበሰባሉ። እያንዳንዷ ቤተ ክርስቲያን፣ አምልኮ፣ ቃለ እግዚአብሔር እና ቅዱሳት ሥርዓቶች (ቁርባን) የእግዚአብሔርን መገኘት የሚያመለክቱባት የቃል ኪዳን ማኅበረሰብ ናት። ጤናማ ተከላ ማለት የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት ቡድን ወይም ማኅበራዊ ክበብ መጀመር ብቻ ሳይሆን፣ የአጥቢያ ቤተ ክርስቲያንን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ራዕይ (ከሽማግሌዎች፣ ከሥርዓቶች፣ ከአምልኮ፣ ወዘተ ጋር) መተግበርን ይጠይቃል።

በአጭሩ፣ የቤተ ክርስቲያን ተከላ በወንጌል የሚመራና በመንግሥቱ ላይ ያተኮረ ተግባር ነው። ይህም፣ ቤተ ክርስቲያን የኢየሱስን ጌትነት (ማቴ 28፡18) እንደምትገልጥና እያንዳንዷ አዲስ ጉባኤ በምድር ላይ ያለች "ትንሿ የሰማይ ኤምባሲ" እንደሆነች ያስይዛል። አብያተ ክርስቲያናት መተከል ያለባቸው፣ በትህትና፣ በማኅበረሰቦች ውስጥ እንደ አገልጋይ ሆነው፣ የክርስቶስን "ሥጋ የለበሰ" አገልግሎት በማንጸባረቅ ነው።

ታሪካዊ እና ዘመናዊ ነጸብራቆች

የቤተ ክርስቲያን ታሪክ፣ ተልዕኮው በተለያዩ ዘመናትና ባሕሎች ውስጥ እንዴት ሥር እንደሰደደ የሚያሳዩ አስተማሪ ምሳሌዎችን ይሰጣል። እነዚህ እንቅስቃሴዎች በቅርጻቸውና በስልታቸው ቢለያዩም፣ ሁሉም በመጨረሻ ወደ ሐዋርያዊው ምሳሌ ይመለሳሉ።

1ኛ-3ኛ ክ.ዘ.

የሐዋርያት ዘመን — በስደት መበተንና በቤት አብያተ ክርስቲያናት መስፋፋት (ሐዋ 8፡1-4)

4ኛ-15ኛ ክ.ዘ.

የመካከለኛው ዘመን — "ክርስቲያናዊ መንግሥት" ሞዴልና ወደ አረማውያን ምድሮች የተደረጉ ተልዕኮዎች

16ኛ-19ኛ ክ.ዘ.

የዘመናዊው ተልዕኮ እንቅስቃሴ — ዊልያም ኬሪ፣ ሃድሰን ቴይለር፣ "ባለ ሦስት-ራስ" መርህ

20ኛ ክ.ዘ.

የጴንጤቆስጤ ንቅናቄ፣ የቻይና የቤት አብያተ ክርስቲያናት፣ የሎዛን ኮንግረስ (1974)

ዛሬ

የከተማ ተከላ አውታረ መረቦች፣ የስደተኛ አብያተ ክርስቲያናት፣ የመስመር ላይ ጉባኤዎች

ይህ ስዕላዊ መግለጫ ዋና ዋና ታሪካዊ ምዕራፎችን ብቻ የሚያሳይ አጠቃላይ ገበታ ነው፤ ዝርዝር ታሪካዊ ጥናትን አይተካም።

የሐዋርያት ዘመን — በስደት መበተን በቀዳሚይቱ ቤተ ክርስቲያን፣ ክርስትና በሮም ግዛት ውስጥ በዋናነት የተስፋፋው በቤት አብያተ ክርስቲያናትና በደቀ መዛሙርት አውታረ መረቦች አማካኝነት ነበር። ስደት (ሐዋ 8፡1)፣ ሳያስቡት ወንጌልን የማስፋፊያ ዋነኛ ስልት ሆነ።

የመካከለኛው ዘመን አውሮፓ በስም ክርስቲያን ስትሆን፣ ወደ አረማውያን ምድሮች (እንደ ፓትሪክ በአየርላንድ፣ ኮሎምባ በስኮትላንድ) የሚደረጉ ተልዕኮዎች ቀጠሉ፤ በአገር በቀል ቀሳውስት የሚመሩ የአጥቢያ አብያተ ክርስቲያናትም ተመሠረቱ።

የዘመናዊው ተልዕኮ እንደ ዊልያም ኬሪ (ሕንድ) እና ሃድሰን ቴይለር (ቻይና) ያሉ ፈር ቀዳጆች፣ በአገር ተወላጅ አማኞች የሚመሩ ብሔራዊ አብያተ ክርስቲያናትን መትከል አስፈላጊ መሆኑን አጥብቀው ተከራከሩ፤ ይህም "ራሱን የሚያስተዳድር፣ ራሱን የሚደግፍ፣ ራሱን የሚያስፋፋ" መርህ መሠረት ጣለ።

20ኛው ክ.ዘ. እና ዛሬ የጴንጤቆስጤና የካሪዝማቲክ ንቅናቄ በአፍሪካ፣ በእስያና በላቲን አሜሪካ ፈጣን የቤተ ክርስቲያን ብዜት አስከትሏል፤ የስደት ሞዴል (ቻይና) እና ስልታዊ ትኩረት (ሎዛን 1974) ለያልተደረሱ ሕዝቦች ትኩረት ጨምረዋል።

ዘላቂነትና "ባለ ሦስት-ራስ" መርህ

የቤተ ክርስቲያን ተከላ ዋነኛ ግብ፣ አዲሲቱ ቤተ ክርስቲያን በተቻለ ፍጥነት በገንዘብም ሆነ በአስተዳደር ራሷን ችላ እንድትቆም ማስቻል ነው። "ሦስቱ-ራስ" በመባል የሚታወቀው መርህ፣ የቤተ ክርስቲያኒቱን ጤንነት ለመለካት ጠቃሚ መስፈርት ነው።

ራሷን የምትመራ (Self-Governing) የአጥቢያ ሽማግሌዎችን በማሰልጠንና በመሾም፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ ከውጭ ክትትል ነጻ ራሷን ማስተዳደር ትችላለች (ቲቶ 1፡5)።

ራሷን የምትደግፍ (Self-Supporting) የአካባቢውን ምዕመናን ልግስና በማበረታታት፣ ከውጭ እርዳታ ጥገኝነት እየቀነሰ ራሷን በገንዘብ መደገፍ ትችላለች።

ራሷን የምታስፋፋ (Self-Propagating) ምዕመናንን ለአመራርና ለአገልግሎት በማስታጠቅ፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ ራሷ ሌሎችን ደቀ መዛሙርት በማድረግ አዳዲስ ጉባኤዎችን ትወልዳለች (2 ጢሞ 2፡2)።

ገበታው ሦስቱን መርሆች እኩል ክብደት ያለው ተጻራሪ ሚዛን አድርጎ የሚያሳይ ገላጭ ማጠቃለያ እንጂ ስታትስቲካዊ ልኬት አይደለም።

ተግባራዊ ጉዳዮች እና ተግዳሮቶች

መጽሐፍ ቅዱሳዊው እና ሥነ-መለኮታዊው ጉዳይ ግልጽ ቢሆንም፣ ዛሬ አብያተ ክርስቲያናትን መትከል ጥበብን እና ተለዋዋጭነትን የሚጠይቁ ተግባራዊ ተግዳሮቶችን ያካትታል።

ከአውድ ጋር ማጣጣም

ባሕልን መረዳት ለወንጌል ስርጭት ወሳኝ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በአቴና እንዳደረገው (ሐዋ 17፡22-34)፣ የወንጌልን እውነት ከአካባቢው አስተሳሰብ ጋር ለማገናኘት "ድልድይ መሥራት" ያስፈልጋል። ይህ ማለት የአካባቢውን ቋንቋና ልማዶች መማር፣ ተገቢ የሆኑ የባሕል መገለጫዎችን ማክበር፣ እንዲሁም ክርስቲያናዊውን እውነት ለዚያ አውድ በሚስማማ መልኩ መተርጎምን ይጨምራል። በሚገባ ያልተከናወነ ከአውድ ጋር ማጣጣም፣ እምነትን ከሌሎች እምነቶች ጋር ወደ መቀላቀል ወይም መሠረታዊ እውነቶችን ወደ ማቅለል ሊያመራ ይችላል፤ ከመጠን በላይ ጥንቃቄ ማድረግና ከባሕሉ መራቅ ደግሞ ወንጌል እንደ ባዕድ ነገር እንዲታይ ያደርገዋል።

ደቀ መዝሙርነት እና ብስለት

የቤተ ክርስቲያን ተከላ ግብ ሰዎችን ወደ እምነት ማምጣት ብቻ ሳይሆን፣ እነርሱን ማስተማርና ወደ ክርስቲያናዊ ብስለት ማሳደግ ነው። የኢየሱስ ታላቅ ተልዕኮ (ማቴ 28፡20) ትኩረት የሚሰጠው ውሳኔ ላይ ብቻ ሳይሆን፣ "እንዲጠብቁት" በማስተማር ላይ ነው። ጳውሎስ ይህንን ችግር የፈታው ብስለት ያላቸውን መሪዎች (ሽማግሌዎችን) በመሾምና ዋናውን ቡድን ለማሰልጠን በቂ ጊዜ በመውሰድ ነበር (ሐዋ 14፡21-23)። ዘላቂ አብያተ ክርስቲያናት፣ ራሳቸው ሌሎችን ደቀ መዛሙርት ማድረግ የሚችሉ መሪዎችን በማፍራት ላይ ትኩረት ያደርጋሉ (2 ጢሞ 2፡2)።

ስደትና ተቃውሞ

የቀደመችው ቤተ ክርስቲያን ስደትን (ሐዋ 8፡1፤ 1 ቆሮ 15፡9) የገጠመችው እንደ ያልተጠበቀ አደጋ ሳይሆን፣ እንደ የተልዕኮዋ መደበኛ አካል አድርጋ ነው። ስደት የደረሰባቸው አብያተ ክርስቲያናት፣ አንዳንዴ ወደ "ቤት ውስጥ" አገልግሎት ወይም ወደ ቤት-ለቤት ኔትወርኮች ለመግባት ይገደዳሉ። ስደት ሀብትን ሊያሟጥጥ ወይም በግልጽ የመንቀሳቀስ ነጻነትን ሊገድብ ቢችልም፣ ታሪክ እንደሚያሳየው እምነትን የማጠንከር እና ዓለም አቀፋዊ ድጋፍን የማሰባሰብ አቅምም አለው። ስለዚህ ጸሎት፣ ጽናት፣ እና በእግዚአብሔር ጥበቃ ላይ መታመን (ሮሜ 8፡31-39) የተከላ ስልቱ አንዱ አካል መሆን አለባቸው።

የከተማና የገጠር ተለዋዋጭነት

ቤተ ክርስቲያንን የት መትከል የሚለው ጥያቄ፣ ስልትን የሚወስን ወሳኝ ጉዳይ ነው። የከተማ አካባቢዎች ከፍተኛ የሕዝብ ብዛት፣ የባሕል ብዝሃነትና ተጽዕኖ ፈጣሪነት አላቸው። የገጠር ወይም የትንሽ ከተማ ተከላዎች ደግሞ፣ ብዙውን ጊዜ ለአንድ ወጥ ማኅበረሰብ አገልግሎት ይሰጣሉ፤ ይህ ለጠንካራ የቤተሰብ ደቀ መዝሙርነት ምቹ ሊሆን ይችላል። አዲስ ኪዳን በዚህ ረገድ ሚዛናዊ ነው፤ ጳውሎስ ብዙውን ጊዜ ተጽዕኖ ፈጣሪ የሆኑ የከተማ ማዕከላትን ዒላማ ያደርግ ነበር (ሐዋ 13፡47)፣ ነገር ግን እንደ ልስጥራ ያሉ ትናንሽ መንደሮችም አማኞች ነበሯቸው።

በእነዚህ ሁሉ ተግባራዊ ጉዳዮች ውስጥ፣ ሥነ-መለኮታዊ መርሆዎቹ ቋሚ ናቸው። እያንዳንዱ ስልት ከወንጌል እውነት መፍለቅ አለበት፤ እያንዳንዱ ተግዳሮት በክርስቶስ ኃይል ላይ በመታመን መታለፍ አለበት፤ እያንዳንዱ ከአውድ ጋር የማጣጣም ሂደትም በመጽሐፍ ቅዱስ መመራት አለበት። የሐዋርያት ምሳሌ እንደሚያሳየን፣ እነሱ ተለዋዋጭ ሆኖም ሥርዓት ያለው አቀራረብ፣ ተግባራዊ ስልት፣ መስዋዕትነት የተሞላበት ትህትና፣ እና ለወንጌል እውነት የማያወላውል ታማኝነት ነበራቸው። ዘመናዊ ተካዮችም ከታሪክ እንዲሁም በዓለም ዙሪያ ተመሳሳይ ተግዳሮቶችን ካለፉ አቻዎቻቸው መማር አለባቸው።

Ethiopian Context

ኢትዮጵያና ወንጌል፦ ጥንታዊ የምስክርነት ጅምር

ኢትዮጵያ ከቤተ ክርስቲያን ተከላ ታሪክ ጋር ያላት ትስስር እጅግ ጥንታዊ ነው፤ ራሱ ቅዱስ መጽሐፍ ስሟን በአክብሮት ይጠቅሳል፦ "መልእክተኞች ከግብፅ ይመጣሉ፤ ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች" (መዝሙር 68፡31)። ይህ ጥንታዊ ትንቢት፣ ኢትዮጵያ በወንጌል ታሪክ ውስጥ ልዩ ስፍራ እንዳላት ለብዙ ትውልዶች የኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖች መንፈሳዊ መታወቂያ ሆኖ ቆይቷል።

“መንፈስም ፊልጶስን፡ ቀርበህ በዚህ ሰረገላ ተጠጋ አለው። ፊልጶስም ሮጦ የነቢዩን የኢሳይያስን መጽሐፍ ሲያነብ ሰማና፡ በውኑ የምታነበውን ታስተውለዋለህን? አለው።” (ሐዋርያት ሥራ 8፡29-30)

የኢትዮጵያ ጃንደረባ — የመጀመሪያው ግላዊ ምስክር (ሐዋ 8፡26-39)

የመጀመሪያዋ ወደ ኢትዮጵያ የተመለሰች የወንጌል ዜና፣ በአንድ ግላዊ የምስክርነት ውይይት ተጀመረ። የንግሥት ካንዳኬ ግምጃ ቤት አዛዥ የነበረው የኢትዮጵያ ጃንደረባ፣ ወደ ኢየሩሳሌም ለአምልኮ ከሄደ በኋላ ሲመለስ፣ ወንጌላዊው ፊልጶስ በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ አገኘውና ስለ ኢሳይያስ ትንቢትና ስለ ክርስቶስ አብራራለት (ሐዋ 8፡35)። ጃንደረባው ካመነና ከተጠመቀ በኋላ "በደስታ መንገዱን ይሄድ ነበር" (8፡39)፤ ይህ ትዕይንት፣ ግላዊ ምስክርነት ወደ ኢትዮጵያ ወንጌልን ካስገቡት ጥንታዊ አጋጣሚዎች አንዱ እንደሆነ በተለምዶ ይታመናል፤ ይህም የግላዊ ምስክርነት ኃይል ምድርንና ትውልድን ሊለውጥ የሚችል መሆኑን ያሳያል።

አክሱም እና አባ ሰላማ (4ኛው ክ.ዘ.)

በ4ኛው ክፍለ ዘመን፣ ፍሬምናጦስ (በኢትዮጵያ ትውፊት አባ ሰላማ ከሳቴ ብርሃን ተብሎ የሚታወቀው) በአክሱም ንጉሣዊ ቤተ መንግሥት ውስጥ የወንጌልን እውቀት አስፋፋ፤ በኋላም በእስክንድርያው ሊቀ ጳጳስ አትናቴዎስ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ጳጳስ ሆኖ ተሾመ። ንጉሥ ኤዛና ክርስትናን ሲቀበል፣ ክርስትና የአክሱም ግዛት ኦፊሴላዊ እምነት ሆነ፤ ይህም ኢትዮጵያን ክርስትናን በብሔራዊ ደረጃ ከተቀበሉ ጥንታውያን ምድሮች አንዷ አደረጋት።

ትሥዓቱ ቅዱሳን — የገዳማዊ ቤተ ክርስቲያን ተከላ (5ኛው ክ.ዘ.)

በ5ኛው ክፍለ ዘመን፣ ትሥዓቱ ቅዱሳን በመባል የሚታወቁት ገዳማውያን መነኮሳት፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን ወደ ግዕዝ ቋንቋ በመተርጎምና በገጠራማው የኢትዮጵያ ክፍል ገዳማትን በመመሥረት፣ ወንጌልን ከከተማ አልፎ ወደ ሕዝቡ ጥልቅ ክፍል አዳረሱ። ይህ ገዳማዊ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ስልት፣ ትምህርትን፣ አምልኮንና ማኅበረሰባዊ አገልግሎትን በማዋሐድ፣ ለዘመናት የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመንፈሳዊ ትምህርት ማዕከል ሆኖ ቀጥሏል።

የደቂቀ እስጢፋኖስ እንቅስቃሴ (15ኛው ክ.ዘ.)

በ15ኛው ክፍለ ዘመን የተነሳው የደቂቀ እስጢፋኖስ ንቅናቄ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነትን በማጽናት በታሪክ ውስጥ ጉልህ ስፍራ አለው። "ለአብ፣ ለወልድና ለመንፈስ ቅዱስ ብቻ ስግደት ይገባል" በማለት፣ ክርስቶስ ተኮር የሆነውን አምልኮ በመያዝና የንጉሡን ሃይማኖታዊ ድንጋጌዎች በመቃወም ከፍተኛ መከራ የተቀበሉት እነዚህ አባቶች፣ ለወንጌል እውነት ዋጋ በመክፈል የኢትዮጵያ ክርስትና ታሪክ አንጸባራቂ ገጽ ሆነው አልፈዋል።

የሚስዮናውያን እንቅስቃሴ (17ኛው - 20ኛው ክ.ዘ.)

ከ17ኛው ክፍለ ዘመን የጀርመናዊው ጴጥሮስ ሄይሊንግ (Peter Heyling) የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ሙከራና የወንጌል ስብከት ጀምሮ፣ በ19ኛው እና 20ኛው ክፍለ ዘመን ወደ አገሪቱ የገቡ እንደ ኤስ.አይ.ኤም (SIM)፣ የስዊድን ሚስዮን (SEM) እና ሌሎችም በርካታ ሚስዮናውያን ትልቅ አሻራ አሳርፈዋል። መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ልዩ ልዩ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች በመተርጎም፣ እንዲሁም የጤናና የትምህርት አገልግሎትን ከወንጌል አዋጅ ጋር በማስተሳሰር በሀገሪቱ ሰፊ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ሥራ አከናውነዋል።

የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች መንፈሳዊ ንቅናቄ (1960ዎቹ)

በ1960ዎቹ (እ.ኤ.አ.) በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ (የአሁኑ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ) እና በሌሎችም የትምህርት ተቋማት የተነሳው የተማሪዎች መንፈሳዊ ንቅናቄ (የኃብረት አምባ ኅብረት)፣ ለዘመናዊቷ የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መነቃቃትና ዕድገት ዋነኛ ሞተር ሆኗል። ወጣቶቹ መጽሐፍ ቅዱስን በጥልቀት በማጥናት፣ በመጸለይና ወንጌልን በማካፈል የጀመሩት ይህ ኅብረት፣ በአገር አቀፍ ደረጃ አዳዲስ አብያተ ክርስቲያናት እንዲተከሉና ወንጌል በተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎች እንዲዳረስ ልዩ ድርሻ አበርክቷል።

~34 ዓ.ም.

ጃንደረባው በግል ምስክርነት አመነ

4ኛ ክ.ዘ.

አባ ሰላማና አክሱም

5ኛ ክ.ዘ.

ትሥዓቱ ቅዱሳን ገዳማዊ ተከላ

15ኛ ክ.ዘ.

የደቂቀ እስጢፋኖስ የመጽሐፍ ቅዱስ እውነት ጥብቅና

19-20ኛ ክ.ዘ.

ዘመናዊ የውጭ ሚስዮናውያን ስምሪት

1960ዎቹ

የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች መንፈሳዊ ንቅናቄ

ይህ ስዕላዊ መግለጫ በተለምዶና በታሪክ ትውፊት የተመዘገቡ ዋና ዋና ምዕራፎችን ብቻ የሚያሳይ ገላጭ ማጠቃለያ ነው፤ ዝርዝር ታሪካዊ ጥናትን አይተካም።

ወንጌልን የመመስከሪያ ሦስት ደረጃዎች፦ በግል፣ በጅምላ፣ በቤተ ክርስቲያን

ወንጌልን ስለ ማዳረስ ሲታሰብ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ሦስት የተለያዩ ነገር ግን እርስ በርስ የሚደጋገፉ የምስክርነት ደረጃዎችን ያሳያል፤ እነዚህም በኢትዮጵያ የቤተ ክርስቲያን ተከላ ታሪክ ውስጥ ሁሉም በተግባር ታይተዋል።

1. በግል ምስክርነት (Individual Witnessing)

ግላዊ ምስክርነት፣ አንድ አማኝ ለሌላ ግለሰብ በቀጥታ የሚያደርገው የወንጌል ምስክርነት ነው፤ ልክ ፊልጶስ ለኢትዮጵያ ጃንደረባ (ሐዋ 8)፣ እንድርያስ ለጴጥሮስ (ዮሐ 1፡40-42)፣ ወይም ኢየሱስ ራሱ ለሳምራዊቷ ሴት (ዮሐ 4) እንዳደረጉት። ይህ ደረጃ በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው፤ ምክንያቱም ግንኙነት-ተኮር በሆነው የቤተሰብና የጎረቤት ማኅበራዊ ኑሮ ውስጥ፣ የግል ምስክርነት (የግል ምስክርነት፣ ወደ ቤት መጠየቅ፣ የግል ጓደኝነት) ብዙውን ጊዜ ወደ እምነት የመጀመሪያውን በር ይከፍታል። የ1960ዎቹ (እ.ኤ.አ.) የኃብረት አምባ ተማሪዎች ኅብረት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የተስፋፋው በዋናነት በተማሪ ለተማሪ ግላዊ ምስክርነትና በጓደኝነት አውታረ መረብ አማካኝነት ነበር፤ ይህም በኋላ ላይ በስፋት ወዳደገ መንፈሳዊ ንቅናቄ ተለወጠ።

2. የጅምላ ወንጌል (Mass Evangelism)

የጅምላ ወንጌል፣ ለብዙ ሰዎች በአንድ ጊዜ የሚቀርብ የወንጌል አዋጅ ነው፤ የጴጥሮስ የበዓለ ኀምሳ ስብከት 3,000 ነፍሳትን እንዳተረፈ (ሐዋ 2፡41) ወይም ፊልጶስ በሰማርያ ከተማ ለብዙ ሕዝብ እንደሰበከ (ሐዋ 8፡5-8) ዓይነት ነው። በኢትዮጵያ ወንጌላዊ አብያተ ክርስቲያናት ታሪክ ውስጥ፣ ይህ ደረጃ በክፍት ሜዳ ስብከቶች፣ በትላልቅ የወንጌል ጉባኤዎች እና በሬድዮና በሌሎች መገናኛ ብዙኀን አማካኝነት ተተግብሯል፤ ለምሳሌ የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን ራሱ ወንጌልን በመገናኛ ብዙኀን ማዳረስን ከዋና ተግባራቱ አንዱ አድርጎ ይጠቅሳል። ይሁን እንጂ፣ የጅምላ ወንጌል ያለ በቂ ክትትልና ደቀ መዝሙርነት ብቻውን ዘላቂ ፍሬ እንደማያፈራ ቀደም ሲል በዚህ ጽሑፍ እንደተገለጸው (ተግባራዊ ጉዳዮች ክፍል ይመልከቱ)፣ የጅምላ ወንጌል ውጤት ወደ አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ኅብረት ካልተጋገዘ በስተቀር ሙሉ ፍሬውን አያፈራም።

3. የቤተ ክርስቲያን የጋራ ምስክርነት (Corporate Church Witness)

ሦስተኛው ደረጃ፣ ቤተ ክርስቲያን ራሷ በአንድነት፣ በፍቅርና በአገልግሎት ለወንጌል የምትሆነው ሕያው ምስክርነት ነው። "በዚህም ሰዎች ሁሉ የእኔ ደቀ መዛሙርት እንደ ሆናችሁ ያውቃሉ፥ እርስ በርሳችሁ ፍቅር ቢኖራችሁ" (ዮሐ 13፡35) እንደተባለው፣ የመጀመሪያይቱ ቤተ ክርስቲያን በኅብረቷ፣ በመተጋገዟና በአንድነቷ ራሷ ምስክር ሆነች፤ "ጌታም በየቀኑ የሚድኑትን ወደ እነርሱ ይጨምር ነበር" (ሐዋ 2፡47)። በኢትዮጵያ ወንጌላዊ ቤተ ክርስቲያናት ታሪክ ውስጥ፣ ይህ ደረጃ በተለይ በአጠቃላይ አገልግሎት (holistic ministry) ውስጥ ጎልቶ ይታያል፤ የመካነ ኢየሱስ ቤተ ክርስቲያን መርህ "ሙሉ ሰውን ማገልገል" የተባለው፣ እንዲሁም የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን በትምህርት፣ በጤናና በእርሻ ልማት ማኅበረሰቦችን ማገልገሏ፣ ቃል ብቻ ሳይሆን ተግባርም ወንጌልን እንደሚያውጅ ያሳያሉ።

የሦስቱ የምስክርነት ደረጃዎች ንጽጽር (ገላጭ)

ገበታው ሦስቱን ደረጃዎች በስፋትና በጥልቀት አኳያ የሚያነጻጽር ገላጭ ማጠቃለያ ነው እንጂ ስታትስቲካዊ ጥናት ውጤት አይደለም። ሦስቱም ደረጃዎች ለጤናማ የቤተ ክርስቲያን ተከላ አስፈላጊ ሲሆኑ፣ አንዱ ሌላውን አይተካም።

ታላቁ ተልዕኮ በኢትዮጵያ አውድ፦ ከመቀበል ወደ መላክ

“ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ በእናንተ ላይ በወረደ ጊዜ ኃይልን ትቀበላላችሁ፥ በኢየሩሳሌምም በይሁዳም ሁሉ በሰማርያም እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ምስክሮች ትሆኑልኛላችሁ።” (ሐዋርያት ሥራ 1፡8)

ኢትዮጵያ በታላቁ ተልዕኮ ታሪክ ውስጥ ልዩ የሆነ ሁለት-አቅጣጫ ጉዞ አላት፦ በመጀመሪያ ወንጌልን ተቀባይ ምድር ነበረች (ከኢትዮጵያ ጃንደረባ ጀምሮ)፤ ዛሬ ግን ራሷ ወደ ዓለም ምስክርነት የምትልክ ምድር እየሆነች ነው። ይህ ሽግግር፣ ታላቁ ተልዕኮ ለአንድ ትውልድ ወይም ለአንድ ብሔር ብቻ የተወሰነ ሳይሆን፣ ወንጌልን የተቀበለ ሕዝብ ሁሉ ወደ ተቀባይነት ብቻ ሳይሆን ወደ ላኪነትም እንዲሸጋገር የእግዚአብሔር ንድፍ መሆኑን ያስተምረናል።

ለምሳሌ፣ የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን (EKHC) ራሷ ከውጭ ሚስዮናውያን የተቀበለችውን ወንጌል ይዛ፣ ከ1996 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.) ጀምሮ የገዛ ሚስዮናውያኗን ወደ ውጭ አገር (ለምሳሌ ወደ ህንድ) በመላክ የታላቁ ተልዕኮ ንቁ ተካፋይ ሆናለች፤ በዚያ ተልዕኮ ብዙ ነፍሳት ወደ ክርስቶስ ተመልሰዋል። ይህ ማሳያ የሚያስተምረው፣ ቤተ ክርስቲያን ተከላ ተልዕኮው በአንድ አቅጣጫ ብቻ (ከውጭ ወደ ውስጥ) የሚፈስ ሳይሆን፣ ወንጌልን የተቀበለ ሕዝብ ሁሉ የራሱን ትውልድ አልፎ ለሌላው ዓለምም ተጠያቂ መሆኑን ነው (ማቴ 28፡19፤ ሐዋ 1፡8)።

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያናት ታሪክ የሚያስተምረን፣ "እስከ ምድር ዳርቻ" (ሐዋ 1፡8) የሚለው ትእዛዝ ለኢትዮጵያውያን አማኞችም ጭምር የሚመለከት፣ የግል ኃላፊነት መሆኑን ነው። ወንጌልን መቀበል ብቻውን በቂ አይደለም፤ ወንጌልን ማካፈልም የክርስቲያናዊ ማንነት አካል ነው።

ተዛማጅ የኢትዮጵያ ወንጌላዊ ድርጅቶች

ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ፣ በርካታ ወንጌላዊ አብያተ ክርስቲያናትና ድርጅቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ቤተ ክርስቲያን ተከላን፣ ወንጌላዊነትንና አጠቃላይ አገልግሎትን በማስፋፋት ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውተዋል። ከዚህ በታች ያለው ሠንጠረዥ ጥቂት ዋና ዋና ድርጅቶችን በአጭሩ ያስተዋውቃል፤ ዝርዝር መረጃ ከየድርጅቶቹ ራሳቸው ምንጭ ሊጣራ ይገባል።

ድርጅት	አመሠራረት	አጭር መግለጫ
የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን (EKHC)	1927/1928 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.)	በ"ሱዳን ውስጥ ውስጥ ተልዕኮ" (SIM) ሚስዮናውያንና በዶ/ር ቶማስ ላምቢ የተመሠረተች፤ ወንጌላዊነትን ከትምህርት፣ ከጤናና ከልማት ሥራ ጋር በማጣመር የምታገለግል፤ ዛሬ በሚሊዮን የሚቆጠሩ አባላት ያሏት ትልቁ ወንጌላዊ ቤተ እምነት ናት።
የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መካነ ኢየሱስ (EECMY)	1959 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.)	ከሉተራንና ከፕሬስባይቴሪያን ሚስዮን ጥረቶች የተወለደች፤ "ሙሉ ሰውን ማገልገል" በሚል መርህ ወንጌላዊነትንና የልማት ሥራን የምታዋሕድ፤ በአፍሪካ ካሉ ትልልቅ የሉተራን አብያተ ክርስቲያናት አንዷ ናት።
መሠረተ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን (MKC)	1951/1959 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.)	ከመኖናዊት ሚስዮን ጥረት የተወለደች፤ የመጀመሪያ አማኞች በ1951 ተጠምቀው፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ በ1959 በይፋ ተመሠረተች፤ ትምህርትና ጤና አገልግሎትን ከወንጌላዊነት ጋር ስታዋሕድ ቆይታለች።
የኢትዮጵያ ሙሉ ወንጌል አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን (FGBC)	1959 ዓ.ም. (1967 እ.ኤ.አ.)	በኢትዮጵያውያን ተማሪዎችና ወጣቶች የተጀመረች፣ የጴንጤቆስጤን (የመንፈስ ቅዱስን ስጦታዎች) ትምህርት በስፋት በማስተማርና የጸሎት መነቃቃትን በማምጣት በአገር በቀል የቤተ ክርስቲያን ተከላ ታሪክ ጉልህ ስፍራ ያላት ቤተ ክርስቲያን ናት።
ገነት ቤተ ክርስቲያን	1940ዎቹ መጨረሻ (እ.ኤ.አ.)	በስዊድን ፊላዴልፊያ ሚስዮን (SPM) አማካኝነት የተጀመረች ሲሆን፣ የጴንጤቆስጤ እንቅስቃሴን በማስተዋወቅና አብያተ ክርስቲያናትን በመትከል ቀደምት ከሚባሉት ወንጌላዊ አብያተ ክርስቲያናት አንዷ ናት።
የኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አንድነት (ECFE)	1976 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.)	በደርግ ስደት ወቅት አብያተ ክርስቲያናትን ለማስተባበርና ለመደጋገፍ የተመሠረተ አጠቃላይ ጥላ ድርጅት፤ ራዕዩ "አብያተ ክርስቲያናት በክርስቶስ አንድ ሆነው ታላቁን ተልዕኮ በኢትዮጵያና ከዚያም ባሻገር እንዲፈጽሙ" የሚል ነው፤ ዛሬ በርካታ አብያተ ክርስቲያናትንና የፓራ-ቤተ ክርስቲያን ድርጅቶችን ያሰባስባል።

ማሳሰቢያ፦ ቁጥሮችና ዝርዝር ታሪኮች ከጊዜ ወደ ጊዜ ስለሚለዋወጡ፣ ይህ ሠንጠረዥ ገላጭ ማጠቃለያ ብቻ ነው፤ ወቅታዊ መረጃ ለማግኘት የየድርጅቶቹን ኦፊሴላዊ ምንጮች ማጣራት ይመከራል።

የደርግ ስደትና የቤተ ክርስቲያን ጥንካሬ (1966-1983 ዓ.ም.)

በደርግ ወታደራዊ መንግሥት ዘመን (1974-1991 እ.ኤ.አ.)፣ ወንጌላዊ አብያተ ክርስቲያናት ተግባራቸው ታግዶ ብዙ መሪዎች ለእስርና ለስቃይ ተዳርገዋል። ይህ ጨለማ ወቅት ግን፣ ቀደም ሲል በዚህ ጽሑፍ እንደተገለጸው (ስደትና ተቃውሞ ክፍል ይመልከቱ)፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ ወደ ቤት-ለቤት ኅብረትና ወደ ውስጣዊ ጥንካሬ እንድትሸጋገር ምክንያት ሆኗል፤ የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያንም ሆነ ሌሎች ወንጌላውያን በዚህ ወቅት "በምድር ውስጥ" እያደጉ ቀጠሉ። ይህ ታሪካዊ ተሞክሮ፣ ቤተ ክርስቲያን ተከላ በስደት ውስጥ እንኳ ሊያድግ እንደሚችል የሚያሳይ ኃይለኛ የኢትዮጵያ ምስክርነት ነው።