ሰዋዊ አእምሮ እና መለኮታዊ መገለጥ | የፕሮቴስታንት ነገረ-መለኮታዊ ጥናት

የመገለጥ ትርጉምና ዓላማ

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መገለጥ እግዚአብሔር እንደ ሉዓላዊ ፈቃዱ ራሱን፣ ባሕርዩንና የድነት እቅዱን ለሰው ልጅ የገለጠበት ነጻ የጸጋ ተግባር ነው። ይህ ትርጉም ራሱ ሁለት ወሳኝ የሆኑ የነገረ-መለኮት እውነቶችን አቅፎ ይይዛል፦ አንደኛው፣ መገለጥ ማለት ሙሉ በሙሉ ከላይ በእግዚአብሔር ተነሳሽነት የሚጀምር እንጂ፣ ከታች በሰው ልጅ ፍለጋ፣ ጥረት ወይም አእምሯዊ ብቃት የሚገኝ የፍልስፍና ስኬት አለመሆኑ ነው፤ ሁለተኛው ደግሞ፣ ይህ መገለጥ ከእግዚአብሔር ነጻ ፈቃድ (ካሪስ / Charis - ጸጋ) ብቻ የመነጨ በመሆኑ፣ የሰው ልጅ እንደ መብት ሊጠይቀው፣ ሊያስገድደው ወይም ሊገፋፋው ፈጽሞ የማይችለው ንጹህ ስጦታ መሆኑ ነው። የዚህ ታላቅ መገለጥ ዋና ዓላማ፣ የሰው ልጅ ስለ እግዚአብሔር ረቂቅና አካዳሚያዊ እውቀትን ብቻ እንዲጨብጥ ማድረግ ሳይሆን፤ በኃጢአት የወደቀውንና የተለየውን የሰው ልጅ ከራሱ ጋር ለማስታረቅና በልጁ በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል ወደሚገኝ ዘላለማዊ ድነት ለመምራት ነው። መገለጥ በባሕርዩ የማዳን ዓላማ ያለው ሕያው ተግባር ነው እንጂ፣ ለሰው ልጅ የቅንጦት አእምሯዊ ልምምድ ብቻ የተሰጠ ደረቅ መረጃ ወይም የቲዎሪ ስብስብ አይደለም ። ይህ ልዩነት እጅግ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም መገለጥን እንደ ገለልተኛ የመረጃ ስብስብ ብቻ አድርጎ ማየት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ራሱን ሕይወት ሰጪ ማዕከላዊ ትኩረት ያዛባል። ሥርዓተ-መለኮት ይህንን መለኮታዊ አሠራር ሲያብራራ ሁለት ዓይነት ታላላቅ መገለጦችን ይለያል፦ አንደኛው አጠቃላይ መገለጥ ሲሆን፣ ማለትም እግዚአብሔር በተፈጥሮ ግርማ፣ በሰው ልጅ ሕሊና፣ እና በታሪክ ዑደት ውስጥ ለሁሉም የሰው ልጅ በአጠቃላይ የገለጠው የተጠያቂነት እውቀት ነው፤ ሁለተኛው ደግሞ ልዩ መገለጥ ሲሆን፣ ማለትም በተጻፈው የእግዚአብሔር ቃል (መጽሐፍ ቅዱስ) እና ቃል ሥጋ በሆነው በክርስቶስ ራሱ የተገለጠው የማዳን እውቀት ነው። አጠቃላይ መገለጥ የእግዚአብሔርን ህልውናና ታላቅነት በግልጽ ያሳያል፣ ነገር ግን አያድንም፤ ልዩ መገለጥ ግን የኃጢአት ስርየትንና የደኅንነትን ሕያው መንገድ ይገልጻል።

ክርስቶስ — የመገለጥ ፍጻሜ

ይህ ሁሉ መለኮታዊ መገለጥ ፍጻሜውን፣ አክሊሉንና ፍጹም ሙላቱን ያገኘው ቃል ሥጋ ሆኖ በተገለጠው በእግዚአብሔር ልጅ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ ነው። ክርስቶስ ከሌሎች የብሉይ ኪዳን መገለጦች አንዱ፣ ወይም ከነቢያት አንዱ ተራ መልእክተኛ ሳይሆን፣ ራሱ የእግዚአብሔር የማያዳግም፣ ፍጹምና የመጨረሻ ራስን-መገለጥ ነው ። በዚህ አረዳድ መሠረት፣ መላው ብሉይ ኪዳን ራሱ ወደ ክርስቶስ ብቻ የሚያመላክት ጊዜያዊ ጥላና ትንቢት ሲሆን፣ ክርስቶስ ደግሞ ያ ጥላ በታሪክ ውስጥ ያመላከተውና የተፈጸመለት ፍጹም እውነታ ነው። ማንኛውም ትክክለኛና ጤናማ የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ፣ በመጨረሻ ወደ ክርስቶስ ማዕከላዊነትና የቤዛነት ሥራ መድረስ ይኖርበታል፤ ያለበለዚያ፣ ያ አንባቢ ጽሑፉን ከተቀረው መጽሐፍ ቅዱስ ነጥሎ፣ ከዋናው መለኮታዊ ደራሲ ዓላማ ውጭ በከንቱ እያነበበው ነው ማለት ነው።

ስለዚህ፣ መገለጥ ከሰማይ የተሰጠው የሰውን አእምሮ በደረቅ የነገረ-መለኮት ዕውቀት ለመሙላት ብቻ ሳይሆን፣ የጠፉ ሰዎች በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል ከሕያው እግዚአብሔር ጋር ሕያው፣ ግላዊና የኪዳን ግንኙነት እንዲኖራቸው ለመጥራት ጭምር ነው። ጌታ ራሱ በታላቁ የሊቀ ካህናት ጸሎቱ ውስጥ፦ "እውነተኛ አምላክ ብቻ የሆንህ አንተንና የላክኸውን ኢየሱስ ክርስቶስን ያውቁ ዘንድ ይህች የዘላለም ሕይወት ናት" (ዮሐ. 17፡3) ብሎ እንዳስረገጠው፣ ዘላለማዊ ሕይወት ራሱ ከዚህ ሕያውና ግላዊ የእግዚአብሔር እውቀት ጋር ፈጽሞ ተለይቶ የሚታይ አይደለም። እዚህ ላይ "ያውቁ ዘንድ" ተብሎ የተተረጎመው የግሪኩ ቃል "ግኖስኮሲን" ሲሆን፣ ይህ ቃል በንዑስ ግስ ቅርጽ (Subjunctive mood) የተቀመጠ በመሆኑ፣ በአንድ ጊዜ ተደርጎ የሚያልቅን ድርጊት ሳይሆን፣ ተከታታይነት ያለውን፣ እያደገ የሚሄድ ግላዊና ጥልቅ የግንኙነት ዕውቀትን ያመለክታል። ይህ ቃል፣ ከዕብራይስጡ "ያዳዕ" (Yada) ከተሰኘው ቃል ጋር ተመሳሳይ የሆነ እጅግ ጥልቅ የግንኙነት ትርጉም ያለው ቃል ነው (ልክ በዘፍጥረት ውስጥ አዳም ሚስቱን ሔዋንን "እንዳወቃት" በሚገልጸው አውድ ዓይነት)። በእግዚአብሔር ቃል መሠረት ዘላለማዊ ሕይወት ማለት ስለ አምላክ ገላጭ መረጃን በአእምሮ ማከማቸት ብቻ ሳይሆን፣ ከእርሱ ጋር ሕያው፣ ግላዊ፣ ኪዳናዊና የፍቅር ግንኙነትን መያዝና መኖር ማለት ነው።

ሮሜ 1፡19-20 እና መዝሙር 19፡1-4 — ፍጥረት እንደ መጀመሪያ ምስክር

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ፣ ለነገረ-መለኮት ክርክሩ ጠንካራ መሠረት ሲገነባ፣ ከምዕራፍ አንድ ቁጥር 18 ጀምሮ፦ "እውነትን በዓመፃ በሚከለክሉ ሰዎች በኃጢአተኝነታቸውና በዓመፃቸው ሁሉ ላይ የእግዚአብሔር ቍጣ ከሰማይ ይገለጣልና" የሚል ነፍስን የሚያርበደብድ ሰፊ የኩነኔ ክስ ያቀርባል፤ ይህ ከባድ ክስ ደግሞ ራሱን በ19-20 ቁጥሮች ላይ ባለው ተከላካይና መሠረታዊ ማብራሪያ ላይ ጽኑ አድርጎ ይመሠረታል፦ "የማይታየው ባሕርይ እርሱም የዘላለም ኃይሉ ደግሞም አምላክነቱ ከዓለም ፍጥረት ጀምሮ ከተሠሩት ታውቆ ግልጥ ሆኖ ይታያልና"። ይህ ጥልቅ አንቀጽ ለዘመናት የተፈጥሯዊ ሥነ-መለኮት መሠረት ተደርጎ በብዙዎች ሲጠቀስ ቢቆይም፣ ጥንቃቄ የተሞላበት የቋንቋ ትንተና ግን ጽሑፉ ከዚያ እጅግ የበለጠ ጥልቅና ሰፊ ትርጉም እንዳለው ያሳያል። "ግልጥ ሆኖ ይታያል" ተብሎ የተተረጎመው ቃል ትርጉሙ በዓይን አጥርቶ፣ በግልጽና በማያሻማ ሁኔታ ማየት ማለት ሲሆን፣ ይህ ደግሞ ፍጥረት የእግዚአብሔርን ህልውና በአጋጣሚ፣ በመላምት ወይም በተዘዋዋሪ ግምት ሳይሆን፣ በቀጥታ በእያንዳንዱ ፍጡር ልብ ውስጥ ሊካድ በማይችል አስገዳጅ ግልጽነት ያመለክታል። "ታውቆ ግልጥ ሆኖ ይታያል" የሚለው ተደራራቢና ኃይለኛ አገላለጽ፣ የማይታየው የእግዚአብሔር መለኮታዊ ባሕርይ፣ በታየውና በተፈጠረው ፍጥረት አማካኝነት፣ በቀጥታ ወደ ሰዋዊ አእምሮ ደርሶ የሚታወቅ የግንዛቤ ሂደት መሆኑን ያመለክታል፤ ይህም የሰው ልጅ ስሜታዊ ልምድ ወይም ግምት ብቻ ሳይሆን፣ የማሰብና የማገናዘብ ችሎታውም በዚህ የመረዳት ሂደት ውስጥ ንቁ ተሳታፊ መሆኑን በግልጽ ያሳያል። ጳውሎስ የዚህን መገለጥ የመጨረሻ ውጤት ሲያጠቃልል፣ "ስለዚህም የሚያመካኙት አጡ" ይላል ። ይህ እጅግ ከባድ የፍርድ ቤት ቋንቋ ሲሆን፣ ትርጉሙም የፍጥረት ምስክርነት እያንዳንዱን አሕዛብም ሆነ አይሁድ በፍርድ ቀን ያለ ምንም ማመካኛና ሰበብ በራሱ ላይ ጥፋተኛና ተከሳሽ ያደርገዋል ማለት ነው። ይህ ኃይለኛ ጥቅስ ስለ አዳኝ እውቀት ሳይሆን፣ ሰውን ሁሉ በፈጣሪው ፊት ስለሚያቆመው ስለ ተጠያቂነት እውቀት ነው በጥብቅ የሚናገረው።

መዝሙረኛው ዳዊት፣ መዝሙር 19 ላይ ይህንኑ የጳውሎስን የአዲስ ኪዳን ትምህርት አስቀድሞ በሚያስደንቅ ግጥማዊ ውበት ያስተጋባል፤ ዳዊት "ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፥ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል" (ቁ. 1) ሲል፣ "ይናገራሉ" እና "ያወራል" የሚሉት ቃላት ጽንፈ-ዓለሙንና ፍጥረትን የነቃ፣ የማያቋርጥና ተከታታይ ስብከት እንደሚያደርግ ሕያው ሰባኪ አድርገው ይገልጹታል። ይህ የፍጥረት ስብከት ግን እጅግ ልዩ የሆነ ባህርይ አለው ፤ እርሱም ድምጽ-አልባ ስብከት መሆኑ ነው፦ "ነገር የላቸውም መናገርም የላቸውም፥ ድምፃቸውም አይሰማም" (ቁ. 3)፤ ይሁን እንጂ በሚያስደንቅ ሁኔታ "ድምፃቸው ወደ ምድር ሁሉ፥ ቃላቸውም እስከ ዓለም ዳርቻ ወጣ" (ቁ. 4)። ይህ ፓራዶክሲካል አገላለጽ ፍጥረት ምንም ዓይነት የቃል ቋንቋ ወይም ድምጽ ሳይኖረው፣ በጠፈር ስፋት፣ ሥርዓትና ውበት አማካኝነት ስለ ፈጣሪው እግዚአብሔር ማንነት ሁለንተናዊና ተከታታይ ምስክርነትን ለሰው ልጆች ሁሉ እንደሚሰጥ ያረጋግጣል። ሆኖም ይህ አጠቃላይ መገለጥ ብቻውን ሰውን ከኃጢአት አውጥቶ ወደ አዳኝ ዕውቀት አያደርስም፤ ስለሆነም መዝሙር 19 እራሱ፣ በሚያስደንቅ የሥነ-ጽሑፍ ሽግግር ከቁጥር 7 ጀምሮ ትኩረቱን ከ"ኤል" (El - አጠቃላይ ፈጣሪ አምላክ) ወደ "ያህዌ" (Yahweh - ቃል ኪዳን ጠባቂው የቤዛነት አምላክ) እና ወደ ተጻፈው የእግዚአብሔር ሕግ ያዞራል፦ "የእግዚአብሔር ሕግ ፍጹም ነው፥ ነፍስን ይመልሳል" ይላል። ይህ ከፍጥረት ወደ ሕግ የሚደረግ ሽግግር በራሱ እጅግ ትልቅ መልእክት ይይዛል፤ ፍጥረት እግዚአብሔርን በኃይሉ "ኤል" ብሎ ብቻ ማወጅና ህልውናውን ማሳየት ይችላል፣ ነገር ግን "ያህዌ" የሚለውን አዳኝ የቤዛነት ስምና የጸጋ ፈቃድ ሊገልጥ የሚችለው የተጻፈው ቃል ብቻ ነው። በዚህም መዝሙር 19 ራሱ በአንድ ውብ ግጥም ውስጥ የአጠቃላይና የልዩ መገለጥን ጥልቅ ግንኙነት ያሳያል፤ የመጀመሪያው የሰውን ልብ ዝግጁ በማድረግ ሁለተኛውን ይፈልጋል፣ ሁለተኛው (ቃሉ) ደግሞ የመጀመሪያውን ፍጹም በማድረግ ያሟላል።

ገበታ ፦ አጠቃላይ መገለጥ እና ልዩ መገለጥ ንጽጽር

መመዘኛ	አጠቃላይ መገለጥ	ልዩ መገለጥ
ተደራሽነት	ለሁሉም ሰው በየትኛውም ቦታ	በቃልና በክርስቶስ በኩል ለተመረጡ
ይዘት	የእግዚአብሔር ህልውና፣ ኃይል፣ ክብር	የደኅንነት መንገድ በክርስቶስ
ውጤት ያለ ጸጋ	ሰው "የሚያመካኝበት አጥር የለውም" (ሮሜ 1፥20)	ድነት (ያለ ልዩ መገለጥ ድነት አይገኝም)
ምንጭ	ፍጥረት፣ ሕሊና፣ ታሪክ	ቅዱሳት መጻሕፍት፣ ትንቢት፣ ክርስቶስ

ክርስቶስ — የመገለጥ ፍጻሜ

ይህ መለኮታዊ መገለጥ ፍጻሜውንና ሙላቱን ያገኘው በሥጋ በተገለጠው በእግዚአብሔር ልጅ በኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ ከሌሎች መገለጦች አንዱ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር የማያዳግም፣ ፍጹምና የመጨረሻ መገለጥ ነው።

ዕብራውያን 1፡1-2 እና ዮሐንስ 14፡9 — "ያየኝ አብን አይቷል"

የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ፣ ይህንን ታላቅና ሰማያዊ መልእክት ሲከፍት በመግቢያው ዓረፍተ ነገር ላይ በሚያስደንቅ የስነ-ጽሑፍና ግጥማዊ ውበት የተሞላ አገላለጽ ይጠቀማል። ያም "ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥" (ዕብ. 1፥1) የሚል ነው። ይህ ኃይለኛ መግቢያ የብሉይ ኪዳንን የእግዚአብሔር የመገለጥ ታሪክ ባህርይ፣ እድገትና ብዝሃነት በትክክል ይገልጻል፤ እግዚአብሔር ለአብርሃም በራዕይ፣ ለሙሴ ፊት ለፊት በደመናና በእሳት፣ ለኤልያስ በቀጭንና ዝግ ባለ ድምጽ፣ ለዳንኤል በሌሊት ህልም፣ እንዲሁም ለሌሎች ነቢያት በተለያየ ምልክትና ምሳሌ እየተገለጠ በብዙ ዘመናትና ልዩ ልዩ ስልቶች ተናገረ። የብሉይ ኪዳን መገለጥ እንደ ተበታተነ የከዋክብት ብርሃን ነበር፤ እያንዳንዱ ነቢይ የመለኮታዊውን እውነት አንድ ጥግና ገጽታ ብቻ አንጸባርቋል። ይሁን እንጂ፣ ይህ ብዝሃ-መልክ ያለውና በክፍልፍል (በተለያዩ ዘመናት ለተለያዩ ሰዎች) የተሰጠው መገለጥ፣ ጊዜያዊ፣ ከፊልና ወደ ሙላት የሚያመራ የዝግጅት ታሪክ እንጂ የመጨረሻው አልነበረም። ብሉይ ኪዳን የጥላው ዘመን ሲሆን፣ አዲስ ኪዳን ግን የአካሉ ዘመን ነው። መለኮታዊው መገለጥ በነቢያት በኩል ሲሰጥ እንደ ጠብታ ውኃ የነበረ ሲሆን፣ የሰው ልጅ ነፍስ የተጠማችው ግን የውቅያኖሱን ሙላት ነበር።

"በዚህ ዘመን መጨረሻ ግን" የሚለው ኃይለኛ ሐረግ፣ የጥንቱ የነቢያዊ ንግግርና የጥላ ዘመን ሙሉ በሙሉ አብቅቶ፣ ፍጹም ወደ ሆነ አዲስ የመገለጥ ምዕራፍ የገባንበትን ታሪካዊና ኤስካቶሎጂያዊ (የመጨረሻው ዘመን) ሽግግር በአዋጅ ያበስራል! እግዚአብሔር ታሪክን በሁለት ከፈለው፤ የተስፋው ዘመን እና የፍጻሜው ዘመን። ይህ አዲስና ፍጹም ምዕራፍ ደግሞ "በልጁ" በሚል ልዩ ቅድመ-ቅጥያ አልባ መለኮታዊ አገላለጽ ይገለጻል። ይህ ማለት እግዚአብሔር ስለ ልጁ ወይም በልጁ በኩል እንደ አንድ ተራ ነቢይ ተናገረ ማለት አይደለም። ይልቁንም፣ ልጁ ራሱ ሕያው ቃል ሆኖ፣ በልጁ ማንነት ራሱ ውስጥ እግዚአብሔር ፍጹም ሆኖ ራሱን ገለጠ ማለት ነው (ዮሐንስ 1፥14 - "ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ")። በብሉይ ኪዳን እግዚአብሔር ቃሉን በነቢያት አፍ ውስጥ አኖረ፤ በአዲስ ኪዳን ግን ቃሉ ራሱ ሥጋ ሆነና በመካከላችን ተመላለሰ። ልጁ ራሱ የተገለጠው የመገለጥ ይዘት እና አብሳሪው መልእክተኛ በአንድነት ሆነ። ክርስቶስ የእግዚአብሔር የመጨረሻውና ፍጹሙ ቃል ነው፤ ሐዋርያው ጳውሎስ እንዳለው "የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ ሆኖ" (ዕብ. 1፥3) በመሆኑ፣ በልጁ ውስጥ እግዚአብሔር ሊናገር የሚፈልገውን ሁሉ አሟልቶ ተናግሯል። ከልጁ ውጪ ሌላ የሚጨመር አዲስ ራእይ የለም፤ ምክንያቱም ልጁ ራሱ የራእይ ሁሉ ሙላትና ማጠቃለያ ነውና!

ይህ ጥልቅ እውነት በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ፣ ይበልጥ ግላዊና ሕያው በሆነ ትዕይንት ይገለጻል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ እኛ በጸለየበት ክፍል፣ ፊልጶስ፦ "ጌታ ሆይ፥ አብን አሳየንና ይበቃናል" (ዮሐ. 14፡8) ሲል የናፍቆት ጥያቄ ጠየቀ፤ ይህ ጥያቄ የብሉይ ኪዳን ነቢያትና ቅዱሳን ሁሉ ይናፍቁት የነበረውን፣ ነገር ግን ሊያገኙት ያልቻሉትን ቀጥተኛ የእግዚአብሔር ራእይ የመመልከት ጥልቅ ናፍቆት ያንጸባርቃል (ዘጸ. 33፡18-23 ላይ ሙሴ "እባክህ ክብርህን አሳየኝ" ብሎ ተመሳሳይ ጥያቄ ጠይቆ ነበር)። ጌታ ኢየሱስ ግን ለፊልጶስ የሰጠው ምላሽ፣ ጥያቄንና ፍጹም መለኮታዊ መግለጫን ያዋሐደ ነበር፦ "አንተ ፊልጶስ፥ ይህን ያህል ዘመን ከእናንተ ጋር ስኖር አታውቀኝምን? እኔን ያየ አብን አይቶአል" (ቁ. 9)። እዚህ ላይ ጥቅም ላይ የዋለው ፍጹም ጊዜ ግስ "አይቷል" ሲሆን፣ ይህ የሰዋሰው ቅርጽ የሚያሳየው፣ ባለፈው ጊዜ የተጀመረና የተፈጸመ ተግባር፣ እስከ አሁን ድረስ ጸንቶ የሚቆይ ሕያው ውጤት እንዳለው ነው፤ ይህም ማለት፣ ፊልጶስ ላለፉት ሦስት ዓመታት ጌታ ኢየሱስን ሲመለከት፣ ሲሰማና ሲከተል፣ ምናልባት ያለ ራሱ ንቃተ-ህሊና ቢሆንም፣ በእውነትና በገሀድ ታላቁን አብን ሲመለከት ኖሯል ማለት ነው። ይህ አስደናቂ አባባል የሚያረጋግጠው፣ ክርስቶስ ስለ አብ ከሚነግሩን ብዙ የብሉይ ኪዳን መገለጦች መካከል አንዱ መሆኑን ሳይሆን፣ አብ ራሱ በሙላት የሚታይበት ብቸኛ ዙፋንና ሥፍራ መሆኑን ነው፤ ለዚህም ነው ሐዋርያው ጳውሎስ በቆላስይስ 1፡15 "እርሱም የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው" ሲል፣ የዕብራውያን ጸሐፊ ደግሞ (1፡3) "የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ" ሲል ይህንኑ የክርስቶስን አብን ገላጭነት በተለያየ ቃላት በኃይል የሚያረጋግጠው። ማናቸውም ዓይነት ስለ እግዚአብሔር የሚደረግ የፍልስፍና ጥናት፣ የሃይማኖት ክርክር፣ ወይም የስነ-መለኮት ምርምር፣ በመጨረሻው ትንታኔ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ፊትና መስቀል ካላደረሰ፣ ያ ጥናት ስለ እግዚአብሔር የራቀ ጥላና ግምት እንጂ ስለ እግዚአብሔር ራሱ አላወራም ማለት ነው፤ ክርስቶስ አብ የሚታይበት ብቸኛ መስተዋት ነውና።

ይህ ሁሉ መለኮታዊ መገለጥ ከሰማይ የተሰጠው የሰዎችን አእምሮ በደረቅ የነገረ-መለኮት ዕውቀትና በመረጃ ብዛት ለመሙላት ሳይሆን፣ የጠፉ ሰዎች በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል ከሕያው እግዚአብሔር ጋር ሕያው፣ ግላዊ፣ ቤዛዊና የኪዳን ግንኙነት እንዲኖራቸው ለመጥራት ነው፤ ጌታ ራሱ በመከራው ዋዜማ በጸለየው በሊቀ ካህናት ጸሎቱ ውስጥ፦ "እውነተኛ አምላክ ብቻ የሆንህ አንተንና የላክኸውን ኢየሱስ ክርስቶስን ያውቁ ዘንድ ይህች የዘላለም ሕይወት ናት" (ዮሐ. 17፡3) ብሎ እንደገለጸው፣ ዘላለማዊ ሕይወት ራሱ ከዚህ ሕያው፣ አዳኝና ግላዊ እውቀት ጋር ፈጽሞ ተለይቶ የሚታይ አይደለም።

የአእምሮ መለኮታዊ አመጣጥ እና የኃጢአት ተጽዕኖ

የሰዋዊው አእምሮ (Intellect) ወይም ልቦና፣ በመንፈስ ቅዱስ ሕያው ብርሃን ሰጪነት ሲበራ፣ በጨለማ የነበሩ ሰዎች ቃሉን ሰምተው ወደ አዳኝ እምነት እንዲመጡ፣ በድነት እውቀት ከቀን ወደ ቀን እንዲያድጉ፣ በቅድስና ጎዳና እንዲመላለሱ፣ እና በሕይወታቸው ዘርፍ ሁሉ ለጌታ ለክርስቶስ በፍጹም ታዛዥነት እንዲኖሩ ታስቦ የተሰጠ ታላቅ መለኮታዊ ስጦታ ነው (2 ጴጥ. 3፥18፤ 2 ጢሞ. 3፥15-17)። የሰው ልጅ አእምሮ፣ ሰው ከፍጥረት ጅማሬ በእግዚአብሔር አምሳል ከመፈጠሩ የተነሳ የመነጨና የፈሰሰ የከበረ መለኮታዊ ስጦታ ነው እንጂ፣ ከእምነት ጋር የሚጋጭ የሰው ልጅ የፈጠራ ውጤት አይደለም፤ ወይም ደግሞ፣ ከእግዚአብሔር ሥልጣን ተለይቶ ራሱን የቻለ ሉዓላዊና ገለልተኛ የእውነት ምንጭ ሊሆን አይችልም። የሰው ልጅ የማሰብ፣ በጥልቀት የመመራመር፣ ምክንያትን የመደርደር እና ነጻ ውሳኔ ላይ የመድረስ አእምሯዊ ችሎታው፣ እግዚአብሔር ያለውን ፍጹም ምክንያታዊነትና ጥበብ በክብር የሚያንጸባርቅ ነው።

ሆኖም ግን፣ የዚህን ሰዋዊ አእምሮ ወቅታዊ ባሕርይና ሁኔታ በትክክልና በሚዛን ሊታወቅ ይገባዋል። አእምሮ ምንም እንኳ እውነተኛና ክቡር የእግዚአብሔር ስጦታ ቢሆንም፣ በሰው ልጅ ውድቀት ምክንያት በራሱ ረክሶ ከማይገኝና ከማያዳላ የሥነ-ምግባር ተጽዕኖ ፈጽሞ ነፃ አይደለም፤ ወይም ደግሞ ለብቻው ሆኖ መለኮታዊውን እውነት ለማግኘት በቂ መሣሪያ ሊሆን ከቶ አይችልም። በአዳም የኃጢአት ውድቀት ምክንያት፣ ሰዋዊ አእምሮ በኃጢአት መርዝ ክፉኛ ታውኳል፤ ስለዚህም ውስን፣ የተዛባ፣ ወደ ራስ ወዳድነት ያዘነበለ፣ እና ዘወትር ለስሕተት የተጋለጠ ሆኗል። ይህ ማለት ኃጢአት የሰውን ልጅ ፈቃድና ስሜት (ልብን) ብቻ ያበላሸ ውድቀት ሳይሆን፣ የማሰብ፣ የማመዛዘንና እውነትን የመለየት ችሎታን (አእምሮን) ራሱን ጭምር የነካና ያሳወረ አጠቃላይ ውድቀት ነው። በዚህም ምክንያት፣ አእምሮ የጠፋበትን ትክክለኛ ተግባሩንና የፈጠረውን አምላክ የማወቅ ፍጻሜውን ዳግም ሊያገኝ የሚችለው፣ በወንጌል ቃል አማካኝነት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ሲታደስ፣ እና የክርስቶስ የጸጋ ብርሃን ሲበራለት ብቻ ነው።

ክርስቲያናዊ እምነት ማለት፣ አእምሮን አጥፍቶ፣ አስሮ ወይም ደብቆ የሚደረግ ጭፍን ጉዞ አይደለም። እውነተኛ እምነት ማለት፣ እግዚአብሔር በቃሉ በገለጠው እውነት ላይ ያለ አንዳች ጥርጥር መታመንን፣ እና እግዚአብሔር የሰጠንን አእምሮ በመጠቀም ያንን የተገለጠ እውነት በጥልቀት መመርመርን፣ መረዳትን፣ ማብራራትን፣ እና በዓለም ፊት በኃላፊነት ስሜት መከራከርን በውስጡ አቅፎ ይይዛል። ቅዱሳት መጻሕፍት ራሳቸው ምእመናን፣ በውስጣቸው ስላለው የክብር ተስፋ ለሚጠይቋቸው ሁሉ ምክንያትን (Apologia - መልስን) ለመስጠት ዘወትር የተዘጋጁ እንዲሆኑ ያዛሉ (1 ጴጥ. 3፥15)። አእምሮ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ሲታደስ፣ ፍጥረትንና ሳይንስን ለመተንተን ብቻ የሚያገለግል መሣሪያ መሆኑ ቀርቶ፣ በክርስቶስ ጌትነት ሥር ሆኖ ወደ ዘላላማዊው መለኮታዊ እውነትና ወደ ጥልቅ መንፈሳዊ ማስተዋል ይመራል፤ ይህም ደግሞ ሐዋርያው ጳውሎስ፣ "በልባችሁ መታደስ ተለወጡ እንጂ ይህን ዓለም አትምሰሉ" (ሮሜ 12፥2) ብሎ የሚያዘንን የየዕለቱን ተግባራዊ የቅድስና ጥሪ የሚያንጸባርቅ ነው።

ምክንያታዊነት ከፈጣሪ የተሰጠ ድንቅ የውስጥ ብርሃንና መሣሪያ ቢሆንም፣ በራሱ የሚበቃ፣ ነጻ የሆነና ሉዓላዊ ኃይል ፈጽሞ አይደለም። ይልቁንም፣ ምክንያታዊነት ሁልጊዜም ከላይ በሚመጣ መለኮታዊ መገለጥ ሊበራና ሊመራ የሚገባው አገልጋይ መሣሪያ ነው። የሰው አእምሮ ያለ እግዚአብሔር መገለጥ፣ ልክ ኮምፓስና ካርታ እንደሌለው በሰፊ ባሕር ላይ እንደሚጓዝ መርከብ ነው፤ መርከቡ ሞተርና የመጓዝ ኃይል (ማሰብ) አለው፣ ነገር ግን ያለ ኮምፓሱ ወዴት እንደሚሄድና የትኛው አቅጣጫ ሰላማዊ ወደብ እንደሆነ ፈጽሞ አያውቅም። መጽሐፍ ቅዱስ ግን ምክንያታዊነትን አጥፍተን ጭፍን እንድንሆን አይነግረንም፤ ይልቁንም ቃሉ በተደጋጋሚ ወደ ንቁ፣ ጥልቅና ታማኝ ወደሆነ የማገናዘብና የማሰብ ሥራ ይጋብዘናል።

ኢሳይያስ 1፡18 — "ኑና እንዋቀስ"

ሁሉን ቻይ የሆነው እግዚአብሔር ለዓመፀኛይቱ እስራኤል ሲናገር "ኑና እንዋቀስ" (ቁ. 18) በማለት ይጣራል። እዚህ ላይ የተጠቀሰው የዕብራይስጡ ግስ "ያካሕ" ሲሆን፣ ይህ ቃል የፍርድ ቤት የሕግ ቋንቋ ነው፤ ትርጉሙም ማስረጃ የማቅረብ፣ እርስ በርስ የመሞገትና ምክንያታዊ በሆነ መንገድ የመከራከር ጽንሰ-ሐሳብን ይይዛል። ይህ እጅግ አስገራሚና አስደንጋጭ ነው፦ ታላቁ ፈጣሪ አምላክ ከደካማ ፍጡር ጋር "ኑና በማስረጃ እንዋቀስ" ብሎ እንደሚደራደር ዳኛ፣ ሰዎችን ወደ ምክንያታዊ ውይይት ይጋብዛል። ይህ ሰማያዊ ጥሪ የሰው ልጅ የተሰጠውን የማሰብና የማመዛዘን አቅም (ምክንያታዊነትን) ተጠቅሞ፣ የራሱን የኃጢአት አካሄድ በጥልቀት እንዲመረምርና፣ ከእግዚአብሔር የጽድቅ መስፈርት ጋር ራሱን በትክክል እንዲያነጻጽር ያደርገዋል። እግዚአብሔር ከሰው ልጅ የሚፈልገው ዕውር ተገዢነትን ወይም ሐሳብ-አልባና ሮቦታዊ መታዘዝን አይደለም፤ ይልቁንም፣ በእውነት የተረዳ፣ በምክንያትና በማስረጃ የተመዘነ፣ እና በልብ ስብራት የሚመጣ እውነተኛ ንስሐንና እምነትን ይሻል።

የቤርያ ሰዎች ምሳሌ (ሐዋ. 17፡11)

ወንጌላዊው ሉቃስ ይህንን ትዕይንት፣ ቀደም ብሎ ከተከሰተው የተሰሎንቄ ትዕይንት ጋር ሆን ብሎ በማነጻጸር ይተርከዋል፤ ተሰሎንቄ ውስጥ የወንጌል ስብከቱ ብጥብጥን ቀስቅሶ ነበር (ሐዋ. 17፡5-9)፣ ቤርያ ግን ፍጹም የተለየና የሰለጠነ ምላሽ ሰጠች። "ኤውገኔስቴሮይ" (Eugnesteroi) የተባለው የግሪክ ቃል በቀጥታ "የከበሩ ወይም ልበ ሰፊዎች" ተብሎ ቢተረጎምም፣ ትርጉሙ ሥነ-ምግባራዊ የልቦና ክፍትነትና ትህትና ማለት ነው ፤ ማለትም፣ የሐሰት ቅድመ-ፍርድ ሳይኖራቸው መለኮታዊ እውነትን ለመቀበል ዝግጁ የነበሩ ልቦች ማለት ነው። ነገር ግን የዚህ ክፍል ቁልፍ ግስ "ይመረምሩ ነበር" የሚለው ሲሆን፣ ይህ ቃል የፍርድ ቤት የምስክር ማጣራት ቃል ነው። ይህም ማለት፣ ቤርያውያን ሐዋርያው ጳውሎስን በስሜታዊነት አላጨበጨቡለትም ወይም በጭፍን አልተቀበሉትም፤ ይልቁንም እርሱ የሰበካቸውን ትንቢቶች ከብሉይ ኪዳን ጽሑፎች ጋር "ዕለት ዕለት" ማለትም በተከታታይና በማያቋርጥ ልምምድ ፣ በማነጻጸር በንቁ አእምሯዊ ምርመራ ተቀበሉ። ይህ አስደናቂ ትዕይንት፣ እምነትና ምርመራ (Faith and Reason) ተቃራኒ ጠላቶች ሳይሆኑ፣ ብስለት ያለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት ሁልጊዜ በተጣራና በነቃ ምርመራ ውስጥ የሚያልፍ መሆኑን ያስተምረናል ። ሉቃስ ራሱ የምርመራውን ውጤት ሲገልጽ "ስለዚህም ከእነርሱ ብዙ... አመኑ" (ቁ. 12) ይላል፤ አእምሯዊ ምርመራው እምነትን አላዳከመም፤ ይልቁንም በአለት ላይ አጠናከረው እንጂ።

የቶማስ ጥርጣሬ (ዮሐ. 20፡24-29)

ሐዋርያው ቶማስ ያቀረበው ጥያቄ፣ "የችንካሩን ምልክት በእጆቹ ካላየሁ... እጄንም በጎኑ ካላገባሁ አላምንም" (ቁ. 25) የሚል፣ ልዩ ትኩረት የሚሻና ተጨባጭ ማረጋገጫ የመፈለግ ጥያቄ ነበር። ስምንት ቀናት ካለፉ በኋላ ጌታ ኢየሱስ ሲገለጥ፣ ቶማስን በማግለል ወይም በደረቁ በመገሠጽ ብቻ ከመተው ይልቅ፣ ልክ የቶማስን የራሱን ቃላት ቃል በቃል እየደገመ "ጣትህን ወደዚህ አምጣና እጆቼን እይ፤ እጅህንም አምጣና በጎኔ አግባው" (ቁ. 27) ብሎ ትክክለኛውን ተጨባጭ ማስረጃ ራሱ በፈቃደኝነት አቀረበለት። ይህ የጌታ የፍቅር ትዕግሥት ትልቅ አንድምታ አለው፦ ትንሣኤው በተፈጥሮው ተጨባጭ ታሪካዊ ክንውን ስለሆነ፣ ተጨባጭ ማስረጃ መሸከም እንደሚችል ያሳያል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ጌታ ኢየሱስ "ስላየኸኝ አምነሃል፤ ሳያዩ የሚያምኑ ብፁዓን ናቸው" (ቁ. 29) ብሎ ወደ ከፍ ያለ መንፈሳዊ በረከት ይመራዋል ። ይህም ማለት፣ ተጨባጭ ማስረጃ ትክክለኛ ቦታውን ቢይዝም፣ የመጨረሻውና የላቀው የክርስቲያናዊ እምነት መልክ፣ ጌታን በሥጋ ዓይን በማየት ላይ ሳይሆን፣ በሐዋርያዊ ምስክርነት (ዛሬ በተጻፈው ቃል) ላይ የተመሠረተ የተረጋገጠ እምነት መሆኑን ነው።

የጴጥሮስ ምክር (1 ጴጥ. 3፡15)

ሐዋርያው ጴጥሮስ ይህንን ኃይለኛ ትእዛዝ የሚሰጠው በከባድ ስደትና መከራ ውስጥ ላሉ አማኞች ነው፤ ስለሆነም "በእናንተ ስላለ ተስፋ ምክንያትን ለሚጠይቁአችሁ ሁሉ መልስ ለመስጠት ዘወትር የተዘጋጃችሁ ሁኑ" ማለት በጭንቀት ውስጥ ያለ ዝብርቅርቅ የስሜት ምላሽ ሳይሆን፣ የተዘጋጀ፣ ምክንያታዊና የሰከነ መልስ ማለት ነው። እዚህ ላይ "መልስ ለመስጠት" የተባለው ቃል "አፖሎጊያ" (Apologia) ሲሆን፣ በሐዋ. 25፡16 ላይ ጳውሎስ ራሱ በገዢው ፊስጦስ ፊት ለቀረበበት የፍርድ ቤት መከላከያ ለመግለጽ ጥቅም ላይ የዋለ ተመሳሳይ ቃል ነው፤ ይህ በራሱ የቃሉን ሕጋዊ፣ ተጨባጭና ምክንያታዊ ክብደት ያመለክታል። "ለሚጠይቅ ሁሉ" የሚለው ሁለንተናዊነት ደግሞ፣ ይህ የአእምሮና የዕውቀት ዝግጅት ለጥቂት የተመረጡ ምሁራን ልሂቃን ብቻ ሳይሆን፣ ለእያንዳንዱ ተራ ምእመን የተሰጠ ኃላፊነት መሆኑን ያሳያል፤ ይህም ማለት መደበኛ ክርስቲያናዊ ሕይወት ራሱ ምክንያታዊ ግንዛቤንና ቃሉን ማወቅን ይጠይቃል ማለት ነው። ነገር ግን ጴጥሮስ ወዲያውኑ "በየዋህነትና በፍርሃት" ብሎ በማከል፣ ይህ ምክንያታዊ ዝግጁነት በትህትና፣ በክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባርና ለእግዚአብሔር ባለ ፍርሃት ስሜት እንዲታጀብ አጥብቆ ያሳስባል፤ ትክክለኛ የክርስትና መከላከያ (Apologetics) ምሁራዊ ኩራትን ሳይሆን፣ ትህትናን የተላበሰ የፍቅር መልስ ነው።

የጳውሎስ ክርክር (ሐዋ. 19፡8-10)

ሐዋርያው ጳውሎስ በኤፌሶን ምኩራብ ውስጥ ለሦስት ወራት ሙሉ ያለ ፍርሃት በግልጽነት እየተናገረ "እየተከራከረና ስለ እግዚአብሔር መንግሥት እያስረዳ" ይከራከር ነበር። እዚህ ላይ "ዲያሌጎማይ" የሚለው ግስ የዘመናዊውን "ዲያሎግ" ወይም "ውይይት" የሚለውን ቃል ስረ-መሠረት ሲሆን፣ በሰዎች መካከል የሚደረግ ተለዋዋጭ የክርክርና የሐሳብ ልውውጥን ያመለክታል ። ይህም ማለት አንድ አቅጣጫ ያለው ስብከት ብቻ ሳይሆን፣ የተቃውሞ ጥያቄና መልስ የተካተተበት ማመዛዘን የተሞላበት ትምህርት ማለት ነው። "ፔይቶ" ደግሞ በንቃተ ህሊናና በምክንያት ላይ ተመስርቶ ሰዎችን ወደ እምነት የመምጣትና የማሳመን ሂደትን ያሳያል፤ ይህ ደግሞ የወንጌል ስብከት ስሜታዊ ማራኪነትን ሳይሆን፣ ጠንካራ ምክንያታዊ ግንዛቤንና ማብራሪያን ጭምር የሚፈልግ መሆኑን በግልጽ ያመለክታል። የዚህ ጥረት ውጤቱም አስደናቂ ነበር፤ ሉቃስ ሲመዘግብ "በእስያም የኖሩት ሁሉ አይሁድም የግሪክ ሰዎችም የጌታን ቃል እስኪሰሙ ድረስ" (ቁ. 10) ሆነ ይላል ። አዎን፣ ጤናማ ምክንያታዊ ትምህርት ለወንጌል ቃል መስፋፋት ዋነኛና ሕያው መንገድ ሆኖ አገልግሏል።

"ከፀሐይ በታች የሚደረገውን ሥራ መርምሮ ያገኝ ዘንድ ለሰው እንዳይቻል የእግዚአብሔርን ሥራ ሁሉ አየሁ፤ ሰውም ሊፈልግ እጅግ ቢደክም መርምሮ አያገኘውም፤ ደግሞም ጠቢብ ሰው አውቀዋለሁ ቢል ያገኘው ዘንድ አይችልም።" — መክብብ 8፡17

ሰባኪው (መክብብ) ይህንን ኃይለኛ ጥቅስ የሚናገረው፣ ከመላው መጽሐፉ ማዕከላዊ የፍልስፍናና የምርመራ ፕሮጀክት አንጻር ነው፤ "ቆሄሌት" (ሰባኪው) ራሱ "ጥበብን አገኝ ዘንድ ልቤን ሰጠሁ" (1፡13) ብሎ የጀመረውን እጅግ ሰፊ የህይወትና የተፈጥሮ ምርመራ ካጠናቀቀ በኋላ፣ በመጨረሻ ወደዚህ ትህትና የተሞላ የሥነ-ዕውቀት መደምደሚያ ይደርሳል። "ሰው ሊያገኘው (ሊደርስበት) አይችልም" የሚለው ድግግሞሽ (በቁጥር 17 ውስጥ ሦስት ጊዜ ተደግሞ የሚገኝ) ለዚህ ጽሑፍ የተለየና ከባድ ኃይል ይሰጠዋል፤ ይህም ማለት የሰው ልጅ የአእምሮ ምርመራ ውስንነቱ፣ ድንገተኛ አጋጣሚ ወይም በቂ ያልሆነ ጥረት ያመጣው ችግር ሳይሆን፣ በራሱ በፍጡርነት ዕውቀት ውስጥ አብሮ የተቀረጸ መዋቅራዊ ገደብ መሆኑን ያመለክታል። ትኩረት የሚስበው ግን፣ ጠቢቡ ራሱ "ጠቢብ ሰው" ተብሎ የተጠቀሰውና ከፍ ያለ እውቀት ያለው ገፀ ባህርይ እንኳ፣ በመጨረሻ ወደዚህ የእውቀት ገደብ እንደሚደርስ መናገሩ ነው ። ይህ ደግሞ ችግሩ የግለሰብ ብቃት ወይም የትምህርት ማነስ ሳይሆን፣ ሁለንተናዊ የሰው ልጅ የፍጡርነት ሁኔታ መሆኑን በግልጽ ያመለክታል። መክብብ ምርመራንና ዕውቀትን ተስፋ በማስቆረጥ እያወገዘ ሳይሆን፣ ምርመራው ሁልጊዜ ወደ ጥልቅ መንፈሳዊ ትህትና ሊያደርስ እንደሚገባ እያስተማረ ነው፤ የሰው ልጅ የሳይንስም ሆነ የፍልስፍና ምርምር ሲጠናከር፣ ራሱ የፈጣሪውን ታላቅነት ይበልጥ ያስተውላል እንጂ፣ ራሱን በራሱ የፍርድ ቦታ አድርጎ ፈጣሪውን አይተችም። ይህ አቋም ከመላው መጽሐፉ "ከፀሐይ በታች" ከሚለው ተደጋጋሚ ሐረግ ጋር አብሮ የተያያዘ ነው፤ ማለትም ከፀሐይ በታች ያለ ንጹህ ተጨባጭ የሰው ምርመራ ብቻውን፣ የልብ አይኑን ወደ ላይ (ወደ ሰማይ/ወደ እግዚአብሔር) ካልመለከተ በቀር፣ ፍጻሜና ትርጉም በሌለው ባዶ ክብ ውስጥ ይዞራል።

1 ቆሮንቶስ 2፡6-16 — የኃጢአት ተጽዕኖ በአእምሮ ላይ

ይህ ወሳኝ ጥቅስ፣ ከሰፊው የሐዋርያው ጳውሎስ ክርክር (2፡6-16) ተነጥሎ ለብቻው ሊነበብ አይገባውም። ጳውሎስ ቀደም ብሎ "የዚህን ዓለም ጥበብ አይደለም፥ የሚሻሩትን የዚህን ዓለም ገዦች ጥበብም አይደለም" (ቁ. 6) ብሎ በማነጻጸር፣ የሰዎችን ሦስት የግንዛቤ ደረጃዎች ያስቀምጣል፤ "ፍጥረታዊ ሰው" ወይም በጥሬ ትርጉሙ "የነፍስ (የተፈጥሮ) ደረጃ ላይ ብቻ ያለ ሰው" "የእግዚአብሔርን መንፈስ ነገር አይቀበለውም" ፤ ይህ "አይቀበለውም" የሚለው ግስ በጥንቱ የንግድ ቋንቋ ውስጥ "እጅን ዘርግቶ ተቀብሎ ማከማቸት" የሚል ትርጉም ያለው ሲሆን፣ ማለት ችግሩ የእግዚአብሔር መረጃ አቅርቦት እጥረት ሳይሆን፣ የሰውየው ራሱ የመቀበያ አቅም አለመኖሩን ነው። "ለእርሱ ሞኝነት ነውና" ይላል፤ ይህ ማለት የከበረው መንፈሳዊ እውነት ለሥጋዊ (ለወደቀው) አእምሮ በተፈጥሮው ትርጉም-አልባ፣ ዕብደት ወይም ፍጹም አላዋቂነት ሆኖ ይታያል ማለት ነው። "ሊያውቀው አይችልም" የሚለው አገላለጽ ደግሞ፣ ይህ መንፈሳዊ አቅም-ማነስ ውዴታዊ አመጽ ብቻ ሳይሆን፣ ተፈጥሮአዊ አለመቻልንም በውስጡ እንደሚያካትት ያመለክታል። ይህም ማለት ችግሩ ንፁህ የመረጃ እጥረት ሳይሆን፣ የልብና የመንፈስ ዝንባሌ መበላሸት ነው ፤ ማለትም ኃጢአት ራሱ የማሰብና የማገናዘብ ችሎታችንን የሚያዛባና የሚያሳውር ሥነ-ምግባራዊ ኃይል ነው። የሰው ምክንያታዊነት አስፈላጊ ቢሆንም፣ ብቻውን ግን መለኮታዊ እውነትን ለማግኘት ፈጽሞ በቂ አይደለም፤ ጳውሎስ በተቃራኒው ደግሞ "መንፈሳዊ ሰው ግን ሁሉን ይመረምራል" (ቁ. 15) ብሎ፣ በመንፈስ ቅዱስ አብርሆት ብርሃን የተነካና የታደሰ አእምሮ ግን የእግዚአብሔርን እውነት አጥርቶ ማየትን እንደሚያገኝ በግልጽ ያስተምራል።

በእምነትና በአመክንዮ መካከል ያለውን ትክክለኛ ግንኙነት አለመረዳት፣ ወደ ሁለት ተቃራኒ ጽንፎች ያመራል፤ ሁለቱም ጽንፎች የመጽሐፍ ቅዱስን ሚዛናዊ ትምህርት ያዛባሉ።

ገበታ ፦ የእምነት-አመክንዮ ስፔክትረም

ከጽንፈኛ ራሽናሊዝም እስከ ጽንፈኛ ፊዴይዝም ያለው መስመር፤ ጤናማው የተሃድሶ አቋም በመሃል ላይ ይገኛል።

ጽንፈኛ ራሽናሊዝም
(ካንት)

ተሃድሶ ሚዛን
(Fides Quaerens Intellectum)

ጽንፈኛ ፊዴይዝም
(ኪርክጋርድ-ተኮር)

ራሽናሊዝም — አእምሮን ወደ ዙፋን ማስቀመጥ

ራሽናሊዝም የሰውን ልጅ አእምሮአዊ ብልህነት ከእምነት ዙፋን በላይ ከፍ በማድረግ፣ አእምሮን ብቸኛና የመጨረሻ የእውነት ዳኛ አድርጎ የሚሾም አደገኛ የፍልስፍና አቅጣጫ ነው። ይህ አካሄድ የትዕቢት ማማ ነው፤ ምክንያቱም የሰው ልጅ አእምሮ ምንም እንኳ ከፈጣሪ የተሰጠ ድንቅ ስጦታ ቢሆንም፣ ፍጡር በመሆኑ ዘወትር በውስንነት የታጠረ ነው። እግዚአብሔር ግን በጊዜ፣ በቦታና በዕውቀት የማይገደብ ማለቂያ የሌለው ሉዓላዊ አምላክ ነው። ራሽናሊዝም ይህንን ውስን የሆነ የሰው አእምሮ ካልተገደበው መለኮታዊ ምስጢር በላይ ለማስቀመጥ ሲሞክር፣ ገደብ የለሹን አምላክ በሰውኛ ቀመርና ስሌት ውስጥ ለማስገባት ይዳክራል። የዚህ አስተሳሰብ ዋነኛ ስብራት የምክንያታዊነትን ድንበር መዘንጋቱ ነው፤ የሰው አእምሮ በራሱ ሎጂክ ብቻ ሊረዳቸው የማይችላቸው፣ ነገር ግን ነፍስን የሚያድኑ እንደ መለኮታዊ ፍቅር፣ የዘላለም ተስፋ፣ እና የክርስቶስ ቤዛነት ያሉ እጅግ ረቂቅ ሰማያዊ እውነታዎች አሉ። እነዚህ የጸጋ እውነታዎች ከሰዋዊ አመክንዮ በላይ የረቀቁ እንጂ፣ ፈጽሞ ጸረ-አመክንዮ አይደሉም።

1 ቆሮንቶስ 1፡18-25 — የመስቀሉ "ስንፍና" ራሽናሊዝምን ሲያፈርስ

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን አንጸባራቂ ቃል የሚጽፈው፣ በቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተከስቶ ለነበረው የቡድናዊነትና የፈላስፋዊ ኩራት (1፡10-17) እንደ ኃይለኛ ነገረ-መለኮታዊ መድኃኒት አድርጎ ነው። "የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት፥ ለእኛ ለምንድን ግን የእግዚአብሔር ኃይል ነውና" (ቁ. 18) ብሎ ሲያውጅ፣ "ለሚጠፉት" የሚለው የአሁን ጊዜ ተካፋይ ግስ ፣ ጥፋት ድንገተኛ ክስተት ሳይሆን፣ በእምነት-አልባነት ውስጥ "እየጠፉ ያሉ" ሰዎችን ቀጣይነት ያለው የውድቀት ጉዞ ያመለክታል። ጳውሎስ በመቀጠል ሁለት የተለያዩ የዓለም ባህላዊ ትርክቶችን ፊት ለፊት ያጋጫል፦ "መቼም አይሁድ ምልክትን ይለምናሉ የግሪክ ሰዎችም ጥበብን ይሻሉ" (ቁ. 22)። የአይሁድን ተጨባጭና ተአምራዊ የኃይል ማሳያ የመፈለግ ሃይማኖታዊ ዝንባሌ ሲገልጽ፤ "ሶፊያን" ( ጥበብ) ደግሞ የግሪኮችን ረቂቅ ፍልስፍናዊና ሎጂካዊ ስርዓት አምልኮ ያሳያል። ሁለቱም ወገኖች የራሳቸውን ሰዋዊ ቅድመ-ግምት እንደ ፍጹም የእውነት መመዘኛ አድርገው ሾሙ። ጳውሎስ ግን፣ "እኛ ግን የተሰቀለውን ክርስቶስን እንሰብካለን" (ቁ. 23) በማለት የሰማይን ሎጂክ ያመጣል። እዚህ ላይ "የተሰቀለውን" የሚለው የፍጹም ጊዜ ተካፋይ ግስ ፣ የክርስቶስ መሰቀል በታሪክ ውስጥ አልፎ የቀረ ሳይሆን፣ ዛሬም ሕያውና ቋሚ የማንነቱ መገለጫ ሆኖ መቀጠሉን ያበስራል። ይህ የተሰቀለ አምላክ ጽንሰ-ሐሳብ፣ ራሱን የቻለ የእውቀት ዙፋን ለገነባው ዓለም ፣ ለአይሁድ "ስካንዳሎን" (ማሰናከያ)፣ ለግሪኮች ደግሞ "ሞሪያ" (ሞኝነት/ስንፍና) ሆነባቸው። ችግሩ የመስቀሉ መልእክት ውስጣዊ ድክመት አይደለም፤ ይልቁንም፣ እያንዳንዱ ቡድን የራሱን ባህላዊ ሥነ-ዕውቀት (ምልክት ወይም ጥበብ) ከመለኮታዊ መገለጥ በላይ አድርጎ ስላቆመ፣ የጸጋውን ወንጌል ሊቀበል አልቻለም። ራሽናሊዝም ልክ እንደነዚህ የግሪክ ጠበብት፣ የራሱን አእምሯዊ መስፈርት ከእግዚአብሔር ቃል በላይ ስለሚያስቀምጥ፣ ሕይወት ሰጪ የሆነውን የመስቀሉን ምስጢር ፈጽሞ ሊረዳ አይችልም። ጳውሎስ ክርክሩን በቁጥር 25 ላይ፣ "ከሰው ይልቅ የእግዚአብሔር ሞኝነት ይጠበባልና፥ የእግዚአብሔርም ድካም ከሰው ይልቅ ይበረታልና" በሚል ጥልቅ ፓራዶክሲካል ውበት ይደመድማል። ይህ ማለት፣ እግዚአብሔር የሰውን ልጅ ለማዳን የተጠቀመበት "ደካማ" እና "ሞኝ" የሚመስለው መንገድ (የመስቀሉ ሞት)፣ ከሰው ልጅ ከፍተኛ የፍልስፍና ጥበብና ኃይል እጅግ የላቀና ዓለምን ያሸነፈ መለኮታዊ ሎጂክ ነው!

ፊዴይዝም — አእምሮን ማጥፋት

ፊዴይዝም (Fideism) ከራሽናሊዝም ፍጹም ተቃራኒ በሆነው ሌላኛው ጫፍ ላይ የሚገኝ፣ የሰውን ልጅ ምክንያታዊነት ሙሉ በሙሉ ውድቅ በማድረግ፣ "እምነት ብቻ" በሚል የተዛባ መርህ ላይ የሚቆም አደገኛ አመለካከት ነው። ይህ አካሄድ፣ ልክ እንደ ራሽናሊዝም ሁሉ፣ መንፈሳዊ ሚዛንን የሳተ የጽንፍ ስህተት ነው። ፊዴይዝም እግዚአብሔር የሰጠንን አእምሮ እንደ ጠላት ወይም እንደ እምነት እንቅፋት አድርጎ ስለሚመለከት፣ አማኙ ያለምንም ማሰላሰል፣ ቃሉን ማመዛዘንና መመርመር በጭፍን እንዲከተል ይገፋፋዋል፤ በዚህም የሰውን ልጅ ነጻ የማሰብ ኃላፊነትና መንፈሳዊ ብስለት ያሳጣዋል። እውነተኛና ጤናማ ሥርዓተ-መለኮት የሚገኘው አእምሮን በማምለክ (ራሽናሊዝም) ወይም አእምሮን በማጥፋት (ፊዴይዝም) ውስጥ ሳይሆን፣ በሁለቱ መለኮታዊ መስተጋብርና ጤናማ ስምምነት ውስጥ ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት ምክንያታዊነትን ከፍ አድርጎ ወደ ሰማያዊ ጥበብ ያሸጋግረዋል፤ ምክንያታዊነት ደግሞ እምነትን ከመሠረተ-ቢስነት፣ ከስሜታዊነትና ከጭፍንነት አደጋ በንቃት ይጠብቀዋል።

ምሳሌ 3፡5-7 — "በራስህ ማስተዋል አትደገፍ"

ይህ ታላቅ አንቀጽ በምሳሌ መጽሐፍ ውስጥ ካሉት እጅግ ታዋቂና ሕይወት ሰጪ ትይዩ ግጥሞች መካከል ዋነኛው ነው። "በፍጹም ልብህ በእግዚአብሔር ታመን፥" የሚለው ኃይለኛ አዎንታዊ ትእዛዝ፣ ወዲያውኑ "በራስህም ማስተዋል አትደገፍ፤" በሚለው አሉታዊና ትይዩ ትእዛዝ ይታጀባል። ይህ የተለመደ ግጥማዊ ስልት ሁለቱን ትእዛዛት እርስ በርስ ፊት ለፊት በማጋጨት መንፈሳዊ ትርጉማቸውን አጉልቶ ያሳያል። እዚህ ላይ ቁልፉ ቃል ማረፍ/መደገፍ ሲሆን፣ ትርጉሙም ሙሉ ክብደትን በአንድ ነገር ላይ ማሳረፍ ማለት ነው ። ይህ ሥዕላዊ አገላለጽ አንድ ሰው በደካማና ሊሰበር በሚችል ዘንግ ላይ ሙሉ ሰውነቱን ሲያሳርፍ የሚፈጠረውን አደጋ ያመለክታል። ጠቢቡ ሰሎሞን የሚያወግዘው ማስተዋልን ወይም አእምሮን መጠቀምን ራሱን ሳይሆን፣ የሰውን ውስን ማስተዋል ራሱን ችሎ የመጨረሻ የእውነትና የድጋፍ ምንጭ አድርጎ መውሰድን ነው። በቁጥር 7 ላይ ይህ ሐሳብ በሌላ መልክ ይደገማል፦ "በራስህ አስተያየት ጠቢብ አትሁን፤" ይህ የሰውን ልጅ አእምሮ የመመዘኛ ማዕከል የማድረግን ሰይጣናዊ ትዕቢት የሚያወግዝ ቃል ነው። ይህ ጥቅስ ፊዴይዝምን (ጭፍንነትን) የሚያጸድቅ ሳይሆን፣ ራሽናሊዝምን (የአእምሮን ትዕቢት) የሚያፈርስ መለኮታዊ መዶሻ ነው፤ "አትደገፍ" የሚለው ግስ ሙሉ የሕይወትህን ክብደት በራስህ ውስን ማስተዋል ላይ አታሳርፍ ማለቱ እንጂ፣ እንዳታስብ አያግድም። በተቃራኒው፣ ቁጥር 6 "በመንገድህ ሁሉ እርሱን እወቅ፥" ሲል፣ ይህ ቃል ንቁና ጥልቅ የማገናዘብ ተግባርን የሚጠይቅ የሕይወት ኅብረትን ያመለክታል፤ እግዚአብሔርን ማወቅ ራሱ የነቃ የአእምሮ ተሳትፎንና የልብን መታደስ ይጠይቃልና። ይህ የቃሉ እውነት የተሃድሶውን ሚዛናዊ አቋም በትክክል ያንጸባርቃል፦ አእምሮ ይሠራል፣ ማገናዘብ ይካሄዳል፣ ሆኖም ይህ ሁሉ የሚሆነው በእግዚአብሔር ላይ ካለው ጽኑ መሠረታዊ መታመን ሥር ሆኖ ለአምላክ ቃል በመገዛት ብቻ ነው። የዚህ ትሕትና የተሞላበት ጉዞ ውጤት ደግሞ "እርሱም ጎዳናህን ያቀናልሃል።" የሚል ሕያው የተስፋ ቃል ነው ። የሰው ልጅ ራስ-ገዝ ማስተዋል ወደ ግራ መጋባትና ጥፋት ሲወስድ፣ በእግዚአብሔር ቃል ላይ የተመሠረተ ጤናማ ማስተዋል ግን ነፍስን ወደ ሰላምና ወደ ሕይወት መንገድ ይመራታል።

የተሃድሶ ስነ-እውቀት

እንደ አልቪን ፕላንቲንጋ ባሉ ቀዳሚ የዘመናችን አናሊቲካዊ ፈላስፎች በስፋት የተብራራው "የተሃድሶ ሥነ-ዕውቀት"፣ በእግዚአብሔር ህልውና ላይ ያለን እምነት "በተገቢው ሁኔታ መሠረታዊ የሆነ ዕውቀት" ነው የሚል እጅግ ጥልቅና አብዮታዊ የስነ-ዕውቀት ፅንሰ-ሐሳብ ያነሳል። የዚህ እሳቤ ማዕከላዊ ማጠንጠኛ፣ አማኞች የፈጣሪን መኖር ለመቀበልና ለማመን፣ ግዴታ በሌሎች ውስብስብ ውጫዊና ተጨባጭ የፍልስፍና ማስረጃዎች ላይ ጥገኛ መሆን አያስፈልጋቸውም የሚል ነው። ልክ የሰው ልጅ በስሜት ህዋሳቱ ልምድ፣ በሌሎች ሰዎች አእምሮ መኖር፣ ወይም በማስታወስ አቅሙ ላይ እንደሚያደርገው ተፈጥሯዊና ፍጹም አመኔታ፣ በእግዚአብሔር ማመንም እንዲሁ የሰው ልጅ ተፈጥሯዊ የዕውቀት መዋቅር አካል በመሆኑ በራሱ ሎጂካዊና ትክክለኛ የእውቀት መሠረት ሊሆን ይችላል ይላል። ይህ የዕውቀት መዋቅር፣ እምነትን ለማጽደቅ መጀመሪያ አመክንዮአዊና ታሪካዊ ማስረጃዎችን ከሚያስቀድመው "ክላሲካል አፖሎጄቲክስ"፣ እንዲሁም ማንኛውም ፍልስፍናዊም ሆነ ስነ-መለኮታዊ ሙግት በማይገሰስ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ቅድመ-ግምት ላይ ብቻ መቆም አለበት ከሚለው የኮርኔሊየስ ቫን ቲል Presuppositional Apologetics ጎን ለጎን የሚቆም፣ ነገር ግን በተለየ የአስተሳሰብ ምህዋር ላይ የሚያበራ ድንቅ የክርስትና መከላከያ ጥበብ ነው።

አመክንዮ በክርስቲያናዊ አስተሳሰብ ውስጥ እግዚአብሔር ለሰው ልጅ የሰጠው የፍጥረት ስጦታ ነው፤ ዋና ተግባሩም የእግዚአብሔርን መገለጥ ለመረዳት፣ ለመተርጎም፣ ለማቀናበርና እውነትን ለመከላከል ማገልገል ነው (ኢሳ. 1፥18፤ 2 ጢሞ. 2፥15)። መጽሐፍ ቅዱስ አመክንዮን አይክድም፤ ነገር ግን ከመገለጥ በታች ያቆመዋል እንጂ ከመገለጥ በላይ አያነሣውም። አመክንዮ የመገለጥ አገልጋይ ነው እንጂ ዳኛው አይደለም። የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ይህንን ሚዛን ለማግኘት ያደረገውን ትግል በሚከተለው ቅኝት እናያለን፦

ታሪካዊ ቅኝት፦ የእምነትና የአመክንዮ ፍልስፍናዊ መስተጋብር

ቅዱስ አውግስጢኖስ (354–430)

"Credo ut intelligam" (እረዳ ዘንድ አምናለሁ) በሚለው መርህ፣ እምነት ለዕውቀትና ለምክንያታዊ ፍለጋ ቅድመ-ሁኔታ መሆኑን በማስረገጥ፣ የሰው ልጅ አእምሮ ያለ መለኮታዊ ብርሃን እውነተኛ ጥበብን ሊደርስበት እንደማይችል ሞገተ።

አንሴልም ዘካንተርበሪ (1033–1109)

"Fides Quaerens Intellectum" (ማስተዋልን የሚሻ እምነት) በተሰኘው ዕሳቤው፣ እምነት ዕውር ሳይሆን ምክንያታዊ መሠረቱን ለመመርመር የሚተጋ ንቁ ኃይል መሆኑን አስረዳ።

ቶማስ አኩዊናስ (1225–1274)

"ጸጋ ተፈጥሮን ያሟላዋል እንጂ አያጠፋውም" በሚል መርህ፣ በተፈጥሯዊ ሥነ-መለኮት እና በመለኮታዊ መገለጥ መካከል ውህደት ፈጠረ። ተፈጥሯዊ አመክንዮ የእግዚአብሔርን መኖር ሊያረጋግጥ ቢችልም፣ የመዳን ምሥጢራት ግን በልዩ መገለጥ ብቻ እንደሚታወቁ አስተማረ።

የተሃድሶ ዘመን — ጆን ካልቪን (1509–1564)

የሰው ልጅ በተፈጥሮው እግዚአብሔርን የማወቅ ውስጣዊ ግንዛቤ ቢኖረውም፣ በኃጢአት ዕውቀታዊ ቀውስ ምክንያት ይህ ዕውቀት ስለተዛባ፤ ፈጣሪን በግልጽ ለማየትና ለማወቅ የቅዱሳት መጻሕፍት "መነጽር" ፍጹም አስፈላጊ መሆኑን አስረገጠ።

የብርሃነ-አእምሮ ዘመን (17ኛው–18ኛው ክ.ዘ.)

እንደ ኢማኑኤል ካንት የመሳሰሉ ፈላስፎች የሰውን ልጅ አመክንዮአዊ ራስ-ገዝነት በማወጅ፣ መለኮታዊ መገለጥንና ታሪካዊ የቤተ-ክርስቲያን ሥልጣንን ገለል በማድረግ፤ ስነ-መለኮትን በንጹህ የሞራልና የተጨባጭ ዕውቀት ማዕቀፍ ሥር ብቻ ለማስገባት ተሟገቱ።

ዘመናዊው የተሃድሶ ስነ-ዕውቀት (20ኛው–21ኛው ክ.ዘ.)

ኮርኔሊየስ ቫን ቲል በማያወላውል መጽሐፍ ቅዱሳዊ ቅድመ-ግምት ሲሞግት፣ አልቪን ፕላንቲንጋ ደግሞ በእግዚአብሔር ማመን "በተገቢው ሁኔታ መሠረታዊ" ዕውቀት መሆኑን በዘመናዊ የትንታኔ ፍልስፍና አስመሰከረ።

ቆላስይስ 2፡8 — "በፍልስፍናና በከንቱ መታለል"

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ኃይለኛ ማስጠንቀቂያ የጻፈው፣ በቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተንሰራፍቶ ለነበረው ልዩ የፍልስፍና-ተኮር መናፍቅነት (ምናልባትም የቀደምት ኖስቲሲዝም ወይም የአይሁድ-ምስጢራዊ ውህድ) ምላሽ አድርጎ ነው። "ተጠበቁ" ወይም "ተጠንቀቁ" የሚለው ግስ በአስፈላጊ ሁናቴ (Imperative) የተቀመጠ ንቁ ማስጠንቀቂያ ነው። በመቀጠል "ማንም እንዳይማርካችሁ ተጠበቁ" የሚለው ግስ ትርጉሙ በጦርነት እንደ ምርኮኛ መያዝ፣ ማፈን ወይም ዝርፊያ ማለት ነው ። ይህ ኃይለኛ ምስል ጳውሎስ ስለ ውሸት ትምህርት ያለውን አመለካከት ግልጽ ያደርገዋል፤ ሐሰተኛ ፍልስፍና ልክ እንደ ወራሪ ጠላት ሠራዊት ነፍስን በምርኮ ይይዛል። ትኩረት የሚስበው ግን፣ ጳውሎስ "በፍልስፍና" ብቻ ብሎ አያቆምም፤ ወዲያውኑ "በከንቱ መታለል" ብሎ በ"ካይ" (እና) አያይዞ ይገልጸዋል። ይህ ሰዋስዋዊ አወቃቀር የሚያሳየው፣ ሁለቱ ቃላት የአንድ ዓይነት ክስተት ሁለት ገጽታዎችን እንደሚገልጹ ነው፤ ማለትም ጳውሎስ የሚያወግዘው ፍልስፍናን በራሱ (እንደ ማሰብ ጥበብ) ሳይሆን፣ ወደ ከንቱ መታለል የሚያመራውን የተለየ ዓይነት ሐሰተኛ ፍልስፍና ነው። ይህ ደግሞ በሚቀጥለው ሐረግ ይበልጥ ግልጽ ይሆናል፦ "እንደ ሰው ወግና እንደ ዓለማዊ እንደ መጀመሪያ ትምህርት ባለ ክርስቶስንም በማይመስል"።

እዚህ ላይ ሦስት ጊዜ የተደጋገመው "ካታ" ("እንደ") የሚለው መስተዋድድ፣ የዕውቀት መመዘኛ ጥያቄ ያነሳል፦ ማንኛውም ፍልስፍና በምን መስፈርት ይመዘናል? መልሱ ግልጽ ነው ። ወይ "ካታ ክርስቶን" (እንደ ክርስቶስ) ወይም "ካታ ታ ስቶይኬያ ቱ ኮስሙ" (እንደ ዓለም መሠረታዊ ነገሮች)። ስለዚህ ይህ ማስጠንቀቂያ ፍልስፍናን ራሱን አይኮንንም፤ "እንደ ክርስቶስ ትምህርት ያልሆነውን" ፍልስፍና ብቻ ነው የሚያወግዘው ፤ ማለትም ራሱን ችሎ የቆመ፣ ከክርስቶስ ሥልጣን ነጻ የሆነ ራስ-ገዝ ፍልስፍናዊ ሥርዓት ነው ችግር ያለው። የብርሃነ-አእምሮ ዘመን (Enlightenment) ፈላስፎች የሠሩት ልክ ይህንኑ ስህተት ነው። አመክንዮን ከክርስቶስ ተነጥሎ የቆመ ራስ-ገዝ ሥርዓት አድርገው በማቆም። ጤናማ የክርስቲያን ፍልስፍና ግን ሁልጊዜ በክርስቶስ ጌትነት ሥር ሆኖ የሚሠራ ነው፤ ይህ ደግሞ ጳውሎስ ራሱ ቀጥሎ በቁጥር 9 "በእርሱ የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና" ብሎ በሚያውጀው የክርስቶስ ማዕከላዊነት ትምህርት ላይ በጽኑ ይመሠረታል።

የታላላቅ ሊቃውንት ንጽጽራዊ ግንዛቤ

መመዘኛ ባሕርይ	አውግስጢኖስ	አኩዊናስ	አንሴልም	ጆን ካልቪን
መሪ መርህ	"እረዳ ዘንድ አምናለሁ"	"ጸጋ ተፈጥሮን ያክላል"	"ማስተዋልን የሚሻ እምነት"	"ቅዱሳት መጻሕፍት እንደ መነጽር"
የእምነትና አእምሮ ቅደም ተከተል	እምነት ለአመክንዮ መሠረት ነው	አመክንዮ ወደ እምነት ደጃፍ ያደርሳል	እምነት ወደ ጥልቅ ማስተዋል ይገፋፋል	ያለ ቃልና መንፈስ አእምሮ ይታወራል
የአእምሮ ብርሃን	መለኮታዊ ብርሃን ለሁሉም እውቀት ወሳኝ ነው	ተፈጥሯዊ ብርሃን የተወሰነ እውነትን ማግኘት ይችላል	የእግዚአብሔር ብርሃን አእምሮን ያስፋል	የመንፈስ ቅዱስ የውስጥ ምስክርነት አስፈላጊ ነው
የኃጢአት ተጽዕኖ በአእምሮ	አእምሮን አፍዝዞታል፤ ፈውስ ያስፈልገዋል	አእምሮ ደክሟል እንጂ ሙሉ በሙሉ አልጠፋም	ፍጥረታዊ አእምሮ ያለ ጸጋ አምላክን አያገኝም	አእምሮ በኃጢአት ጨርሶ ተዛብቷል (Total Depravity)
የአመክንዮ ዋነኛ ሚና	የተገለጠውን እውነት መመርመሪያ	ሥነ-መለኮትን በሥርዓት ማደራጃ መሣሪያ	እምነትን በምክንያት ማጠናከሪያ	የእግዚአብሔርን ስጦታዎች መረዳትና ማድነቂያ

ሮሜ 1፡21-22 እና 1 ቆሮንቶስ 1፡25 — ሰዋዊ ጥበብ ያለ እግዚአብሔር

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ ይህንን አንቀጽ የሚገነባው በተከታታይ ምክንያታዊ የውድቀት ቅደም ተከተል ነው። "እግዚአብሔርን እያወቁ" የሚለው ተካፋይ ግስ (እያወቁ) የሚያሳየው፣ የሰው ልጅ መሠረታዊ ችግር ንጹህ የእውቀት እጥረት አለመሆኑን ነው፤ የሰው ልጆች በእውነት እግዚአብሔርን ያውቁ ነበር (ከቀደመው አጠቃላይ የፍጥረት መገለጥ የተነሳ)። የሰው ልጅ ውድቀት የተከሰተው ግን "እንደ እግዚአብሔርነቱ መጠን ስላላከበሩትና ስላላመሰገኑት" በሚለው የልብ መታወር ነው፤ ሁለቱ ግሶች (አከበሩ) እና (አመሰገኑ) የአምልኮና የውዳሴ ቋንቋዎች ናቸው። ይህ ማለት፣ እውቀት ወደ ውድቀት የተለወጠው በአምልኮአዊ ምላሽ እጥረት ምክንያት ነው ፤ መለኮታዊ እውቀት ወደ ምስጋና፣ ትህትናና አምልኮ ካልተመራ፣ ራሱ ወደ አእምሯዊ ጥፋት ይለወጣል። የዚህ አመጽ ውጤት ደግሞ "በአሳባቸው ከንቱ ሆኑ" ። "ከንቱ"፣ ይህ ቃል በብሉይ ኪዳን ውስጥ ብዙ ጊዜ ጣዖትን ለመግለጽ ይጠቅም የነበረ ቃል ነው። ትርጉሙ የሰው ልጅ አሳብና ፍልስፍና ራሱ ወደ ከንቱ፣ ትርጉም-አልባ ጣዖት ተለወጠ ማለት ነው። "የማያስተውለውም ልባቸው ጨለመ" ደግሞ ይህ የሥነ-ዕውቀት ውድቀት ወደ ልብ (ካርዲያ — የሰው ልጅ የፈቃድ፣ የስሜትና የማንነት ማዕከል) ጭምር እንደተስፋፋ ያሳያል፤ ይህም የሰው ልጅ ችግር ንጹህ አካዳሚያዊ ብቻ ሳይሆን፣ ሁለንተናዊ የልብ መበላሸት መሆኑን ያረጋግጣል።

ይህ አሳዛኝ ፓራዶክስ በቁጥር 22 ላይ ይጠቃለላል፦ "ጥበበኞች ነን ሲሉ ደንቆሮ ሆኑ"። እዚህ ላይ "ሞኝ/ደንቆሮ" የሚለው ራሱን-ጠቢብ ነኝ ብሎ ያመጻደቀው ሰዋዊ ማንነት ራሱ፣ ወደ ደንቆሮነትና ጅልነት መለወጡን የሚያሳይ አስገራሚ ተገላቢጦሽ ነው። ይህ ጥቅስ የሚያስጠነቅቀው ጤናማ "ጥበብን ስለመጠየቅ" ሳይሆን፣ ጥበብን ከፈጣሪ ምስጋናና ከአምልኮ ስለመነጠል ነው፤ አምላክ-አልባ የሆነ ራስ-ገዝ ጥበብ ዘወትር ወደ ደንቆሮነት ያመራል። 1 ቆሮንቶስ 1፡25 ደግሞ፣ "ከሰው ይልቅ የእግዚአብሔር ሞኝነት ይጠበባልና" በማለት ይህንኑ ንጽጽር ያጠናክራል፤ ይህ የንጽጽር ሰዋስዋዊ አገላለጽ በራሱ ውስጥ ጥልቅ ውስጣዊ ተቃርኖ ይይዛል። ጳውሎስ ለመስቀሉ "የእግዚአብሔር ሞኝነት" ብሎ ስም ቢሰጠውም፣ እርሱ ግን ከሰው ጥበብ ሁሉ የላቀ ስለሆነ፣ ንጽጽሩ ራሱ ቅንጣት የምትመስለዋ የመስቀሉ "ሞኝነት" እውነተኛዋ፣ አዳኟና ዘላለማዊቷ ጥበብ መሆኗን ያውጃል። ይህ እውነት፣ የሰው ልጅ አመክንዮ ከመገለጥ ብርሃን ተለይቶ ራሱን ብቻ ዙፋን ላይ ሲያቆም ወደ ትዕቢት፣ ወደ መንፈሳዊ ድርቅና፣ ወደ ጣዖት አምልኮ እና በመጨረሻም ወደ ፍጹም ጥፋት እንደሚመራ በብርቱ ያስጠነቅቃል።

የሰዋዊ አመክንዮ (Reason) መሠረታዊ ገደቦችን በሚገባ ማወቅና ማመን፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የሥነ-መለኮት ፋይዳ አለው፤ ይህም ክርስቲያኖች ስለ እግዚአብሔር እውቀት፣ ስለ መለኮታዊ መገለጥ እና ስለ አዳኝ እምነት ያላቸውን መንፈሳዊ ግንዛቤ ለዘላለም የሚቀርጽ ጽኑ መሠረት ነው። ይህ የአእምሮ ገደብ በዋናነት ከሚከተሉት ሦስት መሠረታዊ እውነታዎች ይመነጫል፦

፩ የፍጡርነት ውስንነት

ኢሳይያስ 55፡8-9 — "አሳቤ ከአሳባችሁ ከፍ ያለ ነው"

ይህ ታዋቂና እጅግ አስደናቂ አንቀጽ በኢሳይያስ 55 ውስጥ፣ እግዚአብሔር ኃጢአተኞችን ወደ ሕይወት ከሚጠራበት የንስሐ ጥሪ (ቁ. 6-7) ቀጥሎ ወዲያውኑ የሚመጣ ነው፤ ይህ የስነ-ጽሑፍ አቀማመጥ በራሱ ትልቅ ትርጉም ይይዛል ። ታላቁ አምላክ የወደቁ ሰዎችን ወደ ራሱ ሲጠራ፣ ወዲያውኑ የራሱን የላቀና የተለየ ማንነት ያውጃል፤ ይህ የሚያሳየው እውነተኛ ንስሐና ድነት የሚቻለው በሰው ልጅ አቅም ላይ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ፍጹም ልዕልናና ምሕረት ላይ ተመስርቶ ብቻ መሆኑን ነው። "አሳቤ እንደ አሳባችሁ... አይደለምና" በሚል ቀጥተኛ መለኮታዊ አዋጅ ይጀምራል፣ ከዚያም በመቀጠል "ሰማይ ከምድር ከፍ እንደሚል" በሚል ሥዕላዊ የተፈጥሮ ምስል የልዕልናውን ማለቂያ የሌለው ስፋት ያስረዳል። እዚህ ላይ ቁልፉ ቃል "ከፍ ማለት" ሲሆን፣ ይህ ቃል ብዙ ጊዜ ስፍር ቁጥር የሌለውንና ሊለካ የማይችለውን የቁመት ልዩነት ለመግለጽ ይጠቅማል፤ ይህ ደግሞ የሚያስተምረን፣ የእግዚአብሔር ሰማያዊ አስተሳሰብ ከሰው ምድራዊ አስተሳሰብ በጥራት ብቻ ሳይሆን፣ በዓይነትም ፍጹም የተለየ መሆኑን ነው ። ልክ ሰማይ ከምድር በማይደረስ ርቀት እንደሚለይ፣ የእግዚአብሔር አእምሮ ከሰው አእምሮ በኦንቶሎጂያዊ ደረጃ (በህልውና ባሕርይ) ይለያል። የሰው ልጅ የተፈጠረ (ፍጡር) በመሆኑ፣ በጊዜና በቦታ የማይወሰነውን እና ማለቂያ የሌለውን ታላቅ አምላክ በአእምሮው ብቻ ተረድቶ ሊጨርሰው ወይም በሒሳብ ቀመር ሊያጠቃልለው ከቶ አይችልም፤ ሆኖም ይህ መንፈሳዊ እውነታ ሰውን ተስፋ አስቆራጭ ባዶነት ውስጥ የሚጥል ሳይሆን፣ በተቃራኒው ወደ ጥልቅ አምልኮ፣ ምስጋናና ትህትና የሚጋብዝ የጸጋ እውነት ነው።

፪ የኃጢአት ተጽዕኖ

ኤፌሶን 4፡17-18 — "የልቡና ጨለማ"

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ጥልቅ ትምህርት የሚያቀርበው፣ አማኞች ካገኙት አዲሱ የክርስቲያን ማንነትና የቅድስና ጥሪ አንጻር ነው (ቁ. 17 "እንግዲህ አሕዛብ በአእምሮአቸው ከንቱነት እንደሚመላለሱ ከእንግዲህ ወዲህ እንዳትመላለሱ")። "ልቡናቸው ጨለመ" በሚለው ሐረግ ውስጥ የሚያሳየው፣ ባለፈው ጊዜ (በውድቀት) የተጀመረና የተፈጸመ ተግባር እስከ አሁን ድረስ የሚቀጥል ቋሚ ውጤትና ሁኔታ መፍጠሩን ነው ፤ ማለትም፣ ይህ አእምሯዊ ጨለማ ጊዜያዊ ነጠላ ክስተት ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ጸጋ እስካልተወገደ ድረስ ቋሚ ሆኖ የሚቀጥል የሰው ልጅ መንፈሳዊ ሁኔታ ነው። ጳውሎስ የዚህን ጨለማ መንስኤ በተከታታይ ይገልጻል፦ "በእነርሱም ስላለ አለማወቅ"፣ "ስለ ልባቸው ደንዳናነት" ይላል። የጳውሎስ የውድቀት ቅደም ተከተል እንዲህ ነው፦ መጀመሪያ የልብ ደንዳናነት (አመጽ) ይመጣል → ከዚያም መንፈሳዊ ድንቁርና (አለማወቅ) ይከተላል → ያ ደግሞ ወደ ማስተዋል/አእምሮ ጨለማ ይመራል → በመጨረሻም "ከእግዚአብሔር ሕይወት ራቁ" መሆንን ያስከትላል። ይህ ቅደም ተከተል በግልጽ የሚያሳየው የሰው ልጅ የአመክንዮና የእውቀት ችግር ንጹህ ኢንተለክቻዊ ወይም ቴክኒካዊ የመረጃ እጥረት ሳይሆን፣ ከሥነ-ምግባራዊና ከመንፈሳዊ አመጽ (ከክፉ ምርጫ) የመነጨ መሆኑን ነው፤ ኃጢአት የሰውን አመክንዮ ብቻ ሳይሆን ስሜትን፣ ፈቃድን፣ እና ሙሉ ማንነትን በብርቱ ያዛባ የሞት ኃይል ነው።

፫ የመገለጥ አስፈላጊነት

ኢዮብ 11፡7፣ 38፡1-4 እና 42፡1-6 — "የት ነበርህ?"

በኢዮብ መጽሐፍ የሦስቱ ጓደኞቹ የክርክር ንግግር ውስጥ (ምዕራፍ 4-31)፣ ጦፋር የተባለው ጓደኛው ለኢዮብ፣ "የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር ልትመረምር ትችላለህን? ወይስ ሁሉን የሚችለውን አምላክ ፍጹምነት ልትደርስበት ትችላለህን?" (11፡7) ሲል ይጠይቀዋል። የጦፋር ጥያቄ በራሱ ንግግራዊ ነው ፣ ማለትም መልሱ በግልጽ "አይቻልም! የሰው ልጅ እግዚአብሔርን መርምሮ አይጨርሰውም" የሚል ነው። ይሁን እንጂ ጦፋር ይህንን እውነተኛ መርህ ተጠቅሞ ንጹሑን ኢዮብን በስህተት ለመወንጀል ይጠቀምበታል፤ ይህ የመጽሐፉ አስቂኝና አሳዛኝ ተውኔታዊ ንፅፅር ነው። ጦፋር ራሱ የተናገረውን የእግዚአብሔርን ጥልቅነት መርህ በትክክል አልተገነዘበም። ከረጅም የግጭትና የሰውኛ ፍልስፍና ክርክር በኋላ፣ በመጨረሻ ራሱ እግዚአብሔር ከዐውሎ ነፋስ ውስጥ ሆኖ በግርማ ይናገራል (ምዕራፍ 38-41)፤ "እኔ ምድርን ስመሠርት አንተ የት ነበርህ? ማስተዋልን የምታውቅስ ከሆነ ተናገር።" (38፡4)። ይህ ጥያቄ እግዚአብሔር ለኢዮብ ካቀረባቸው 64 ተከታታይ ንግግራዊ ጥያቄዎች ውስጥ የመጀመሪያው ነው።

ይህ አስደናቂ የመለኮት ንግግራዊ ስልት ኢዮብን በደረቅ ክርክር ሳይሆን፣ በአስደናቂው የተፈጥሮ ውበት፣ የፍጥረት ውስብስብነትና በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ኃይል እይታ በኩል አፍ አዘጋግቶ ወደ ጥልቅ ትህትና ይመራዋል። ይህ የስነ-ጽሑፍ ግስጋሴ ፣ ማለትም ከጓደኛው ከጦፋር ደረቅ የፍርድ ጥያቄ ወደ ራሱ ወደ እግዚአብሔር የግርማ ጥያቄ የሚደረግ ሽግግር የመጽሐፉን ማዕከላዊ ትምህርት በኃይል ያጠናክራል፤ እርሱም፣ የሰው ልጅ "ለምን?" የሚሉ ጥያቄዎቹ ሁሉ መልስ ሳያገኙ ቢቀሩ እንኳ፣ በማይመረመረው በእግዚአብሔር ጥበብ ፊት በአድናቆትና በትሕትና መቆም ይገባዋል የሚል ነው። ኢዮብም በመጨረሻ፣ "የማላስተውለውን... ነገርሁ። ... ስለዚህ ራሴን እጠላለሁ፥ በአመድና በትቢያም ላይ ተቀምጬ ንስሐ እገባለሁ" (42፡3,6) ብሎ የልብ ምላሽ ይሰጣል፤ ትኩረት የሚስበው ነገር ኢዮብ የጠየቃቸው የመከራ ጥያቄዎች በቀጥታ ስላልተመለሱለት መሆኑ ነው ። ለምን ያን ሁሉ መከራ እንደተሠቃየ በእግዚአብሔር በዝርዝር አልተነገረውም። ስለዚህ ይህ የኢዮብ ምላሽ፣ የእውቀት ጥያቄው ስለተመለሰለት የተሰጠ ሳይሆን፣ እግዚአብሔርን በማየቱ የመጣ ጥልቅ የልብ ለውጥ (ንስሐ መግባት/መጽናናት) ነው፤ ኢዮብ የሁሉ ነገር መልስ ባይኖረውም እንኳ፣ በልዕልናውና በማይለወጠው በእግዚአብሔር ማንነት ላይ ብቻ በእምነት ማረፍን ተምሯል።

ገበታ ፦ የአመክንዮ ተደራሽነት እየቀነሰ በሚሄድበት የእውቀት ንብርብር

ፍጥረት/ተፈጥሮአዊ ሥርዓት

90%

የእግዚአብሔር ህልውና (አጠቃላይ)

70%

የሞራል ሕግ

60%

ሥላሴ / ሥጋዌ

20%

የመዳን ምስጢርና ትንሣኤ

10%

አመክንዮ ብቻውን (ያለ መገለጥ) ወደ እነዚህ የእውቀት ደረጃዎች ሊደርስ የሚችልበት ግምታዊ መጠን — ገላጭ እንጂ መለኪያዊ ውጤት አይደለም።

ከአመክንዮ በላይ የሆኑ መለኮታዊ ምስጢራት

በሥርዓተ-መለኮት (Systematic Theology) ውስጥ "ምስጢር" ስንል፣ አእምሮ ሊረዳው ወይም ሊያየው የማይችል የድንቁርና ጭለማን ሳይሆን፣ አእምሮ አቅፎ ሊይዘውና ሊጨርሰው የማይችል እጅግ የሚያንጸባርቅ የመለኮት ብርሃን ሙላትን ያመለክታል። እነዚህ መለኮታዊ እውነታዎች "ኢ-አመክንዮአዊ" (ሎጂክን የሚጻረሩ) አይደሉም፤ ይልቁንም "ልዑለ-አመክንዮአዊ" ( ከሰዋዊ ሎጂክ አቅም በላይ የሆኑ) ናቸው ፣ ይኸውም የሰው ልጅ አእምሮ በራሱ አቅምና ፍልስፍና ከሚደርስበት ዳርቻ በላይ የሆኑ፣ ነገር ግን በመለኮታዊ መገለጥ ብርሃን (በእምነት ዓይን) ሲታዩ እጅግ ጥልቅ፣ ውብና አዳኝ ትርጉም ያላቸው ሰማያዊ እውነታዎች ናቸው።

የሥላሴ ምስጢር

አንድ ሉዓላዊ እግዚአብሔር በሦስት እኩልና ዘላለማዊ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) መኖሩ፣ በደረቅ የሒሳብ ስሌትና ሰዋዊ የአመክንዮ ትንተና ብቻ ሊደረስበት የማይችል ጥልቅ መለኮታዊ እውነት ነው። እግዚአብሔር ራሱን በቃሉ ካልገለጠ በቀር፣ የሰው አእምሮ ብቻውን ወደዚህ ሕያው እውነት ሊመራ አይችልም።

የሥጋዌ ነገር (ቆላ. 2፡9)

ኢየሱስ ክርስቶስ በአንድ አካል ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው መሆኑ ከተፈጥሯዊ አመክንዮ በላይ የሆነ አስደናቂ ፓራዶክስ ነው። "በእርሱ የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና" የሚለው ቃል፣ በቦታ ያልተወሰነው አምላክ፣ በተወሰነው የሰው ሥጋ ድንኳን ውስጥ ማደሩን በግርማ ያውጃል።

የትንሣኤ ምስጢር (1 ቆሮ. 15፡51-52)

የሙታን ትንሣኤ እና የማይሞት አካል መልበስ በተፈጥሯዊ ሳይንስና በአመክንዮ ሕግ ሊገለጽ አይችልም። "እነሆ፥ አንድ ምሥጢር እነግራችኋለሁ፤ ሁላችን አናንቀላፋም" የሚለው ቃል፣ በእምነት ብቻ የምንቀበለው የመለኮታዊ ኃይል መገለጫ ነው።

ሉዓላዊነትና ሰዋዊ ኃላፊነት

እግዚአብሔር ሁሉንም ነገር አስቀድሞ ማወቁና መወሰኑ፣ በሌላ በኩል ደግሞ ሰው ለድርጊቱ ተጠያቂ መሆኑ በአመክንዮ ሊጋጩ ቢችሉም፣ በመገለጥ ግን በአንድነት የሚቆሙ መለኮታዊ እውነቶች ናቸው።

ከምንም መፍጠር (ዕብ. 11፡3)

"ዓለሞች በእግዚአብሔር ቃል እንደ ተዘጋጁ፥ ስለዚህም የሚታየው ነገር ከሚታዩት እንዳልሆነ በእምነት እናስተውላለን" የሚለው ቃል፣ ፍጥረት ከአለመኖር (ex nihilo) መገኘቱን ያውጃል፤ ይህ በአእምሮ ምርምር ሳይሆን በእምነት የሚታወቅ ነው።

የመስቀሉ ቃል (1 ቆሮ. 1፡18-23)

አምላክ ለሰው ልጆች ደኅንነት ሲል ተዋርዶ መሞቱ ለዓለማዊ አመክንዮ "ሞኝነት" ነው፤ ለምናምን ግን የእግዚአብሔር ጥበብና ኃይል ነው — ደካማ የመሰለው መንገድ የመላውን ፍጥረት ኃያል ጠላቶች ድል ነሳ።

2 ቆሮንቶስ 10፡3-5 — አእምሮን ለክርስቶስ ማስማረክ

ይህ ኃይለኛ አንቀጽ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተነስተውበት ከነበሩ ሐሰተኛ "ልዕለ-ሐዋርያት" እና ትዕቢተኛ ፈላስፎች ጋር ባደረገው ገዳይ የመንፈሳዊ ጦርነት ሥዕል የተሞላ ክርክር ውስጥ ይገኛል። ጳውሎስ "በሰው ልማድ ምንም እንኳ የምንመላለስ ብንሆን፥ እንደ ሰው ልማድ አንዋጋም" (ቁ. 3) በሚል የውትድርና ቃላት ይጀምራል፤ እዚህ ላይ "አንዋጋም" የተባለው ግስ፣ የነቃ ወታደራዊ ዘመቻንና አገልግሎትን የሚገልጽ ቃል ነው። ቀጥሎም "የጦር ዕቃችን ሥጋዊ አይደለምና፥ ምሽግን ለማፍረስ ግን በእግዚአብሔር ፊት ብርቱ ነው" (ቁ. 4) — ይላል። ይህ ሥዕላዊ ወታደራዊ ምስል ወዲያውኑ ወደ ውስጣዊ፣ አእምሯዊና ግንዛቤያዊ ጦርነት ይሸጋገራል፦ "የሰውንም አሳብ በእግዚአብሔርም እውቀት ላይ የሚነሣውን ከፍ ያለውን ነገር ሁሉ እናፈርሳለን"። እዚህ ላይ "እናፈርሳለን" ምሽግን ወይም ግንብን ከሥሩ የማፍረስና የመደምሰስ ወታደራዊ ቃል ሲሆን፤ "የሚነሣውን" ደግሞ በትዕቢት ከፍ ያለ ምሽግ፣ ግንብ ወይም ማማ ማለት ነው ።

ይህ ምስል የሰዎችን ትዕቢተኛ ሎጂካዊ ሥርዓቶችና ራስ-ገዝ ፍልስፍናዎች፣ ልክ እንደ ተመሸጉ ግንቦች ራሳቸውን ከእግዚአብሔር እውነተኛ እውቀት ጋር ፊት ለፊት በማጋጨት እንደሚያጠቁ ያሳያል። የዚህ መንፈሳዊ ጦርነት ድል አድራጊ መደምደሚያ ደግሞ "ለክርስቶስም ለመታዘዝ አእምሮን ሁሉ እንማርካለን" የሚል ነው። "እንማርካለን" የሚለው ትክክለኛ ወታደራዊ ቃል ሲሆን፣ ትርጉሙም በጦርነት ላይ ጠላትን ድል ከተቀዳጁ በኋላ፣ ምርኮኛውን በሰንሰለት አድርጎ ወደ አሸናፊው ፊት ማምጣት ማለት ነው (ልክ ይህ ቃል በሉቃስ 21፡24 እና በሮሜ 7፡23 ላይ ጥቅም ላይ እንደዋለው)። ይህ ኃይለኛና ድል አድራጊ ምስል የዚህን የመላው ጥናት ማጠቃለያ መርህ ይሰጠናል፦ በክርስቲያናዊ ዕውቀት ውስጥ አእምሮ አይደመሰስም፣ አይጣልም፣ አይናቅም፤ ይልቁንም በወንጌል ኃይል ተይዞ፣ ከትዕቢቱ ተገዝቶ፣ ታድሶና ተማርኮ፣ ሙሉ በሙሉ ለክርስቶስ ሉዓላዊ ጌትነት ሥር ይገባል። የሰው "አእምሮ" ወይም "አሳብ" ከእግዚአብሔር ቃል ውጭ ገለልተኛ፣ ዳኛ ወይም ራስ-ገዝ ሆኖ ሊቀር አይችልም፤ ይልቁንም ልክ እንደ ማንኛውም ሌላ የሰውነት አካልና የሕይወት ክፍል፣ ለክርስቶስ ንጉሣዊ ስልጣንና ለመለኮታዊ መገለጥ በፍቅር ይገዛል። አዎን፣ አእምሮ ትክክለኛ ቦታውን የሚያገኘው በክርስቶስ እግር ሥር ሲወድቅ ብቻ ነው!

ክላሲካል ክርስቲያናዊ አስተሳሰብ ለዘመናት ሲከተለው የነበረው መርህ "እምነት ማስተዋልን ይሻል" የሚል ነበር። በዚህ እይታ፣ አመክንዮ የመገለጥ አገልጋይና ምስጢራትን ይበልጥ ለመረዳት የሚያስችል መሣሪያ ነው። ሆኖም የዘመናዊው ዓለም ሲመጣ፣ ይህ ሚዛን በአስተሳሰብ አብዮት ተናወጠ።

ገበታ ፦ ዘመናዊ የፍልስፍና ፈተናዎች በክርስቲያናዊ ስነ-እውቀት ላይ ያላቸው ተጽዕኖ

እያንዳንዱ ረድፍ ፈተናውን፣ አጭር ማብራሪያውንና በክርስቲያናዊ ስነ-እውቀት ላይ ያለውን አንጻራዊ ተጽዕኖ ያሳያል (ገላጭ እንጂ ስታትስቲካዊ መረጃ አይደለም)።

ራሽናሊዝምከፍተኛ ተጽዕኖ

አመክንዮን ብቸኛ የመጨረሻ ዳኛ አድርጎ በመሾም መገለጥን ያገላል።

ተሞክሯዊነት (Empiricism)ከፍተኛ ተጽዕኖ

በስሜት ህዋሳት የማይረጋገጠውን ሁሉ ከእውቀት ዘርፍ ያስወግዳል።

ዓለማዊ ሰብአዊነትመካከለኛ ተጽዕኖ

ሰውን የነገሮች ሁሉ መለኪያ አድርጎ መለኮታዊ ጣልቃ-ገብነትን ይክዳል።

ድህረ-ዘመናዊ አንጻራዊነትመካከለኛ ተጽዕኖ

ፍጹም እውነት የለም ብሎ በመካድ የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣን ያዳክማል።

እምነት-ብቻነት (Fideism)መጠነኛ ተጽዕኖ

አመክንዮን ሙሉ በሙሉ ውድቅ በማድረግ የመከላከያ ትምህርትን ያዳክማል።

ከፍተኛ ተጽዕኖ (70%+) መካከለኛ ተጽዕኖ (50–69%) መጠነኛ ተጽዕኖ (ከ50% በታች)

አመክንዮ ከመገለጥ አንጻር የሚጫወታቸው ሦስት ወሳኝ ሚናዎች

1
ይተረጉማል እና ያብራራል (ሐዋ. 8፡30-35፤ ሉቃስ 24፡45)፦ በሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8 ላይ የሚገኘው ይህ አስደናቂ ቃል፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ታሪክ ውስጥ እጅግ አስተማሪ ከሆኑት ክፍሎች አንዱ ነው። ወንጌላዊው ፊልጶስ ኢትዮጵያዊውን ጃንደረባ፣ "በእውኑ የምታነበውን ታስተውለዋለህን?" ብሎ ሲጠይቀው፣ ጃንደረባው "የሚመራኝ ሳይኖር ይህ እንዴት ይቻለኛል?" (ቁ. 31) ብሎ በትህትና የልብ መልስ ይሰጣል፤ እዚህ ላይ የተጠቀሰው "የሚመራኝ" ትክክለኛ መንገድን የማሳየት ትርጉም ያለው ሲሆን፣ ይህ ቃል ራሱ የሚያስተምረን ቃሉን በግል ማንበብ ብቻውን ሁልጊዜ በቂ እንዳልሆነና፣ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ ባላቸው አገልጋዮች በኩል ማብራሪያና ምክንያታዊ መመሪያ እንደሚያስፈልገው ያመለክታል። ፊልጶስም "ከዚህም መጽሐፍ ጀምሮ ስለ ኢየሱስ ወንጌልን ሰበከለት" (ቁ. 35)። ተመሳሳይ የቃሉን ማብራራት መርህ በሉቃስ 24፡45 ላይ በሰፊው ይታያል፤ ጌታ ኢየሱስ ከትንሣኤው በኋላ ለደቀ መዛሙርቱ ተገልጦ "በዚያን ጊዜ መጻሕፍትን ያስተውሉ ዘንድ አእምሮአቸውን ከፈተላቸው" ። "ከፈተ" ቃል በቃል ሲተረጎም "በሁለት ከፍሎ ከፈተ" ማለት ሲሆን፣ ልክ የሰውን ዓይነ-ስውር ዓይን ወይም የተዘጋን የብረት በር እንደ መክፈት ያለ ኃይለኛ መንፈሳዊ ምስል ነው። ይህ የሚያሳየው፣ የመንፈስ ቅዱስ አብርሆት ከሰው ልጅ የተፈጥሮ የማስተዋል ችሎታ ጋር እንዴት በአንድነት እንደሚሠራ ነው ። አዎን፣ መንፈስ ቅዱስ የሰውን አእምሮ አይጥለውም ወይም አይተካውም፤ ይልቁንም ያንን የደነዘዘ አእምሮ ያነቃል፣ ያበራል፣ ኃጢአት የዘጋውን ይከፍታል!
2
ይከላከላል (Apologetics — ሐዋ. 17፡16-34፤ 1 ጴጥ. 3፡15)፦ ሐዋርያው ጳውሎስ በአቴና የአርዮስፋጎስ አደባባይ ያደረገው ንግግር፣ የክርስቲያናዊ የክርስትና መከላከያ ክላሲካዊና እጅግ የላቀ ምሳሌ ነው። ሉቃስ ይህንን ትዕይንት ሲተርክ፣ ጳውሎስ "ከተማው በጣዖት ተሞልቶ እንዳለ ባየ ጊዜ መንፈሱ ተበሳጨ" (ቁ. 16) ይላል፤ የዚህ ቅዱስ ቅንዓት ውጤትም፣ "በምኵራብ ከአይሁድና እግዚአብሔርን ከሚያመልኩት ጋር በገበያም በየቀኑ ካገኙት ጋር ይነጋገር ነበር" (ቁ. 17) ሰፊ ምክንያታዊ ንግግር ማድረግ ነበር። በአርዮስፋጎስ ፈላስፎች ፊት ቆሞ፣ ጳውሎስ "ለማይታወቅ አምላክ" ብለው ካቆሙት የራሳቸው መሠዊያ (ቁ. 23) ተነስቶ፣ የራሳቸውን የግሪክ ባህላዊ ግጥም ጠቃሾች ቋንቋ ("እኛ ደግሞ ዘመዶቹ ነንና" ይህ ከአራተስና ከክሌአንቴስ ግጥም የተወሰደ ነው) በመጥቀስ፣ ከራሳቸው ባሕል አእምሯዊ ክፍተት ተነስቶ ወደ ሕያው ወንጌል መራቸው ። ይህ የጳውሎስ ጥበብ የተሞላበት ስልት "ኮንቴክስቹዋላይዜሽን" ተብሎ የሚታወቀውና ዛሬም ለወንጌል ስርጭት የምንጠቀምበት የአፖሎጄቲክስ ቀደምት ምሳሌ ነው። 1ኛ ጴጥሮስ 3፡15 ደግሞ ይህንን ወንጌልን የማስረዳት ኃላፊነት ወደ እያንዳንዱ ክርስቲያን ምእመን ያስፋፋዋል፦ "በእናንተ ስላለ ተስፋ ምክንያትን ለሚጠይቁአችሁ ሁሉ መልስ ለመስጠት ዘወትር የተዘጋጃችሁ ሁኑ" ። "ዘወትር የተዘጋጃችሁ" የሚለው ቃል ተከታታይ አእምሯዊና መንፈሳዊ ዝግጅትን የሚጠይቅ ትዕዛዝ ነው፤ ማለትም ምክንያታዊ ዝግጁነት ልዩ ስጦታ ላላቸው ጥቂት ምሁራን ብቻ ሳይሆን፣ ለእያንዳንዱ አማኝ የተሰጠ የየዕለት ኃላፊነት ነው።
3
ለእግዚአብሔር ቃል ተገዥ ነው (2ኛ ቆሮንቶስ 10፡4-5)፦ ቀደም ብለን በዝርዝር እንደተመለከትነው፣ ሐዋርያው ጳውሎስ፣ "የሰውንም አሳብ በእግዚአብሔርም እውቀት ላይ የሚነሣውን ከፍ ያለውን ነገር ሁሉ እናፈርሳለን ... ለክርስቶስም ለመታዘዝ አእምሮን ሁሉ እንማርካለን፥" ሲል፣ የዚህን መላውን የነገረ-መለኮት ጥናት ማዕከላዊ የሥነ-ዕውቀት መርህ ይገልጻል። ክርስቲያናዊ አመክንዮ በጭራሽ ገለልተኛ ወይም ራስ-ገዝ ፍርድ ቤት ተደርጎ ሊወሰድ አይችልም፤ ይልቁንም፣ ቅዱሳት መጻሕፍት እራሱ፣ የሰው ልጅ አመክንዮ ሁሉ የሚመዘንበትና የሚለካበት የመጨረሻው ሉዓላዊ መመዘኛ ናቸው። ይህ ሦስት ማዕዘናዊ የሆነ የአእምሮ አወቃቀር ይኸውም ቃሉን ማብራራት (መተርጎም)፣ እውነትን መከላከል (አፖሎጄቲክስ)፣ እና ለቃሉ መገዛት (ትሕትና) በአንድነት ሲታይ፣ ጤናማና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ክርስቲያናዊ አመክንዮ ምን መምሰል እንዳለበት ፍጹም የሆነ ስዕል ይሰጠናል፦ ንቁ፣ ጥልቅ፣ ተሳታፊ፣ ነገር ግን ሁልጊዜና ዘወትር በትህትና ለሕያው የእግዚአብሔር ቃል ብቻ የተገዛ ታማኝ አእምሮ!።

ጤናማውና ወንጌላዊው ሥርዓተ-መለኮት ፣ የሰውን ልጅ ምክንያታዊነት ከፈጣሪ የተሰጠ እጅግ ክቡር መለኮታዊ ስጦታ አድርጎ በደስታ ቢቀበለውም፣ የዚያን ምክንያታዊነት አቅም የፍጡርነት ውሱንነትና የኃጢአትን ተጽዕኖ ጠንቅቆ በማመን፣ የሰውን አእምሮ ከመለኮታዊ መገለጥ በላይ (ወይም እኩል) ዙፋን ላይ ፈጽሞ አያስቀምጠውም። ጤናማውና ሰማያዊው የእውቀት ሚዛን የሚገኘው፣ አእምሮን ራሱን ቻይ አድርጎ በሚያመልከው ራሽናሊዝምና፣ በተቃራኒው ደግሞ ምክንያታዊነትን ሙሉ በሙሉ በሚያጣጥለውና በጭፍንነት በሚጓዘው ፊዴይዝም አጥፊ ጽንፎች ውስጥ ሳይሆን፤ በሁለቱ መስተጋብር በተወለደው "ማስተዋልን በሚሻ እምነት" ጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መርህ ውስጥ ነው።

የሰው ልጅ ታላቅ አእምሮ የራሱን የፍጡርነትና የሥነ-ዕውቀት (ኤፒስተሞሎጂያዊ) ገደብ በውል አውቆ፣ በመንፈስ ቅዱስ አብርሆት በታደሰ ማንነትና በክርስቶስ ብርሃን ተመርቶ፣ ዘላለማዊ ለሆነው ለእግዚአብሔር ቃል ፍጹማዊ እውነት በትሕትና ሲንበረከክና ሲገዛ፤ ያ አእምሮ ከደረቅ የፍልስፍና ኩራትና ከባዶነት ድኖ፣ ወደ እውነተኛ የዘላለም ጥበብ፣ መንፈሳዊ እርካታ፣ እና ከፈጣሪው ጋር ወዳለው ሕያውና ቤዛዊ የኅብረት ሙላት ይሸጋገራል።

"የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው፤ ሰነፎች ግን ጥበብንና ተግሣጽን ይንቃሉ።" — ምሳሌ 1፡7

☩

ሰዋዊ አእምሮ እና
መለኮታዊ መገለጥ

የጥናቱ ዋና ክፍሎች

መገለጥና ሰዋዊ አእምሮ

እምነት በቅዱሳት መጻሕፍት

ሁለቱ ጽንፈኛ ስሕተቶች

የአመክንዮ ታሪክ

የአመክንዮ ገደቦችና ምስጢራት

ዘመናዊ ተግዳሮቶች

ማስተዋልን የሚሻ እምነት