የሐዋርያት ሥራ

የሐዋርያት ሥራ የመክፈቻ ምዕራፍ ከሉቃስ ወንጌል ወደ አዲሱ ትረካ የሚደረገውን ሽግግር በጥንቃቄ ያስተዋውቃል። ደቀ መዛሙርቱ ገና ብሔራዊ የፖለቲካ መልሶ መቋቋምን ሲጠባበቁ ("ጌታ ሆይ፥ በዚህ ወራት እስራኤልን መንግሥት ትመልሳለህን?" 1:6)፣ ኢየሱስ ትኩረታቸውን ከዘመንና ወራት ወደ ተልእኮና ኃይል ይመልሳል። ይህ ማስተካከያ ራሱ ትምህርት ይዟል፤ የእግዚአብሔር መንግሥት አሁን የምትመጣው በምድራዊ ኃያልነት ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ በተሞላ ምስክርነት ነው። "ጊዜያትንና ዘመናትን... ማወቅ ለእናንተ አልተሰጣችሁም" (1:7) የሚለው የኢየሱስ ምላሽ፣ ደቀ መዛሙርቱ ስለወደፊቱ ከመጨነቅ ይልቅ ስለ አሁኑ ታዛዥነት እንዲያስቡ የሚያደርግ የልብ ማስተካከያ ነው — ብዙ ጊዜ እኛም እንደ ደቀ መዛሙርቱ ስለ "መቼ?" ስንጠይቅ፣ ጌታ ግን "ማን?" እና "እንዴት?" ብሎ ወደ ተግባራዊ ታማኝነት ይመልሰናል።

"ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ በእናንተ ላይ በወረደ ጊዜ ኃይልን ትቀበላላችሁ፥ በኢየሩሳሌምም በይሁዳም ሁሉ በሰማርያም እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ምስክሮች ትሆኑልኛላችሁ" የሚለው ይህ አንድ ጥቅስ የመላውን መጽሐፍ መልክዓ ምድራዊ ሥርዓት ይሰጣል፤ እያንዳንዱ ቀጣይ ምዕራፍ በዚህ ጥቅስ ውስጥ ያሉትን ቦታዎች (ኢየሩሳሌም → ይሁዳ/ሰማርያ → ምድር ዳርቻ) በቅደም ተከተል ይከተላል። "ኃይል" የሚለው ቃል (ዱናሚስ) ግላዊ ጉልበት ወይም ችሎታ ሳይሆን የመንፈስ ቅዱስ ራሱ መገኘት ውጤት ነው። ምስክርነት ደግሞ ስልት ወይም ዘዴ ሳይሆን ማንነት ነው፦ "ምስክሮች ትሆናላችሁ" እንጂ "ምስክርነት ታደርጋላችሁ" አይልም። ደቀ መዝሙርነት ራሱ ምስክርነት ነው፤ የምንናገረው ብቻ ሳይሆን የምንኖረው ሕይወት ራሱ ስለ ክርስቶስ ይናገራል። ልብ ልንል የሚገባ ተጨማሪ ነጥብ፣ "ኢየሩሳሌም" ወደ "ይሁዳና ሰማርያ" ከዚያም ወደ "ምድር ዳርቻ" የሚለው ቅደም ተከተል ተራማጅ ነው እንጂ ተለዋጭ አይደለም፤ ማለትም ደቀ መዛሙርቱ ኢየሩሳሌምን ትተው ወደ ውጭ አልሄዱም፤ ይልቁንም ምስክርነታቸው ከቅርብ ወደ ሩቅ እየሰፋ ሄደ። ይህ ለዛሬ ተልእኮ ትልቅ ስልት ይሰጠናል፦ ተልእኮ የሚጀምረው ካለንበት ቤተሰብ፣ ጎረቤትና ማኅበረሰብ ነው፤ ከዚያም ወደ ሰፊ ዓለም ይዘልቃል። ዕርገቱ ራሱ ደግሞ ሽንፈት ሳይሆን ንግሥና ነው፤ ሁለቱ ነጭ ልብስ የለበሱ መላእክት "ወደ ሰማይ ሲሄድ ያያችሁት ይህ ኢየሱስ፥ እንዲሁ ተመልሶ ይመጣል" (1:11) ሲሉ፣ የክርስቶስ ዳግም ምጽአት ተስፋ ከጅምሩ ተቀምጧል፤ ቤተ ክርስቲያን በተስፋና በተግባር መካከል ያለች ማኅበረሰብ ናት — ወደ ሰማይ ትኩር ብላ ከመቅረት ይልቅ፣ ጌታዋ እስኪመለስ ድረስ በታማኝነት ትሠራለች።

ኢየሱስ የገባው ተስፋ በበዓለ ሃምሳ ቀን፣ በአይሁድ የመኸር በዓል ላይ ተፈጸመ፤ ይህም ምሳሌያዊ ፋይዳ አለው። አዲሱ መንፈሳዊ "መከር" ከብሉይ ኪዳን ሥርዓት ውስጥ የበቀለ ነው። ነፋስና እሳት፣ የብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔር መገኘት ምልክቶች፣ አሁን በእያንዳንዱ አማኝ ላይ ያርፋሉ፤ ይህም የእግዚአብሔር መንፈስ ከቤተ መቅደስ ግንብ ወጥቶ በሰዎች ልብ ውስጥ ማደሩን ያመለክታል። ብዙ ሊቃውንት እንደሚስማሙት፣ ጴንጤቆስጤ በዘፍጥረት 11 ላይ ያለውን የባቢሎን ግንብ ታሪክ የሚያንፀባርቅ ግልባጭ ነው፦ በባቢሎን ቋንቋ ተከፋፍሎ ሰው ተበታተነ፤ በጴንጤቆስጤ ግን የተለያዩ ቋንቋ ተናጋሪዎች አንድ መልእክት ሲሰሙ ተባበሩ። ይህ ተገላቢጦሽ (reversal) በራሱ ወንጌላዊ ራዕይ ነው፦ በክርስቶስ ደም የተከፈለው ቤዛነት፣ በኃጢአት የተከፋፈለውን የሰው ዘር እንደገና ያዋሕዳል፤ ደጋግመን የምናየው ልዩነት — ቋንቋ፣ ባህል፣ ዘር — በመንፈስ ቅዱስ ፊት ግድግዳ ሆኖ አይቆምም።

ጴጥሮስ ክስተቱን በኢዩኤል ትንቢት ተርጉሞ፣ የስብከቱን ማዕከል ኢየሱስ ላይ ያደርጋል፦ የተሰቀለው ግን የተነሳው፣ የተዋረደው ግን ከፍ ከፍ ያለው ጌታና መሲሕ። ስብከቱ ሦስት ግልጽ ክፍሎች አሉት፦ (1) የኢዩኤልን ትንቢት ፍጻሜ ማወጅ፣ (2) የኢየሱስን ታሪክ — መስቀል፣ ትንሣኤ፣ ዕርገት — በአጭሩ መተረክ፣ (3) ከዳዊት መዝሙር ጠቅሶ ኢየሱስ ጌታና መሲሕ ተብሎ ታውጆ መደምደም። ይህ የስብከት ንድፍ ራሱ ለዛሬ ወንጌላውያን ትልቅ ምሳሌ ነው፤ ስብከት ስሜታዊ ንግግር ብቻ ሳይሆን፣ በቅዱስ መጽሐፍ ላይ የተመሠረተ፣ ወደ ክርስቶስ ሰው የሚያመላክት፣ ግልጽ ጥሪ ያለው ማብራሪያ መሆን አለበት። ሕዝቡ ልባቸው ሲነካ "ምን እናድርግ?" ሲሉ፣ መልሱ የወንጌል ማዕከላዊ ጥሪ ይሆናል፦

ንስሐ፣ ጥምቀት፣ የኃጢአት ስርየትና የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ — እነዚህ አራት ነገሮች ተነጣጥለው የሚታዩ ደረጃዎች ሳይሆኑ የአንድ የመዳን ተሞክሮ የተለያዩ ገጽታዎች ናቸው። "ንስሐ ግቡ" የሚለው ግስ አቅጣጫን ሙሉ በሙሉ የመቀየር ትእዛዝ ነው — ከራስ ወዳድነት ወደ እግዚአብሔር፣ ከዓመፅ ወደ ታዛዥነት። "በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ" ማለት ደግሞ ያ የልብ ለውጥ በአደባባይ የሚታወጅበት ምልክት ነው። ውጤቱም አዲሲቷ ማኅበረሰብ በአራት ምሰሶዎች ላይ የቆመች ማኅበረሰብ ሆነች፦

ትምህርት ያለ ኅብረት ደረቅ ይሆናል፤ ኅብረት ያለ ጸሎት ደግሞ መንፈሳዊ ጥልቀት ያጣል። "ኮይኖኒያ" (ኅብረት) የሚለው ግሪክኛ ቃል ከመግባባት የላቀ፣ በጋራ ንብረት፣ ጊዜና ሕይወት መካፈልን ያመለክታል — ንብረታቸውን እርስ በርስ ይካፈሉ ነበር (2:44-45)፤ ይህ የግዴታ ሥርዓት ሳይሆን፣ በፈቃደኝነት የፈሰሰ የፍቅር ፍሬ ነው። አራቱ ምሰሶዎች — ትምህርት፣ ኅብረት፣ የእንጀራ መቁረስ (ማለትም የጌታ እራት እና ምናልባትም የጋራ ማዕድ)፣ እና ጸሎት — ዛሬም ለጤናማ ቤተ ክርስቲያን ሕይወት አራት ወሳኝ ምሰሶዎች ናቸው። ቤተ ክርስቲያን ከእነዚህ ውስጥ አንዱን ብቻ ብታስቀድም ትሰነካከላለች፤ ትምህርት ብቻ ካለ ደረቅ ትምህርታዊነት ትፈጠራለች፣ ኅብረት ብቻ ካለ ደግሞ ማኅበራዊ ክለብ ትሆናለች። ይህ ተስማሚ ገጽታ ግን ሳይፈተን አልቀጠለም። እስጢፋኖስ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ተሞልቶ ወንጌልን ሲመሰክር፣ ተቃውሞ ገጠመው፤ የእርሱ ሰማዕትነት ደግሞ የመስቀሉን ንድፍ ይደግማል፦ ሽንፈት የሚመስለው እውነተኛ ድል ይሆናል (8:1,4)።

ከጴንጤቆስጤ በኋላ ያለው የመጀመሪያው ትልቅ ምልክት፣ ጴጥሮስና ዮሐንስ በመቅደስ "ውብ" በተባለው በር ላይ ያለውን ከትውልዱ ጀምሮ አንካሳ የነበረውን ሰው መፈወሳቸው ነው። ጴጥሮስ "ብርና ወርቅ የለኝም፤ ያለኝን ግን እሰጥሃለሁ፤ በናዝሬቱ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተነሣና ሂድ" (3:6) አለው። ይህ ንፅፅር — ሰው ከዓለም የሚፈልገው ጊዜያዊ እርዳታና እግዚአብሔር የሚሰጠው ዘላቂ ፈውስ — በራሱ ስብከት ነው። ብዙ ጊዜ ዓለም ገንዘብን እንደ ትልቁ መፍትሔ ይቆጥራል፤ ጴጥሮስ ግን ባይኖረውም እንኳ ከገንዘብ የላቀ ነገር — የክርስቶስን ስም ኃይል — በእጁ ይዞ ነበር። ጴጥሮስ ወዲያውኑ ክብሩን ወደ ራሱ ከመሳብ ይልቅ ሕዝቡን ወደ ኢየሱስ ይመራል፦ "በዚህ ስም... ይህ ሰው በፊታችሁ ጤናማ ሆኖ ቆሟል" (3:16)።

"የሕይወት ራስ" (አርኬጎስ) የሚለው ቃል "መስራችና መሪ" የሚል ትርጉምም አለው — ኢየሱስ የአዲስ ፍጥረት፣ የአዲስ ሰብዓዊነት ራስ ሆኖ ቀርቧል፤ አዳም ለሰው ዘር ሁሉ ሞትን እንዳመጣ፣ ኢየሱስ ደግሞ ለሚያምኑበት ሁሉ ሕይወትን ያመጣል። የዚህ ንፅፅር ጥልቀት — "ነፍሰ ገዳይ" ሰው ተፈትቶ "የሕይወት ራስ" ግን ተገደለ — በራሱ የሰው ልብ ምን ያህል ተገልብጦ እንደሚያስብ ያሳያል፤ ኃጢአት ሁልጊዜ ትክክለኛውን ስፍራ ከተሳሳተው ጋር ይለውጣል። ጴጥሮስ ግን ንግግሩን በዘለፋ አያበቃም፤ ይልቁንም "ወንድሞች ሆይ፥ እናንተ በድንቁርና እንዳደረጋችሁት አውቃለሁ" (3:17) ብሎ ምሕረትን ይመልስላቸዋል፤ ቀጥሎም ንስሐ እንዲገቡ ይጣራል፦ "እንግዲህ ኃጢአታችሁ ይደመሰስ ዘንድ ንስሐ ግቡ ተመለሱም" (3:19)። "ከጌታ ፊት የመጽናናት ዘመን ይመጣ ዘንድ" (3:20) የሚለው ተስፋ ደግሞ ንስሐ ወደ ፍርድ ብቻ ሳይሆን ወደ እውነተኛ መንፈሳዊ እድሳትና ደስታ እንደሚያመራ ያስተምረናል። ይህ ሚዛናዊ ስብከት — ግልጽ የኃጢአት ተጠያቂነትና ግልጽ የምሕረት ጥሪ — ለዛሬው ወንጌል ስርጭት ትልቅ ምሳሌ ነው፤ ስብከት ያለ እውነት ርኅራኄ ከንቱ፣ ያለ ርኅራኄ እውነት ደግሞ ጨካኝ ይሆናል።

ይህ ተአምር ለሃይማኖት መሪዎቹ ስጋት ፈጠረ፤ ጴጥሮስና ዮሐንስ ታሰሩ። በሸንጎ ፊት ቀርበው ግን በድፍረት ወንጌልን መሰከሩ፦

ይህ ጥቅስ ስለ ወንጌል ብቸኝነት ከሚናገሩት እጅግ ግልጽ ጥቅሶች አንዱ ነው። "የተማሩ ያልሆኑ ተራ ሰዎች" (4:13) የተባሉት ጴጥሮስና ዮሐንስ ይህን ድፍረት ያገኙት ከትምህርት ወይም ከማዕረግ ሳይሆን "ከኢየሱስ ጋር እንደ ነበሩ" (4:13) ከመታወቃቸው ነው — ዛሬም እውነተኛ ድፍረት የሚመነጨው ከክርስቶስ ጋር ካለን ግንኙነት ነው እንጂ ከብቃታችን አይደለም። ገዥዎቹ ራሳቸው በምንም ማስተባበል ያልቻሉት ምስክርነት ደግሞ ተፈውሶ ከጴጥሮስና ዮሐንስ ጋር ቆሞ የነበረው ሰው ነበር (4:14) — ውጤት ያለው ምስክርነት ራሱ ከንግግር በላይ ይናገራል። ሸንጎው አስፈራርቶ ቢለቃቸውም፣ ቤተ ክርስቲያኑ ምላሽ የሰጠችው በፍርሃት ሳይሆን በጸሎትና በተጨማሪ ድፍረት ነው፦

ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ ቤተ ክርስቲያኗ "ማስፈራራታቸውን አስወግድልን" ሳትል "በደፋርነት እንድንናገር አብቃን" ብላ መጸለይዋ ነው። ይህ ደግሞ ፈታኝ ወቅቶች ውስጥ ትክክለኛ ጸሎት ምን መምሰል እንዳለበት ያስተምረናል፤ ችግር ማስወገድ ብቻ ሳይሆን፣ በችግር ውስጥ ታማኝ ሆኖ መቆም ነው ግቡ። ጸሎታቸው ራሱ ደግሞ በእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ላይ የተመሠረተ ነው — ይህን ተቃውሞ ሲጠቅሱ፣ ገዥዎችና ነገሥታት በክርስቶስ ላይ የሚያደርጉትን ተቃውሞ ከቀድሞ የመዝሙር 2 ትንቢት ጋር በማገናኘት፣ "በእውነት በዚህች ከተማ በቅዱሱ ብላቴናህ በኢየሱስ ላይ... ጠባቂህና እጅህ አስቀድመው ይሆን ዘንድ የወሰኑትን ሁሉ ያደርጉ ዘንድ ተሰበሰቡ" (4:27-28) ብለው ያመለክታሉ — ማለትም የክፉዎች እቅድ እንኳ ካለ እግዚአብሔር ፈቃድ ውጭ ሊፈጸም አይችልም። ምዕራፉ በተጨማሪ የመጀመሪያዋን ቤተ ክርስቲያን የልብ አንድነትና የመተሳሰብ ሕይወት ያሳየናል፦ "አንድ ልብና አንድ ነፍስ ነበራቸው... ማንም ካለው ገንዘብ የራሱ የሆነውን አልል ነበር" (4:32) — በርናባስ የተባለው ሰው ራሱ ይህን ልግስና በተግባር ያሳየ ምሳሌ ነበር (4:36-37)፣ ይህም በቀጣይ ምዕራፍ ካለው የሐናንያና ሰጲራ ግብዝነት ጋር ኃያል ንፅፅር ይፈጥራል።

ይህ ታሪክ ብዙ ጊዜ ችላ ቢባልም፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን ቅድስና ጥልቅ ትምህርት ይይዛል። ሐናንያና ሰጲራ መሬታቸውን ሸጠው ገንዘቡን ለቤተ ክርስቲያኑ ለመስጠት ቢመስሉም፣ የተወሰነውን በድብቅ አስቀርተው የሸጡትን ሙሉ ገንዘብ አምጥተናል ብለው ዋሹ። ጴጥሮስ የገለጠው ኃጢአት ገንዘብ መያዛቸው ሳይሆን ለመንፈስ ቅዱስ መዋሸታቸው ነው (5:3-4)፤ በእርግጥ ገንዘባቸውን የመያዝ መብት ነበራቸው — ኃጢአታቸው ግብዝነትና ራስን ከፍ ማድረግ ፍላጎት ነው። ይህ ልዩነት — ምንድር ነው የተከለከለው እና ምንድር ነው ኃጢአት የሆነው — ለዛሬም ክርስቲያኖች ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ችግሩ የገንዘብ አለመስጠት ሳይሆን፣ የልብ ንጽሕና ማጣትና በሰው ፊት ከመታየት ለማግኘት ያለው ውሸት ነው። "ታላቅ ፍርሃትም በመላው ቤተ ክርስቲያን ላይ ሆነ" (5:11) የሚለው ሐረግ ለመጀመሪያ ጊዜ "ቤተ ክርስቲያን" የሚለው ቃል የሚታይበት ስፍራ መሆኑ በአጋጣሚ አይደለም — ቅድስና የቤተ ክርስቲያን ማንነት አካል ነው። ይህ ትረካ ከብሉይ ኪዳን የአካን ታሪክ (ኢያሱ 7) ጋር ይመሳሰላል፤ በአዲሲቷ ማኅበረሰብ ውስጥ የተደበቀ ኃጢአት የእግዚአብሔርን ክብር ይነካል፤ እግዚአብሔር ማኅበረሰቡን ገና ከጅምሩ በቅድስና ውስጥ ማቆየት ይፈልጋል፣ ምክንያቱም ተልዕኮዋ የተመካው በንጽሕናዋ ላይ ነውና።

ምዕራፉ በተጨማሪ ብዙ ተአምራት እንደ ተደረጉ ይናገራል፤ የጴጥሮስ ጥላ እንኳ ድውያንን ይፈውስ ነበር (5:15)። ነገር ግን ይህ ኃይል ተልእኮውን አላቆመም፤ ሐዋርያት እንደገና ታሰሩ፣ በተአምር ተፈቱ፣ ደግሞም "ከሰው ይልቅ ለእግዚአብሔር ልንታዘዝ ይገባል" (5:29) ብለው በድፍረት መሰከሩ። ይህ መርህ — ሰብዓዊ ሥልጣንን ማክበር ግን ከእግዚአብሔር ትእዛዝ ጋር ሲጋጭ የእግዚአብሔርን ማስቀደም — ለክርስቲያኖች በሁሉም ዘመን፣ በተለይ ስደት በሚበዛበት ወቅት፣ ወሳኝ የሕይወት መርህ ነው። ገማልያል የተባለ ጠቢብ የፈሪሳውያን መምህር "ይህ ሥራ ከሰው ቢሆን ይጠፋል፤ ከእግዚአብሔር ቢሆን ግን ልታጠፉት አትችሉም፤ ምናልባትም ከእግዚአብሔር ጋር ስትዋጉ ትገኛላችሁ" (5:38-39) ብሎ የመከረው ምክር፣ ስለ እግዚአብሔር ሥራ ሉዓላዊነት ትልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል — የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ራሱ ይህን እውነት ደጋግሞ አረጋግጧል፤ ለዘመናት ብዙ ኃያላን ቤተ ክርስቲያንን ለማጥፋት ቢሞክሩም፣ ወንጌል ግን እያደገ ቀጥሏል።

ቤተ ክርስቲያኗ እያደገች ስትሄድ የተግባር ችግር ተፈጠረ፦ የግሪክኛ ተናጋሪ መበለቶች በዕለታዊ ስርጭት ችላ ተባሉ። ይህ ትንሽ የሚመስል ችግር ትልቅ አደጋ ይዞ ነበር — በዘር ወይም በቋንቋ ልዩነት ምክንያት የሚፈጠር መከፋፈል ቤተ ክርስቲያንን ሊሰነጥቅ ይችል ነበር። ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ ሐዋርያት ይህን ቅሬታ ችላ አላሉትም ወይም አላቃለሉትም፤ ይልቁንም በቁም ነገር ወስደው ፈጣን መፍትሔ ፈለጉለት — ይህ ደግሞ የቤተ ክርስቲያን አመራር ለተግባራዊ ፍትሕ ጉዳዮች ትኩረት ሊሰጥ እንደሚገባው ያሳየናል፤ መንፈሳዊነት ከተግባራዊ ፍቅርና ፍትሕ ተነጥሎ ሊታይ አይችልም። ሐዋርያት ራሳቸው ወደ ዝርዝር አገልግሎት ከመግባት ይልቅ "መንፈስ ቅዱስና ጥበብ የተመሉ" ሰባት ሰዎችን ለዚህ ኃላፊነት እንዲመረጡ አደረጉ (6:1-6)፤ ራሳቸውም የቀዳሚ ጥሪያቸውን ("ጸሎትንና የቃሉን አገልግሎት") አልተውም (6:4)። ይህ ሚዛን — ተግባራዊ ፍትሕን መከታተልና መንፈሳዊ ቅድሚያዎችን አለመተው — ለዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን አመራር ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፤ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የተለያዩ ስጦታዎችን በጥበብ በመመደብ፣ ሁሉንም ኃላፊነት ብቻቸውን ለመሸከም ከመሞከር ይልቅ ማኅበረሰቡን ማብቃት ይገባቸዋል። ውጤቱም "የእግዚአብሔር ቃል እየሰፋ ሄደ፤ የደቀ መዛሙርትም ቁጥር በኢየሩሳሌም እጅግ ይበዛ ነበር" (6:7) — ውስጣዊ ሥርዓት ውጫዊ እድገትን ያመጣል። ደግሞም "ከካህናትም ብዙ ሰዎች ለሃይማኖት ታዘዙ" (6:7) የሚለው ልዩ ማስታወሻ፣ ወንጌል ወደ ተቋቋመው የሃይማኖት ተቋም ልብ ውስጥ ዘልቆ መግባቱን ያሳያል — ለማንም የእግዚአብሔር ጸጋ የማይደርስበት ስፍራ የለም።

ከእነዚህ ዲያቆናት አንዱ የነበረው እስጢፋኖስ በሸንጎ ፊት ቀርቦ በሐዋርያት ሥራ ውስጥ ረጅሙን ንግግር አደረገ። የእስራኤልን ታሪክ ከዮሴፍና ከሙሴ ጀምሮ በመቃኘት፣ ሕዝቡ እግዚአብሔር የላካቸውን አዳኞች በተደጋጋሚ ውድቅ ሲያደርጉ እንደነበር አሳየ፤ ይህ ንድፍ "ጻድቁን" ኢየሱስ በመግደል ተደመደመ። ይህ ረጅም ታሪካዊ ቅኝት ገላጭ ብቻ ሳይሆን ስልታዊ ነው፤ እስጢፋኖስ ገና ከመጀመሪያው ኢየሱስን ሳይጠቅስ፣ ራሳቸው ወደ ዘገቡት ታሪክ በመግባት፣ የሰሚዎቹን ልብ ቀስ በቀስ ወደ ራሱ ስብከት ዓላማ ይመራል — ዮሴፍ በወንድሞቹ ተጠልቶ በኋላ ግን የመላ ቤተሰቡ አዳኝ እንደ ሆነ፣ ሙሴ በራሱ ወገኖች ተጠልቶ በኋላ ግን የነጻነት መሪ እንደ ሆነ በማሳየት፣ ኢየሱስም በራሱ ወገኖች ተጠልቶ ግን የመላው ዓለም አዳኝ መሆኑን በስውር ይመሰርታል። እስጢፋኖስ በተለይ የሚያፅናናው ነጥብ፣ እግዚአብሔር በቤተ መቅደስ ውስጥ ብቻ ተወስኖ የማይኖር መሆኑ ነው (7:48-50) — ይህ ደግሞ የክርስቶስ ወንጌል ከኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ አልፎ ወደ መላው ዓለም መሄድ እንደሚገባው አስቀድሞ ያመለክታል።

እነዚህ ቃላት ከኢየሱስ በመስቀል ላይ ከተናገራቸው ቃላት ("አባት ሆይ ይቅር በላቸው") ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ናቸው፤ ይህም እስጢፋኖስ የክርስቶስን ገፅታ በሞቱ ጭምር እንደ ተሸከመ ያሳያል — እውነተኛ ደቀ መዝሙርነት ማለት ይህ ነው። ይህ ጸሎት ለራስ ጭምር ሳይሆን ለገዳዮቹ ምሕረት መጠየቁ፣ የክርስቶስ ፍቅር በእውነት በአንድ ሰው ልብ ውስጥ ሲያድር ምን ያህል ጥልቅ ለውጥ እንደሚያመጣ ያሳየናል፤ ጥላቻን በጥላቻ ከመመለስ ይልቅ፣ ፍቅርን በጥላቻ ምላሽ መስጠት የመንፈስ ቅዱስ ልዩ ፍሬ ነው። እስጢፋኖስ ከመሞቱ በፊት "ሰማይ ተከፍቶ የሰው ልጅ በእግዚአብሔር ቀኝ ቆሞ" (7:56) ተመለከተ፤ ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ በሌላ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ኢየሱስ "ተቀምጦ" ተብሎ ሲገለጽ፣ እዚህ ግን "ቆሞ" መገለጹ ነው — ይህ ደግሞ ክርስቶስ ለታማኙ ምስክሩ ለመቀበልና ለማክበር የተነሳ ያህል ልዩ ትኩረት እንደሚሰጥ ያሳያል። ይህ የመጀመሪያ ክርስቲያን ሰማዕት ሞት ትልቅ ስደት አስነስቷል፤ ነገር ግን ያ ስደት ራሱ ወንጌልን ከኢየሩሳሌም አልፎ ወደ ይሁዳና ሰማርያ የበተነው መንገድ ሆነ (8:1,4)። ከተመልካቾቹ መካከል ሳውል የተባለ ወጣት ነበር — ንግግሩ ለወደፊቱ ታላቅ ሐዋርያ ልብ ውስጥ ዘር ተክሎ ይሆናል፤ የእግዚአብሔር ዕቅድ በሰው ዓይን ትርጉም በሌለው ውድቀት ውስጥ እንኳ ወደፊት እየሠራ እንደ ነበር ማወቅ ለእያንዳንዳችን ትልቅ መጽናኛ ነው።

ይህ ምዕራፍ ለኢትዮጵያውያን አንባቢዎች ልዩ ትርጉም ያለው ነው። ፊልጶስ በስደት ወደ ሰማርያ ወርዶ ወንጌልን ሲሰብክ፣ ለዘመናት በአይሁድና በሰማርያውያን መካከል የነበረውን ግንብ ወንጌል ማፍረስ እንደሚችል ያረጋግጣል፤ ይህ ደግሞ ኢየሱስ ራሱ ለሳምራዊቷ ሴት "እውነተኞች አምላኪዎች በመንፈስና በእውነት ለአብ የሚሰግዱበት ጊዜ ይመጣል" ብሎ የተናገረው ፍጻሜ ነው (ዮሐ. 4:23)። ስምዖን የተባለ አስማተኛ ስላመነ ስለ ተጠመቀ ሰው ታሪክ ደግሞ (8:9-24) ማንኛውም መንፈሳዊ ኃይል ለግል ጥቅም ወይም ገንዘብ ሊገዛ እንደማይችል ያስተምረናል፤ "ብርህ ካንተ ጋር ይጥፋ" (8:20) የሚለው የጴጥሮስ ተግሣጽ የልብ ንጽሕና ከውጫዊ ትዕይንት እንደሚበልጥ ያሳያል — ስምዖን የተጠመቀው ምናልባት ልቡ ገና ሙሉ በሙሉ ሳይለወጥ ሊሆን ይችላል፤ ይህ ደግሞ ዛሬም ውጫዊ ሃይማኖታዊ ተግባርና ውስጣዊ የልብ ለውጥ ተለይተው ሊታዩ እንደሚገባ ያስተምረናል።

ከዚያም መልአኩ ፊልጶስን ወደ በረሃ መንገድ ወደ ጋዛ ላከው፤ በዚያም የኢትዮጵያ ንግሥት (ህንደኬ) የግምጃ ቤት አዛዥ የነበረውን ጃንደረባ አገኘው። ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ ፊልጶስ የተላከው ተወዳጅ በሆነው በሰማርያ ትልቅ መከር መካከል ትቶ ወደ ባዶ በረሃ ወደ አንድ ግለሰብ ነው — ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ልብ ለብዙኃኑ ብቻ ሳይሆን ለእያንዳንዱ ግለሰብ ነፍስ ጥልቅ አሳቢነት እንዳለው ያሳያል፤ የቁጥር እድገት እንኳ የአንድ ነጠላ ነፍስ ዋጋ ከፍ ካለው ትርጉም አያንስም። ጃንደረባው የነቢዩ ኢሳይያስን መጽሐፍ ሲያነብ ነበር፣ ነገር ግን ትርጉሙን አልተረዳም ነበር። ፊልጶስ "የምታነበውንስ ታስተውለዋለህን?" ብሎ ጠየቀው (8:30)፤ ይህ ጥያቄ ራሱ ስለ መጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ትልቅ ትምህርት ይሰጠናል — ቃሉ ያለ መንፈሳዊ መምህርና ያለ መንፈስ ቅዱስ መብራት ብቻውን ላይረዳ ይችላል፤ ደግሞም ጃንደረባው ራሱ ትሑት ሆኖ "የሚያስረዳኝ ሳይኖር እንዴት አድርጌ ልረዳ እችላለሁ?" (8:31) ብሎ መጠየቁ፣ የልብ ትህትና ለመንፈሳዊ ብርሃን መቀበያ ቁልፍ መሆኑን ያሳያል።

ይህ ክስተት ኢትዮጵያ ከቤተ ክርስቲያን ታሪክ የመጀመሪያ ዘመናት ጀምሮ ከወንጌል ጋር የነበራትን ግንኙነት የሚያሳይ ውብ ምስክርነት ነው፤ ኢሳይያስ 53 ስለ ሚያሠቃየው አገልጋይ የተናገረው ትንቢት በዚህ አንድ ውይይት ውስጥ ወደ ሕያው እምነት ተቀየረ። ጃንደረባው ማኅበራዊ ደረጃው ከፍ ያለ፣ ትምህርተ ነክ ችግር ያለበት (ጃንደረባ በመሆኑ በአይሁድ ሕግ መሠረት ወደ ማኅበረሰቡ ሙሉ በሙሉ ላይቀላቀል የሚችል)፣ እንዲሁም ከኢየሩሳሌም እጅግ የራቀ ሰው ነበር — ይህ ሁሉ ግን ወንጌልን ከመቀበል አላገደውም። ጃንደረባው በደስታ መንገዱን ቀጠለ (8:39) — ወንጌል የተቀበለ ልብ ውጤቱ ደስታ መሆኑን የሚያሳይ ውብ ማጠቃለያ፤ ይህ ደስታ ደግሞ ከሁኔታዎች ለውጥ የመጣ ሳይሆን ከክርስቶስ ጋር ካለው አዲስ ግንኙነት የመነጨ ነው።

ክርስቲያኖችን ለማጥፋት ወደ ደማስቆ ይጓዝ የነበረው ሳውል፣ በመንገድ ላይ ከፍ ካለው ብርሃን ጋር ተገናኘ። ኢየሱስ ራሱን ከቤተ ክርስቲያኑ ጋር ማንነቱን ማጣመሩ ጥልቅ ትምህርት ይሰጣል፦

ቤተ ክርስቲያንን ማሳደድ ክርስቶስን ራሱን ማሳደድ ነው፤ ምክንያቱም አማኞች የክርስቶስ አካል ናቸው (1ቆሮ. 12:27)። ይህ ጥቅስ ብቻውን ስለ ቤተ ክርስቲያንና ክርስቶስ ስላለው አንድነት ትልቅ ነገረ-መለኮት ይይዛል፤ ማንም ሰው በአንድ ክርስቲያን ላይ የሚያደርገው ማንኛውም በደል፣ በራሱ በክርስቶስ ላይ እንደ ተፈጸመ ይቆጠራል — ይህ ደግሞ ለተጨቆኑና ለሚሰደዱ ምዕመናን ሁሉ ትልቅ መጽናኛ ነው፤ ጌታ ስቃያቸውን ከሩቅ አይመለከትም፣ ራሱ ከእነርሱ ጋር ይሰቃያል። ሦስት ቀናት ዕውር ሆኖ የቆየው ሳውል፣ በሐናንያ አገልግሎት ተፈውሶ ተጠመቀ። ሐናንያ ራሱ ስለ ሳውል ስም መጥፎ ወሬ ሰምቶ በፍርሃት ቢያመነታም (9:13-14)፣ ጌታ "ይህ ለአሕዛብና ለነገሥታት ደግሞም ለእስራኤል ልጆች ስሜን የሚሸከም የተመረጠ ዕቃዬ ነውና ሂድ" (9:15) ብሎ አዘዘው — ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ጸጋ ጠንካራ ተቃዋሚን እንኳ መለወጥ የሚችል መሆኑን ብቻ ሳይሆን፣ የተለወጠውን ሰው ለታላቅ አገልግሎት ሊጠቀምበት እንደሚችል ያሳያል፤ ዛሬም ማንም ከዚህ ጸጋ ውጭ አይደለም። "ለስሜም ስንት መከራ ሊቀበል እንዲገባው እኔ አሳየዋለሁ" (9:16) የሚለው ተጨማሪ ቃል ደግሞ ጳውሎስ ወደፊት የሚጠብቀውን መከራ ሙላት አስቀድሞ ያመለክታል — ድነት ብቻውን ሳይሆን ጥሪም ራሱ ብዙ ጊዜ ከዋጋ ጋር ይመጣል። ሳውል ወዲያውኑ በምኩራቦች ውስጥ ክርስቶስን መስበክ ጀመረ — የተለወጠ ልብ ወዲያውኑ ይመሰክራል፤ ጥቂት ጊዜ በፊት ክርስቲያኖችን ለማጥፋት ይጓዝ የነበረው ሰው፣ አሁን ራሱ "ይህ ኢየሱስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ" (9:20) ይሰብካል።

ጴጥሮስ ራሱ ቀድሞ ያልገባው እውነት፣ በራዕይ በኩል ተገለጠለት፦ ርኩስ ብሎ የሚቆጥረው ምንም ነገር እግዚአብሔር ንጹሕ አድርጎ ካነጻ የለም (10:15)። ይህ ራዕይ ስለ ምግብ ብቻ ሳይሆን ስለ ሰዎችም ጭምር ነበር — ጴጥሮስ ራዕዩን ገና ሲያስብበት ከቆርኔሌዎስ የተላኩ ሰዎች ደረሱ፣ ይህም የመንፈስ ቅዱስን ፍጹም ጊዜ አጣጣም ያሳያል። ራዕዩ ሦስት ጊዜ መደጋገሙ (10:16) ደግሞ የጴጥሮስን ልብ ምን ያህል ጠንካራ ባህላዊ ግንብ እንደነበረበት ያሳያል፤ አንዳንድ ጊዜ የተሰረጸ የልብ አመለካከትን ለመለወጥ አንድ ጊዜ ብቻ ከእግዚአብሔር መስማት በቂ አይሆንም — መንፈስ ቅዱስ በትዕግስት ይደጋግማል።

ይህ ክስተት "ሁለተኛው ጴንጤቆስጤ" ተብሎ ይታሰባል፤ ልክ በኢየሩሳሌም እንደ ተደረገው፣ መንፈስ ቅዱስ በአሕዛብ ላይ ወርዶ በአዲስ ልሳኖች እንዲናገሩ አድርጓቸዋል (10:44-46)። ይህ ደግሞ ጴጥሮስንም ሆነ አብረውት የመጡትን የተገረዙ አማኞች "አስገርሟቸዋል" (10:45) — የእግዚአብሔር ጸጋ ስፋት ብዙ ጊዜ ከእኛ ገደብ በላይ ነው። ጴጥሮስ ግን ወዲያውኑ "እኒህ በእኛ እንደ ተቀበልነው መንፈስ ቅዱስን የተቀበሉት ውኃ እንዳይጠመቁ ማን ይከለክላል?" (10:47) ብሎ በጥምቀት ወደ ማኅበረሰቡ ተቀበላቸው — ውጫዊ ልማድ ውስጣዊ የመንፈስ ቅዱስ ምስክርነትን ሊገታ አይችልም። ይህ ታሪክ ራሱ ለዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን ትልቅ ማስጠንቀቂያ ይዟል፤ ብዙ ጊዜ የራሳችን ባህላዊ ወይም ማኅበራዊ ገደቦች፣ እግዚአብሔር ራሱ ክፍት ያደረገውን በር ልንዘጋ እንችላለን — ጴጥሮስ ግን ራዕዩን ባየ ጊዜ ወዲያውኑ ለመታዘዝ ፈቃደኛ ሆነ፣ ይህም ለእኛ ትልቅ ምሳሌ ነው።

ጴጥሮስ ወደ ኢየሩሳሌም ተመልሶ ለጠየቁት ወንድሞች የቆርኔሌዎስን ተሞክሮ ሙሉ በሙሉ ደረጃ በደረጃ ይተርክላቸዋል፤ "እነርሱ በተመሳሳይ ስጦታ የተካፈሉ ከሆነ እኔ እግዚአብሔርን ልከለክል የምችለው ማን ነኝ?" (11:17) ብሎ ተከራከረ። ይህ ትሕትና የተሞላበት አቀራረብ ውጤት አስገኝቷል፦ "እንግዲህ ለአሕዛብ ደግሞ ወደ ሕይወት የሚያደርስ ንስሐ ሰጠ ብለው አከበሩ" (11:18)። ይህ ምላሽ ራሱ የቤተ ክርስቲያንን ጤናማ ውሳኔ አሰጣጥ ንድፍ ያሳያል፤ ጥያቄ ሲነሳ ማስረጃ ይቀርባል፣ ማስረጃ ይመዘናል፣ የመንፈስ ቅዱስ ምስክርነት ይታመናል፣ ውሳኔ ደግሞ በምስጋና ይደመደማል — ክርክር ወደ ክፍፍል ሳይሆን ወደ አንድነትና ውዳሴ ያመራል። ከዚህ ክስተት በኋላ በአንጾኪያ ተበታትነው የነበሩ አማኞች ለአሕዛብ ወንጌልን በግልጽ መስበክ ጀመሩ፤ "ክርስቲያን" የሚለው ስም ለመጀመሪያ ጊዜ የተጠራው በዚህች ከተማ ነው (11:26)። ይህ ስም ቀላል መጠሪያ ብቻ ሳይሆን፣ አማኞች ማንነታቸውን ከክርስቶስ ጋር ብቻ የሚያገናኙበት አዲስ ማንነት መገለጫ ነው — ከዚያ በፊት አማኞች እንደ "የመንገዱ ተከታዮች" ወይም እንደ አይሁድ ኑፋቄ ይታዩ ነበር፤ አሁን ግን ማንነታቸው ከክርስቶስ ራሱ ጋር ብቻ የተያያዘ ልዩ ማንነት ሆነ። በርናባስ ወደ አንጾኪያ ተልኮ ሲደርስ "የእግዚአብሔርን ጸጋ ባየ ጊዜ ደስ አለው፤ በልባቸውም ዓላማ ሁሉ በጌታ እንዲጸኑ መከራቸው" (11:23) — ይህ ትሁት፣ አበረታች የአመራር ዘይቤ ለዛሬዎቹ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ግሩም ምሳሌ ነው፤ በርናባስ "የመጽናናት ልጅ" (4:36) እንደ ተባለው ስሙ፣ ሁልጊዜ ሌሎችን የሚያበረታታ፣ የማይቀናበት፣ የሌላውን ስኬት በደስታ የሚያከብር ሰው ነበር።

ንጉሥ ሄሮድስ ያዕቆብን በሰይፍ ገደለ፣ ጴጥሮስንም አሰረ፤ ቤተ ክርስቲያኗ ግን ያለማቋረጥ ጸለየች (12:5)። ይህ ንፅፅር — አንድ ሐዋርያ በሰይፍ ሲሞት ሌላው ግን በተአምር ሲድን — ራሱ ለብዙዎቻችን ግራ የሚያጋባ ጥያቄ ያስነሳል፦ ለምን እግዚአብሔር አንዱን አዳነ፣ ሌላውን ግን ወደ ክብር ወሰደ? ይህ ጥያቄ በመጽሐፉ ውስጥ በቀጥታ አልተመለሰም፤ ይህም ራሱ ስለ እግዚአብሔር ሉዓላዊነት ትሕትና የተሞላበት ትምህርት ነው — የእግዚአብሔር መንገዶች ሁልጊዜ ለእኛ ግልጽ አይደሉም፣ እኛ ግን በሁሉም ሁኔታ በእምነት እንድንታመንበት ተጠርተናል። መልአክ በሌሊት ወደ ጴጥሮስ ገብቶ ከሰንሰለቱ ፈትቶ ከወህኒ ቤት አወጣው — ጠባቂዎቹም ምንም ሳያውቁ። ጴጥሮስ ወደ ቤቱ ተመልሶ ሲያንኳኳ፣ የሚጸልዩለት ሰዎች እንኳ "እውነት ነው ብለው ሊያምኑ" አልቻሉም (12:14-15) — ይህ ትንሽ ዝርዝር ራሱ ሉቃስ በእውነተኛነት እንደሚጽፍ ያሳያል፣ እንዲሁም ብዙ ጊዜ የምንጸልየውን ያህል ተአምር ሲፈጸም እንኳ በእምነት ማመን ምን ያህል ከባድ እንደሚሆን በሚያሳዝን ግልጽነት ያሳየናል፤ ይህ ደግሞ ለእኛ ትልቅ ማጽናኛ ነው — ትንሽ እምነት ያላቸው ደቀ መዛሙርት እንኳ እግዚአብሔር ጸሎታቸውን ይመልስ ነበር።

ይህ ታሪክ ጸሎት ኃያል መሆኑን ብቻ ሳይሆን፣ ስደት ውስጥ ያለች ቤተ ክርስቲያን ተስፋ ልትቆርጥ እንደማይገባት ያስተምረናል፤ አንዳንዴ እግዚአብሔር በተአምር ያድናል፣ አንዳንዴ ደግሞ (እንደ ያዕቆብ) ወደ ክብር ያስገባል — ሁለቱም በእርሱ እጅ ውስጥ ናቸው። ምዕራፉ የሚያበቃው ራሱን እንደ አምላክ ባቀረበው በሄሮድስ አስፈሪ ፍርድ ነው (12:23)፤ ሄሮድስ ክብርን ለእግዚአብሔር ካልሰጠ በኋላ በትል ተበልቶ የሞተው መጨረሻ፣ ማንኛውም ኃይል ራሱን ከእግዚአብሔር ስፍራ ከፍ ለማድረግ ቢሞክር ምን እንደሚደርስበት ያስጠነቅቃል። "የእግዚአብሔር ቃል ግን አደገ በዛም" (12:24) የሚለው ማጠቃለያ ደግሞ የትኛውም ምድራዊ ኃይል ወንጌልን ማቆም እንደማይችል ያውጃል፤ ነገሥታት ይነሱ ይወድቃሉ፣ የእግዚአብሔር ቃል ግን ለዘላለም ጸንቶ ይቆያል።

በአንጾኪያ ቤተ ክርስቲያን ስትጾምና ስትጸልይ፣ መንፈስ ቅዱስ ራሱ "በርናባስንና ሳውልን ለጠራኋቸው ሥራ ለዩልኝ" (13:2) ብሎ አዘዘ። ይህ ተልዕኮ ከሰው ውሳኔ ሳይሆን ከመንፈስ ቅዱስ ቀጥተኛ መሪነት እንደጀመረ ልብ ይሏል፤ ደግሞም ቤተ ክርስቲያኗ በጾምና በጸሎት ውስጥ ሆና ነው ይህን ድምፅ የሰማችው — ይህ ደግሞ ትልቅ ውሳኔዎችን ከማድረጋችን በፊት፣ በተለይም የተልዕኮና የአገልግሎት ጥሪዎችን በተመለከተ፣ በጾምና በጸሎት ራሳችንን ማዘጋጀት ምን ያህል አስፈላጊ እንደ ሆነ ያስተምረናል። ጳውሎስና በርናባስ ቆጵሮስንና እስያ ትንሿን አቋርጠው በፍርግያ ውስጥ ባሉ ከተሞች ወንጌልን ሰበኩ። በጲስድያ አንጾኪያ ጳውሎስ ያደረገው ስብከት (13:16-41)፣ የእስራኤልን ታሪክ ከዳዊት ጀምሮ ወደ ክርስቶስ በማምጣት፣ በዚህ ጉዞ ውስጥ ትልቅ ለውጥ አመጣ፦ አይሁድ ሲቃወሙ፣ ጳውሎስና በርናባስ ወደ አሕዛብ ዘወር አሉ፦

ይህ ንድፍ (በምኩራብ መጀመር፣ ተቃውሞ ሲገጥም ወደ አሕዛብ መዞር) በቀሪዎቹ የጳውሎስ ጉዞዎች ደጋግሞ ይደገማል፤ ወንጌል ለአይሁድ ቀዳሚነት ቢኖረውም ወሰን የለውም። "ለዘላለም ሕይወት የተመረጡ ሁሉ አመኑ" (13:48) የሚለው ሐረግ ደግሞ የመዳን ተነሳሽነት በእግዚአብሔር ምርጫ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያመለክታል፤ ይህ ጥልቅ ትምህርት ለምዕመናን ትልቅ መጽናኛ ይሰጣል — መዳናችን በራሳችን ብቃት ላይ ሳይሆን በእግዚአብሔር ጸጋ ላይ የተመሠረተ ነው። አሕዛብ ይህን ቃል ሲሰሙ "ደስ አላቸው፥ የጌታንም ቃል አከበሩ" (13:48) የሚለው ምላሽ ደግሞ ወንጌል ለልብ ምን ያህል ደስታ እንደሚያመጣ ያሳያል፤ የእግዚአብሔር ቃል ግፊት ወይም ሸክም ሳይሆን የሚያድን ደስ የሚያሰኝ ዜና ነው። ተቃውሞ ቢነሳም "ደቀ መዛሙርቱም በደስታና በመንፈስ ቅዱስ ተሞልተው ነበር" (13:52) — ውጫዊ ችግር ውስጣዊ ደስታን ሊነጥቅ አይችልም ማለት ነው።

በልስጥራ ጳውሎስ ከትውልዱ ጀምሮ አንካሳ የነበረ ሰው ፈወሰ፤ ሕዝቡ ግን ጳውሎስንና በርናባስን እንደ አማልክት (ዜዉስና ሄርሜዎስ) ቆጥረው ሊሰዉላቸው ሞከሩ (14:11-13)። ሁለቱ ሐዋርያት ግን ልብሳቸውን ቀደው "እኛ ደግሞ እንደ እናንተ የምንሠቃይ ሰዎች ነን" (14:15) ብለው ክብሩን ወደ እግዚአብሔር መለሱ — ይህ ትሕትና ማንኛውም አገልጋይ ውዳሴ ሲቀርብለት ሊኖረው የሚገባ ትክክለኛ ምላሽ ምሳሌ ነው፤ ውዳሴን መቀበል መንፈሳዊ ኩራትን ያመጣል፣ ክብርን ወደ እግዚአብሔር መመለስ ግን ልብን በንጽሕና ይጠብቃል። አስገራሚው ነገር ግን፣ ተመሳሳይ ሕዝብ በጥቂት ጊዜ ውስጥ ተነሳስቶ ጳውሎስን በድንጋይ ወግረው ሞቷል ብለው ጥለውት ወጡ (14:19) — የሰው ልብ ምን ያህል ተለዋዋጭ እንደሆነ የሚያሳይ ማስጠንቀቂያ ነው፤ ዛሬ የሚያመሰግኑህ ሕዝብ ነገ ሊቃወሙህ ይችላሉ፣ ስለዚህ ማንነታችንን በሰው አድናቆት ሳይሆን በእግዚአብሔር ጥሪ ላይ ልንመሠርት ይገባል። ጳውሎስ ግን በተአምር ተነስቶ ወደ ከተማይቱ ተመልሶ ገባ (14:20) — ይህ ትንሽ ዝርዝር ራሱ ጳውሎስ ለወንጌል ስርጭት ምን ያህል ጽናት እንደነበረው ያሳያል፤ በድንጋይ ተወግሮ የሞተ የመሰለ ሰው በማግስቱ ወደ ሌላ ከተማ ተጉዞ ደግሞ ወንጌልን ይሰብካል (14:21)። ጉዞው ሲያበቃ ጳውሎስና በርናባስ ወደ አንጾኪያ ተመልሰው "ደግሞም ለአሕዛብ የእምነትን በር እንደ ከፈተላቸው" (14:27) ተናገሩ — ይህ ዘገባ ሁሉም ስኬት የእግዚአብሔር ሥራ እንደሆነ የሚያውጅ ትሁት ማጠቃለያ ነው፤ "የከፈትንላቸው" ሳይሆን "የከፈተላቸው" የሚል ግስ አጠቃቀም ራሱ ትህትና የተሞላ ነው።

ቤተ ክርስቲያኗ እያደገች ስትሄድ፣ አሕዛብ ለመዳን የሙሴን ሕግ (በተለይ ግርዘትን) መጠበቅ አለባቸው ወይ የሚለው ጥያቄ ትልቅ ውዝግብ አስነሳ። በኢየሩሳሌም የተካሄደው ይህ ጉባኤ የቤተ ክርስቲያንን የመጀመሪያ ትልቅ የዶክትሪን ቀውስ ፈታ። ጴጥሮስ የቆርኔሌዎስን ተሞክሮ ጠቅሶ፣ ጳውሎስና በርናባስ ደግሞ በአሕዛብ መካከል ያደረጉትን ተአምራት መስክረው፣ ያዕቆብ የመጨረሻውን ፍርድ ሰጠ፦

ውሳኔው ግልጽ ነበር፦ አሕዛብ ለመዳን አይሁድ መሆን አያስፈልጋቸውም፤ ከወንድሞቻቸው ጋር ኅብረት ግን እንዲኖራቸው ጥቂት ተግባራዊ መመሪያዎች ብቻ ተሰጣቸው (15:20,29)። ይህ ውሳኔ ክርስትናን ከተወሰነ የአይሁድ ኑፋቄነት ወደ ዓለም አቀፋዊ የጸጋ ሃይማኖት ያሸጋገረ ወሳኝ ታሪካዊ ውሳኔ ነው። ይህ ጉባኤ ራሱ ለዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን ትልቅ ምሳሌ ይሆናል፤ ዶክትሪናዊ ልዩነት ሲነሳ ወደ ክፍፍል ከመሄድ ይልቅ፣ ቅዱስ መጻሕፍትን በጥልቀት በመመርመር፣ የተለያዩ ምስክርነቶችን በማዳመጥ፣ በአክብሮት በመወያየት፣ ውሳኔ ላይ መድረስ የተሻለው መንገድ ነው። ጉባኤው ውሳኔ ሲደርስ "መንፈስ ቅዱስንም እኛንም መልካም መስሎን" (15:28) ብለው መጻፋቸው ደግሞ፣ ውሳኔ ማድረግ በጋራ ውይይት፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ምስክርነትና በመንፈስ ቅዱስ መሪነት አብሮ የሚሠራ ሂደት መሆኑን ያሳያል፤ ይህ ለዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን የውሳኔ አሰጣጥ ትልቅ ምሳሌ ነው። ምዕራፉ በተጨማሪ በጳውሎስና በበርናባስ መካከል ስለ ማርቆስ በተነሳ ጠንካራ አለመግባባት፣ ሁለቱ ተለያይተው በተለያዩ አቅጣጫ እንዴት እንደ ቀጠሉ ያሳያል (15:36-41) — ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ቅዱሳን እንኳ ፍጹማን ባይሆኑም፣ እግዚአብሔር ግን ከዚያ አለመግባባት እንኳ ሁለት የተለያዩ የወንጌል ጉዞዎችን በማምጣት ክፉውን ወደ በጎ ይለውጣል።

ጳውሎስ ወደ እስያ ለመሄድ ሲያቅድ፣ መንፈስ ቅዱስ ደጋግሞ ከለከለው (16:6-7)፤ ይህ ራሱ አስፈላጊ ትምህርት ነው — ተልዕኮ የሚመራው በሰው ውጥን ብቻ ሳይሆን በእግዚአብሔር ፈቃድ ጭምር ነው። በዚህ ክፍል "የፈቀደላቸው አልነበረም" የሚል ሐረግ ሁለት ጊዜ ይደጋገማል፤ ይህ ደግሞ የተዘጉ በሮች እንኳ ከእግዚአብሔር ፈቃድ ውጭ እንዳልሆኑ ያሳየናል — ብዙ ጊዜ ያልተከፈቱልን በሮች፣ ወደ ተሻለ አቅጣጫ እንድንዞር የእግዚአብሔር ጥበቃ ናቸው። በሌሊት ራዕይ የመቄዶንያ ሰው "ወደ መቄዶንያ ተሻገርና እርዳን" ብሎ ሲለምነው፣ ወንጌል ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ አውሮፓ ምድር ተሻገረ። በፊልጵስዩስ ጳውሎስ የመጀመሪያዋን አማኝ ልድያን አገኘ (16:14-15)፤ "ጌታ ልብዋን ከፈተላት" የሚለው ሐረግ ማንም ሰው ያለ እግዚአብሔር ጸጋ ወደ እምነት ሊመጣ እንደማይችል ያሳያል — ልድያ የነጋዴ ሴት፣ ገለልተኛ፣ ንብረት ያላት ብትሆንም፣ የእግዚአብሔር ጸጋ ካልነካት በስተቀር ልቧ ለወንጌል ክፍት ሊሆን አልቻለም ነበር።

በፊልጵስዩስ ጳውሎስና ሲላስ ስለ ወንጌል ታስረው ተገረፉ፣ ነገር ግን በእኩለ ሌሊት ዘምረው ጸለዩ። ታላቅ የመሬት መንቀጥቀጥ የወህኒውን በሮች ከፈተ፤ የወህኒ ቤቱ ጠባቂ ራሱን ሊገድል ሲል ጳውሎስ ከለከለው፣ ጠባቂውም ተንቀጥቅጦ "ምን ላድርግ ትድን ዘንድ?" ብሎ ጠየቀ።

ይህ ታሪክ ስቃይና ውርደት ውስጥ እንኳ ምስጋና ማቅረብ የሚፈጥረውን መንፈሳዊ ኃይል ያሳየናል፤ ወህኒ ቤት ራሱ የምስክርነት መድረክ ሆነ። ጳውሎስና ሲላስ እግሮቻቸው በካቴና ታስረው፣ ጀርባቸው ተገርፎ፣ በጨለማ ውስጥ ሆነው ግን "እያመሰገኑ" (16:25) መዘመራቸው ራሱ ለዙሪያቸው ላሉ እስረኞች ትልቅ ምስክርነት ነበር — "እስረኞችም ይሰሙአቸው ነበር" (16:25) የሚለው ሐረግ የምስጋና ጸሎት ራሱ ወንጌላዊ ኃይል እንዳለው ያሳያል። ልብ ልንል የሚገባ ተጨማሪ ነገር፣ ጳውሎስና ሲላስ ንጋት ላይ በነጻ ልንለቀቅ እንችል ነበር ቢባሉም፣ የሮማ ዜግነታቸውን ጠቅሰው ተገቢው ይቅርታ እንዲደረግላቸው መጠየቃቸው ነው (16:37-39) — ይህ ደግሞ ስለ ወንጌል ስንታገል ህጋዊ መብቶቻችንን በጥበብ መጠቀም ተገቢ መሆኑን ያሳያል፤ ችግርን ለራስ ጥቅም ብቻ ሳይሆን ለቀጣዩ የቤተ ክርስቲያን ደኅንነት ጭምር ግምት ውስጥ በማስገባት ነው።

በተሰሎንቄ ጳውሎስ "ክርስቶስ መከራ ይቀበልና ከሙታን ይነሣ ዘንድ ይገባው እንደ ነበረ" (17:3) ከመጻሕፍት እየገለጠ ተከራከረ፤ በቤርያ ደግሞ ሰዎቹ "ይህ ነገር እንደዚህ ይሆንን? ብለው ዕለት ዕለት መጻሕፍትን መርምረው ስለ ተቀበሉት ቃል ልበ ሰፊዎች ነበሩ" (17:11) ተብለው ተመስክሮላቸዋል — ይህ ደግሞ ጤናማ እምነት ማለት ያለ ጥያቄ መቀበል ሳይሆን፣ የተሰማንን በቅዱስ መጽሐፍ እየመረመርን ማረጋገጥ መሆኑን ያስተምረናል፤ ቤርያውያን የተመሰገኑት ብዙ ስለ አመኑ ብቻ ሳይሆን፣ ከማመናቸው በፊት በጥንቃቄ ስለ መረመሩ ጭምር ነው — ይህ ደግሞ ለዛሬ ምዕመናን ትልቅ ምሳሌ ነው፤ ማንኛውንም ትምህርት ያለ ማጣራት ከመቀበል ይልቅ፣ ሁልጊዜ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር ማመሳከር ይገባናል።

ጳውሎስ በግሪክ ፍልስፍና ማዕከል በአርዮስፋጎስ "ለማይታወቅ አምላክ" የተሰራን መሠዊያ ተመልክቶ ንግግር ጀመረ። ከውግዘት ይልቅ ከጋራ መሠረት ተነስቶ፣ የግሪክ ገጣሚዎችን ጠቅሶ፣ ወደ ፈጣሪ አምላክ ማንነትና ወደ ትንሣኤ እውነት አመራቸው። ይህ አቀራረብ ራሱ ትልቅ ስልት ይይዛል፤ ጳውሎስ የተመልካቾቹን ባህል ወይም እምነት ከመናቅ ይልቅ፣ በውስጡ ያለውን የእውነት ፍንጭ ("ለማይታወቅ አምላክ" የሚለው ጽሑፍ) በመጠቀም ወደ እውነተኛው አምላክ የመመለሻ ድልድይ ያደርገዋል — "እኔ የማልታወቀውን ይህን የምታመልኩትን እነግራችኋለሁ" (17:23) ሲል፣ ንቀት ሳይሆን ጥበብ የተሞላበት ትስስር ይፈጥራል።

ውጤቱ የተደባለቀ ነበር፤ አንዳንዶች ዘበቱ፣ ሌሎች "ስለዚህ ነገር ደግመን ልንሰማህ እንወዳለን" አሉ፣ ጥቂቶችም አመኑ (17:32-34)። ይህ ደግሞ እውነት ነው፦ ወንጌል ስንሰብክ ሁሉም አያምንም፤ ውጤቱ የእኛ ኃላፊነት ሳይሆን የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ነው። የእኛ ኃላፊነት ታማኝ ምስክርነት ብቻ ነው። ይህ ንግግር ደግሞ ጳውሎስ ወንጌልን ለተለያዩ ባህሎችና ሃይማኖታዊ ዳራዎች እንዴት በጥበብ ማስማማት እንደሚችል የሚያሳይ ግሩም ምሳሌ ነው — መልእክቱ ሳይለወጥ አቀራረቡ ግን ለተመልካቹ ተስማሚ ሆኖ ተለውጧል፤ ይህ መርህ ዛሬ ለተለያዩ ባህሎችና ትውልዶች ወንጌልን ለምናደርስ ሁሉ ትልቅ ስልታዊ ትምህርት ይሰጣል።

ጳውሎስ በቆሮንቶስ ለአንድ ዓመት ተኩል ተቀምጦ አስተማረ (18:11)፤ ይህ ረጅም ቆይታ ጤናማ ማኅበረሰብ ለመገንባት ጊዜ እንደሚያስፈልግ ያሳያል። ጌታ ራሱ በሌሊት ራዕይ ተገልጦ "አትፍራ ተናገር እንጂ ዝም አትበል፤ እኔ ከአንተ ጋር ነኝ... በዚህች ከተማ ብዙ ሕዝብ አለኝና" (18:9-10) ብሎ ማበረታታቱ፣ ተልዕኮ ውስጥ ፍርሃት ሲገጥመን ክርስቶስ ራሱ አብሮን እንዳለ ያስታውሰናል። "ብዙ ሕዝብ አለኝ" የሚለው ቃል ደግሞ ገና ያላመኑ ብዙ ነፍሳት እንኳ በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ አስቀድመው "የእርሱ" መሆናቸውን ያሳያል — ይህ ደግሞ ለምስክርነት አገልግሎት ትልቅ ተስፋ ይሰጣል፤ በጣም ጨለማ በሚመስል ከተማ ውስጥ እንኳ፣ እግዚአብሔር ገና ያልተገለጡ ብዙ ምርጦችን ይዞ ይሆናል። አቂላና ጵርስቅላ የተባሉ ባልና ሚስት ለወንጌል አገልግሎት ትልቅ አጋር ሆነው ይታያሉ፤ አጵሎስ የተባለውን "የእግዚአብሔርን መንገድ ይልቁን በትክክል ገለጡለት" (18:26) — ይህ ደግሞ በትህትና ተማምኖ አንዱ ሌላውን ማነጽ ምን ያህል ውጤታማ እንደሆነ ያሳያል፤ አገልግሎት የቡድን ሥራ እንጂ የግለሰብ ብቻ አይደለም። ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ ይህ ባልና ሚስት አጵሎስን "ወደ ቤታቸው ወስደው" (18:26) በግል ማስተማራቸው ነው — ይህ ደግሞ ትክክለኛ የደቀ መዝሙር ማድረግ ብዙ ጊዜ በአደባባይ ትምህርት ብቻ ሳይሆን በግል፣ በቤት ውስጥ፣ በፍቅር በተሞላ ግንኙነት እንደሚፈጸም ያስተምረናል።

በኤፌሶን ጳውሎስ ለሦስት ዓመታት ያህል በትምህርት ተጉ (19:8-10፣ 20:31)፤ ውጤቱ "በእስያ የሚኖሩ አይሁድም የግሪክ ሰዎችም ሁሉ የጌታን ቃል ሰሙ" የሚል ስፋት ያለው ተጽዕኖ ነበር። ይህ ረጅም፣ ቀጣይነት ያለው ትምህርት ራሱ ለዛሬ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ትልቅ ትምህርት ይይዛል፤ ዘላቂ መንፈሳዊ ለውጥ ብዙ ጊዜ የሚመጣው ከአንድ ጊዜ ስብከት ሳይሆን ከቀጣይነት ያለው፣ ጥልቀት ያለው ትምህርት ነው። አስማት ይሠሩ የነበሩ ብዙዎች መጻሕፍታቸውን በአደባባይ አቃጠሉ (19:19) — እውነተኛ ንስሐ ሁልጊዜ ዋጋ ያስከፍላል፣ ግን ነጻነትንም ያመጣል፤ የተቃጠሉት መጻሕፍት ዋጋ "አምሳ ሺህ ብር" (19:19) እንደ ነበር ተጠቅሷል — ንስሐ የገባ ልብ ለወንጌል እውነት ሲል ትልቅ የገንዘብ ዋጋን ጭምር ለመክፈል ዝግጁ መሆኑን ያሳያል፤ ይህ ደግሞ ዛሬም ንስሐ ብዙ ጊዜ ተጨባጭ፣ ውድ ዋጋ የሚያስከፍል መሆኑን ያስታውሰናል — ውስጣዊ ስሜት ብቻ ሳይሆን ተግባራዊ መተውና መለያየት ይጠይቃል። የወንጌል ስርጭት ግን ያለ ተቃውሞ አልነበረም፤ ድሜጥሮስ የተባለ የብር አንጥረኛ የአርጤምስ ጣኦት ምስል ሠርቶ ይሸጥ የነበረ ሰው፣ ወንጌል ንግዱን እየጎዳበት እንደሆነ ሲያይ ትልቅ ሁከት አስነሳ (19:23-41)። ይህ ትረካ ወንጌል ብዙ ጊዜ ሃይማኖታዊ ተቃውሞ ብቻ ሳይሆን ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ጥቅም ሲነካ ጭምር ተቃውሞ እንደሚያስነሳ ያሳየናል፤ ወንጌል የልብ ብቻ ሳይሆን የኑሮ ልማድና የገንዘብ ፍላጎት ጭምር ሲፈታተን፣ ተቃውሞው ብዙ ጊዜ የበለጠ ጠንካራ ይሆናል።

ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም ከመሄዱ በፊት የኤፌሶንን ሽማግሌዎች ወደ ሚሌጢን ጠርቶ ልብ የሚነካ የስንብት ንግግር አደረገ። ራሱን እንደ ምሳሌ አቅርቦ፣ "ማንንም ብር ወይም ወርቅ ወይም ልብስ አልመኘሁም" (20:33) ሲል ንጹሕ አገልግሎቱን መሰከረ፤ ለራስ ጥቅም ሳይሆን ለመንጋው ደኅንነት የሚተጋ እረኛ ምሳሌ ትቶልናል።

ይህ ጥቅስ "የእግዚአብሔርን ቤተ ክርስቲያን በገዛ ደሙ የዋጃት" የሚል ኃያል ሐረግ ይዟል — ይህ ማለት ቤተ ክርስቲያን ማንም ሰው ሊገዛት የማይችል ቤት ስትሆን፣ ዋጋ የተከፈለላት በራሱ በክርስቶስ ደም ብቻ ነው። ይህ አንድ ሐረግ ብቻውን ስለ ክርስቶስ አምላክነትና ስለ ቤተ ክርስቲያን ዋጋ ትልቅ ነገረ-መለኮት ይይዛል፤ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የሚጠብቁት መንጋ የራሳቸው ንብረት ሳይሆን በክርስቶስ ደም የተገዛ ውድ ንብረት መሆኑን ማወቅ ለአመራራቸው ትሑት፣ ጥንቃቄ የተሞላበት አቀራረብ መሠረት ይሆናል። ጳውሎስ ደግሞ ከዚያ በኋላ ስለ "ጨካኝ ተኵላዎች" (20:29) — ውሸተኛ አስተማሪዎች — አስጠነቀቃቸው፤ ይህ ደግሞ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ምዕመናንን ከሐሰት ትምህርት የመጠበቅ ኃላፊነት እንዳለባቸው ያስተምረናል፤ "ከእናንተ ራሳችሁ ደግሞ ደቀ መዛሙርትን ወደ ኋላቸው ይስቡ ዘንድ የተጣመመ ነገር የሚናገሩ ሰዎች ይነሣሉ" (20:30) የሚለው ማስጠንቀቂያ ደግሞ አደጋው ከውጭ ብቻ ሳይሆን ከውስጥ ጭምር ሊመጣ እንደሚችል ያሳያል። ምዕመናኑ ተነስተው ባለቀሰ ልብ ሲሰናበቱት፣ "ፊቱን ደግመው እንደማያዩ ስለ ተናገረው ቃል ይልቁንም አዘኑ" (20:38) — እውነተኛ መንፈሳዊ አባትነት ምን ያህል ጥልቅ ፍቅርን እንደሚያፈራ ያሳያል፤ ይህ ስንብት ራሱ የእውነተኛ የጋራ የቤተ ክርስቲያን ግንኙነት ውበትና ጥልቀት ምን ያህል ውድ ነገር እንደሆነ ያሳየናል።

ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም ሲደርስ በአይሁድ ተይዞ በሐሰት ተከሰሰ፤ የሮም ወታደሮች ከሕዝቡ ነጥቀው አዳኑት። በዚህ ትረካ ውስጥ ልብ ልንል የሚገባ ነጥብ፣ ብዙ ወንድሞችና ነቢያት (አጋቦስን ጨምሮ) ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም እንዳይሄድ ደጋግመው ቢያስጠነቅቁትም (21:4,11)፣ ጳውሎስ ግን "ስለ ጌታ ስለ ኢየሱስ ስም ልሞት ደግሞ በኢየሩሳሌም የተዘጋጀሁ ነኝ" (21:13) ብሎ ጸንቶ ቀጠለ — ይህ ደግሞ ስለ ወንጌል ተልእኮ ራስን ሙሉ በሙሉ አሳልፎ መስጠት ምን እንደሚመስል ግልጽ ምስል ይሰጠናል፤ ልብ ልንል የሚገባው ደግሞ፣ ትንቢቱ ራሱ ትክክለኛ ቢሆንም፣ ትርጉሙ (ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም መሄድ የለበትም የሚለው) ከወዳጆቹ ስሜታዊ ትርጓሜ የመጣ እንጂ ከመንፈስ ቅዱስ ራሱ ትእዛዝ አልነበረም — ይህ ደግሞ የትንቢት ስጦታና የግል ትርጓሜ መለየት ምን ያህል ጥንቃቄ እንደሚያስፈልገው ያስተምረናል።

ጳውሎስ በሸንጎ ፊት ቀርቦ ደግሞ ስለ ትንሣኤ ተስፋ ተናገረ (23:6)፤ ይህ ደግሞ በፈሪሳውያንና በሰዱቃውያን መካከል ትልቅ ክርክር አስነሳ — ጳውሎስ በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ እንኳ ጥበቡን ተጠቅሞ የተከሳሾቹን መከፋፈል ወደ ራሱ ጥቅም መለወጡ የእግዚአብሔር ጥበብ ብዙ ጊዜ በተራ ሰው ብልህነት ጭምር እንደሚገለጥ ያሳያል። በዚያች ሌሊት ጌታ ራሱ "አይዞህ ጳውሎስ፤ በኢየሩሳሌም ስለ እኔ እንደ መሰከርህ እንዲሁ በሮሜ ደግሞ ልትመሰክር ይገባሃል" (23:11) ብሎ አበረታታው — ይህ ተስፋ ጳውሎስ ወደፊት ለሚያጋጥመው ረጅም የፍርድ ቤት ጉዞ ትልቅ ብርታት ሆኖታል፤ የእግዚአብሔር ተስፋ በጨለማ ወቅቶች ውስጥ ብርሃን ይሰጣል። ይህ ራዕይ ደግሞ ራሱ የመጽሐፉን ትልቅ ጭብጥ ያረጋግጣል፦ ክርስቶስ ራሱ የተልእኮውን ዕቅድ ይመራል፣ ማንም ምድራዊ ኃይል ዕቅዱን ማስተጓጎል አይችልም።

ተከታዮቹ ምዕራፎች ጳውሎስ በተለያዩ ገዥዎች (ፊልክስ፣ ፊስጦስ) እና በንጉሥ አግሪጳ ፊት ራሱን ሲከላከል ያሳያሉ — እያንዳንዱ ችሎት ግን ወደ ተጨማሪ ወንጌል ስብከት አጋጣሚ ተለወጠ። ፊልክስ ጳውሎስን ሲሰማ "ስለ ጽድቅና ስለ ራስን መግዛት ስለሚመጣውም ፍርድ ሲናገር ፊልክስ ደነገጠ" (24:25) የሚል ዘገባ አለ — ወንጌል እውነት ሲነገር በተመልካቾች ልብ ውስጥ የሚፈጥረውን ውስጣዊ ውዥንብር ያሳያል፤ ፊልክስ ግን ውሳኔ ማድረግን ወደ "ተስማሚ ጊዜ" (24:25) አራዘመው — ይህ የብዙ ሰው ምላሽ ለወንጌል ጥሪ ምሳሌ ነው፤ ብዙ ጊዜ ሰዎች እውነትን ሲሰሙ ይነካሉ፣ ውሳኔ ግን ወደፊት ያዘገያሉ — ይህ መዘግየት ግን ራሱ አደገኛ ነው፣ ምክንያቱም "ተስማሚው ጊዜ" ብዙ ጊዜ ፈጽሞ አይመጣምና።

ጳውሎስ በሰንሰለት ታስሮ ቢሆንም እንኳ ደፋር ምስክርነቱን አላቆመም፤ "አጭርም ይሁን ረዥም፥ አንተ ብቻ ሳትሆን ዛሬ የምትሰሙኝ ሁሉ እንደ እኔ እንድትሆኑ በእግዚአብሔር ዘንድ እመኝ ነበር፥ ከዚህ እስራት በቀር" (26:29) ሲል፣ የግል ነጻነቱን እንኳ ከወንጌል ስርጭት ያነሰ ዋጋ እንዳለው አሳይቷል። ይህ ደግሞ ጳውሎስ ለራሱ ነጻነት ሳይሆን ለሌሎች መዳን ይተጋ እንደነበር የሚያሳይ ግሩም ማሳያ ነው፤ ራሱ በሰንሰለት ታስሮ ሳለ፣ ለራሱ ነጻነት ከመጨነቅ ይልቅ ለሰሚዎቹ መንፈሳዊ ነጻነት ይመኝ ነበር — ይህ ደረጃ ያለው ራስ ወዳድ ያልሆነ ፍቅር ለዛሬ ምዕመናን ትልቅ ምሳሌ ነው። አግሪጳ "በጥቂት ጊዜ ክርስቲያን ልትሆነኝ ትወዳለህ" (26:28) ሲል ምላሽ ሰጠ — ይህ ደግሞ እውነት በቅርበት ሲነካ ልብ ምን ያህል ፈታኝ ምላሽ ሊሰጥ እንደሚችል ያሳያል፤ ወደ እምነት የቀረበ ልብ ሁልጊዜ ወደ እምነት አይደርስም።

ጳውሎስ ወደ ሮም በመርከብ ሲጓዝ፣ ታላቅ አውሎ ንፋስ መርከቢቱን አናወጣት፤ ሁሉም ተስፋ ቆርጠው ነበር። ጳውሎስ ግን በእምነት ተነስቶ "አይዞአችሁ፤ ከእናንተ ማንም አይጠፋም፥ ከመርከቢቱ በቀር" (27:22) ሲል ተስፋ ሰጣቸው፤ የእግዚአብሔር መልአክ በሌሊት ተገልጦለት እንደተናገረው ገለጸ። ይህ ታሪክ በአውሎ ንፋስ ውስጥ ላለ ማንኛውም አማኝ ትልቅ መጽናኛ ነው፤ እግዚአብሔር በማዕበል መካከልም ቃል ኪዳኑን ይጠብቃል። ልብ ልንል የሚገባ ነገር፣ ጳውሎስ ራሱ በዚያ አደገኛ ጉዞ ወቅት ለሌሎች ተስፋና መመሪያ የሚሆን ብቻ ሆኖ ሳይሆን፣ በተግባራዊ ጥበብም ጭምር የመርከበኞቹን ሕይወት ማዳን ችሏል (27:31,33-34) — መንፈሳዊነት ተግባራዊ ጥበብን አያገልም፣ ይልቁንም ያጎለብተዋል። ጳውሎስ ደግሞ በዚያች ፈታኝ ጉዞ ውስጥ ራሱ ኅብስት አንስቶ "በሁሉም ፊት አመሰገነ፥ ቆርሶም መብላት ጀመረ" (27:35) — ምስጋና በችግር ወቅት እንኳ ያለማቋረጥ የሚቀርብ ልማድ መሆኑን ያሳያል፤ ይህ ተግባር ራሱ ለ276 ተጓዦች ትልቅ ብርታት ሰጣቸው (27:36)።

መርከቢቱ ብትሰበርም ሁሉም በሕይወት ወደ ማልጣ ደሴት ደረሱ፤ በዚያም ጳውሎስ እባብ ነክሶት ምንም ሳይጎዳ ሲቀር ደሴቲቱ ሰዎች እንደ አምላክ ቆጠሩት (28:6)። ይህ ትንሽ ታሪክ በራሱ የእግዚአብሔር ጥበቃ በተለያዩ ያልተጠበቁ ሁኔታዎች ውስጥ እንኳ ከአገልጋዩ ጋር እንደሚሆን ያሳያል፤ የመርከብ መስበር፣ የእባብ ነክሻ — ማንኛውም አደጋ የእግዚአብሔርን ተልእኮ ማስተጓጎል አልቻለም። መጽሐፉ የሚያበቃው ጳውሎስ በሮም በእስር ላይ ሆኖ ነገር ግን ወንጌልን ያለ ምንም ከልካይ ሲሰብክ ነው፦

ይህ ሆን ተብሎ ክፍት የተተወ መደምደሚያ ታሪኩ አላለቀም እያለ ነው። "ያለ ማንም እንቅፋት" ተብሎ የተተረጎመው የግሪክኛ ቃል (አኮሉቶስ) የመጽሐፉ የመጨረሻ ቃል ሲሆን፣ ይህ ምርጫ በራሱ ጥልቅ ትርጉም አለው፦ የሮም ንጉሠ ነገሥት ኃይል፣ የባህር ማዕበል፣ የእባብ መርዝ፣ የአይሁድ ተቃውሞ — ማንኛውም ኃይል ወንጌልን ማገድ አልቻለም። ጳውሎስ ራሱ በሰንሰለት ታስሮ ቢሆንም እንኳ፣ "ራሱ በተከራየው ቤት ሁለት ዓመት ሙሉ ኖረ፥ ወደ እርሱም የመጡትን ሁሉ ተቀብሎ" (28:30) ስብከቱን ቀጠለ — ይህ ደግሞ ውጫዊ ገደብ ውስጣዊ ነጻነትን ሊገታ እንደማይችል ያሳያል፤ ጳውሎስ በሥጋ ታስሮ ቢሆንም በመንፈስ ግን ነጻ ነበር። ወንጌል ዛሬም ድረስ "ያለ ምንም ከልካይ" እየተሰበከ ነው፤ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 29 አሁን በእያንዳንዱ አማኝ ሕይወትና በቤተ ክርስቲያን ተልዕኮ እየተጻፈ ያለ ታሪክ ነው።