የክርስትና ሕይወት እና ሥነ ምግባር

የክርስትና ሕይወትና ሥነ-ምግባራዊ መዋቅር፣ በሰብዓዊ ጥረት ላይ በተመሠረቱ የሞራል ሕግጋትና የክልክል ዝርዝሮች ውስጥ የሚታጠር ሳይሆን፤ ይልቁንም በመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ አሠራር አማካይነት አማኙ ወደ መለኮታዊው አምሳል የሚያደርገው ጥልቅ የሆነ የኅላዌ ዕድገትና የለውጥ ጉዞ ነው። ይህ ክርስቲያናዊ ጉዞ ሃይማኖታዊ ግዳጅን ከመፈጸም የዘለለ፣ ከእግዚአብሔር ጋር የሚደረግ ሕያውና ቀጣይነት ያለው መንፈሳዊ ኅብረት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ወደ ሮሜ ሰዎች በላከው መልእክቱ ይህንን መንፈሳዊ እውነታ ወደ ላቀ ምልከታ ያሸጋግረዋል፦ "እንግዲህ፥ ወንድሞች ሆይ፥ ሰውነታችሁን እግዚአብሔርን ደስ የሚያሰኝና ሕያው ቅዱስም መሥዋዕት አድርጋችሁ ታቀርቡ ዘንድ በእግዚአብሔር ርኅራኄ እለምናችኋለሁ፥ ይህም ለአእምሮ የሚመች አገልግሎታችሁ ነው። የእግዚአብሔር ፈቃድ እርሱም በጎና ደስ የሚያሰኝ ፍጹምም የሆነው ነገር ምን እንደ ሆነ ፈትናችሁ ታውቁ ዘንድ በልባችሁ መታደስ ተለወጡ እንጂ ይህን ዓለም አትምሰሉ" (ሮሜ 12፥1-2)። በዚህ አውድ "መሥዋዕት" የሚለው ጽንሰ-ሐሳብ ከብሉይ ኪዳኑ ውጫዊና ጊዜያዊ የእንስሳት ደም መፍሰስ ተሻግሮ፣ በአማኙ የዕለት ተዕለት ኑሮ ውስጥ ያለማቋረጥ ወደሚቀርብ ራስን ለእግዚአብሔር የመስጠት ሕያው አምልኮ ተቀይሯል። ከዚህም ባሻገር፣ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ማለት ላዩን የሚታይ የባህርይ ማስተካከያ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን ፍጹም ፈቃድ ለመረዳት የሚያስችል ሥር-ነቀል የአእምሮና የልብ መታደስ መሆኑን ሐዋርያው አበክሮ ያስገነዝባል።

ይህ መንፈሳዊ የለውጥ ሂደት በሰው ልጅ የሞራል ኃላፊነትና በመለኮታዊ ጸጋ መካከል ያለውን ጥልቅ ትብብራዊ ምስጢር አቅፎ የያዘ ነው። ሐዋርያው በፊልጵስዩስ መልእክቱ፣ አማኙ በነቅዓተ-ኅሊና ሊራመድበት የሚገባውን የቅድስና ጥሪ ሲያቀርብ፣ "በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ" በማለት አስገዳጅ አደራ ይሰጣል። ይሁን እንጂ ይህ ጥሪ ወዲያውኑ "ስለ በጎ ፈቃዱ መፈለግንም ማድረግንም በእናንተ የሚሠራ እግዚአብሔር ነውና" በሚለው መለኮታዊ ዋስትና ሚዛኑን ይጠብቃል (ፊልጵስዩስ 2፥12-13)። ይህ ሥነ-መለኮታዊ ውጥረት በግልጽ የሚያሳየው፣ የክርስቲያን ሥነ-ምግባር ሙሉ በሙሉ በተገብዖ (Passivity) የሚጠበቅ መለኮታዊ ድርጊት ብቻ አለመሆኑን፣ እንዲሁም በሰው ልጅ የግል ጥረት ብቻ የሚደረስበት አለመሆኑን ነው። ይልቁንም፣ ክርስትና እግዚአብሔር በአማኙ ውስጥ በሚያደርገው የማያቋርጥ የጸጋ አሠራር ላይ መሠረት ያደረገ ንቁ መንፈሳዊ አጋርነት ነው። የክርስትና ሥነ-ምግባር መሠረትና መነሻ የሰው ልጅ አንጻራዊ የሞራል ፍልስፍና ሳይሆን፣ ራሱ የመለኮት ዘላለማዊ ማንነትና ባሕርይ ነው። ሐዋርያው ዮሐንስ በመልእክቱ፣ "ወዳጆች ሆይ፥ ፍቅር ከእግዚአብሔር ስለ ሆነ፥... እርስ በርሳችን እንዋደድ፤... እግዚአብሔር ፍቅር ነውና" ሲል ያስቀመጠው ጥልቅ መግለጫ የዚህ እውነት ማሳያ ነው (1ኛ ዮሐንስ 4፥7-8)። ከዚህ እውነት የምንረዳው፣ የእግዚአብሔር ፍቅር ከሚያደርገው ድርጊት ብቻ ሳይሆን ከዘላለማዊ ኅላዌው የሚመነጭ መሆኑን ነው። በዚህም መሠረት፣ የአማኙ ሥነ-ምግባርና የፍቅር ሕይወት የጋራ ማኅበራዊ ስምምነት ወይም ሰብዓዊ ርኅራኄ ሳይሆን፣ መለኮታዊውን ባሕርይ የመካፈል እና ያንን ብርሃን ለዓለም የማንጸባረቅ የላቀ መንፈሳዊ ጥሪ ይሆናል።

ሕግ ሳይሆን ሕይወት

የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የመጨረሻ ግብ የሞራል ሕጎችን በግለሰብ ደረጃ ከመፈጸም እጅግ የላቀ ነው። ይልቁንም፣ በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል ወደ መንፈሳዊ ብስለትና ኦንቶሎጂያዊ (ኅላዌያዊ) ሙላት መድረስን የሚያልም የተቀደሰ ጉዞ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ጥልቅ ምስጢር ለኤፌሶን ቤተ ክርስቲያን ሲያብራራ፣ "...ሁላችን የእግዚአብሔርን ልጅ በማመንና በማወቅ ወደሚገኝ አንድነት፥ ሙሉ ሰውም ወደ መሆን፥ የክርስቶስም ሙላቱ ወደሚሆን ወደ ሙላቱ ልክ እስክንደርስ ድረስ፥..." (ኤፌሶን 4፥13) በማለት ይገልጸዋል። ይህ ኃይለኛ አገላለጽ የሚያስገነዝበን የሥነ-ምግባር ብስለት በነጠላው የሚከወን ሳይሆን፣ በቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ "አንድነት" ውስጥ ብቻ የሚገነባ መሆኑን ነው። ማንም ክርስቲያን ከተቀረው የአካል ክፍል ተነጥሎ ወደ ክርስቶስ አምሳል ሊያድግ አይችልም። ወደ ሮሜ ሰዎች በተጻፈው መልእክት ደግሞ፣ ይህ የለውጥ ጉዞ መነሻውን የሚያገኘው ከዘላለም የመለኮት ዕቅድ መሆኑን ጳውሎስ ሲያትት፣ "ልጁ በብዙ ወንድሞች መካከል በኵር ይሆን ዘንድ፥ አስቀድሞ ያወቃቸው የልጁን መልክ እንዲመስሉ አስቀድሞ ደግሞ ወስኖአልና፤" (ሮሜ 8፥29) ይላል። በዚህ አውድ "የልጁን መልክ መምሰል" ማለት ውጫዊና ላዩን የሆነ ምግባራዊ ማስተካከያ ሳይሆን፣ የክርስቶስን ባሕርይ በውስጠኛው ማንነት የመቅረጽ ሥር-ነቀል ጉዳይ ነው። ይህ ደግሞ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን አምሳል በቅድስና፣ በጥበብና በጽድቅ በተግባር እንድትገልጽ የሚያደርግ ሥርዓታዊ ዲሲፕሊን ነው። ቅድስና ብለን የምንጠራው የሥነ-ምግባር ማዕከል፣ "ዳሩ ግን፦ እኔ ቅዱስ ነኝና ቅዱሳን ሁኑ ተብሎ ስለ ተጻፈ የጠራችሁ ቅዱስ እንደ ሆነ እናንተ ደግሞ በኑሮአችሁ ሁሉ ቅዱሳን ሁኑ።" (1 ጴጥሮስ 1፥15-16፤ ዘሌ. 11፥44) በሚለው መለኮታዊ ትእዛዝ ላይ የቆመ ነው። ይሁንና በአዲስ ኪዳን የቅድስና (መለያየት) ጽንሰ-ሐሳብ፣ ከዓለም ሥርዓት ርቆ መመንኮስን ሳይሆን፣ በዓለም ውስጥ ሆኖ የብርሃን ወኪል መሆንን ያመለክታል። የዚህ ሥነ-ምግባራዊ ሕይወት አንቀሳቃሽ ሞተር ውጫዊ ሕግ ሳይሆን፣ የውስጣዊው መንፈስ ቅዱስ ኃይል ነው። ጌታ ኢየሱስ "ግን እርሱ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል፤" (ዮሐንስ 16፥13) ብሎ የሰጠው ተስፋ፣ ይህንን ያረጋግጣል። ሥነ-ምግባር የሚመራው በውጫዊ ፊደል ብቻ ሳይሆን፣ ከእግዚአብሔር መንፈስ እስትንፋስ በተገኘውና መላ ማንነትን በሚያቀናው ሕያው ቃል መስተጋብር ነው (2 ጢሞቴዎስ 3፥16-17)።

በዘመናዊው ዓለም የሞራል ደንቦች በባህልና በጊዜ ተለዋዋጭ መሆናቸው ቢነገርም፣ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ግን ከማይናወጠው የእግዚአብሔር ፍጹም ባሕርይና ከዘላለማዊው እውነት ይመነጫል። ሙሴ፣ "እርሱ አምባ ነው፤ ሥራውም ፍጹም ነው፤ መንገዱም ሁሉ የቀና ነው፤ የታመነ አምላክ፥... ጻድቅና ቅን ነው።" (ዘዳግም 32፥4) በማለት ያሰማው፣ የሞራል ሕጎች መሠረት መለኮታዊው ባሕርይ ራሱ መሆኑን ያጸናል። "አምባ" (አለት) የሚለው ዘይቤ የመለኮትን ፍጹም መረጋጋትና ተለዋዋጭ አለመሆን ያሳያል። እውነት ማለት በሰውኛ ፍልስፍና የተፈጠረ ረቂቅ ጽንሰ-ሐሳብ ሳይሆን፣ ጌታ ኢየሱስ "ኢየሱስም፦ እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤" (ዮሐንስ 14፥6) በማለት እንዳወጀው፣ አካል የለበሰ ሕያው እውነት ነው። እንደ ምሕረት (ማቴ. 5፥7)፣ ፍትሕ (ሚክያስ 6፥8)፣ አጋፔ ፍቅር (1 ቆሮ. 13) እና ይቅርታ (ማቴ. 6፥14-15) ያሉ ሥነ-ምግባራዊ ጽንሰ-ሐሳቦች የዘፈቀደ የኅብረተሰብ ስምምነቶች ሳይሆኑ፣ የእግዚአብሔር ማንነት በታሪክ ውስጥ የተገለጠባቸው መለኮታዊ ምግባራት ናቸው። ይህንን አጽንዖት በመስጠት ነቢዩ ኢሳይያስ "ሣሩ ይደርቃል፥ አበባውም ይረግፋል፤ የአምላካችን ቃል ግን ለዘላለም ጸንቶ ይኖራል" (ኢሳይያስ 40፥8) ይላል፤ የጌታ ቃልም "ሰማይና ምድር ያልፋሉ፥ ቃሌ ግን አያልፍም።" (ማቴዎስ 24፥35) በማለት የሥነ-ምግባሩን መሠረት ዘላለማዊነት ያትማል። እዚህ ላይ የሚነሳው የሄርሜኔውቲክስ (የትርጓሜ) ውጥረት፣ ይህ የማይለወጠው አምላካዊ እውነት በተለዋዋጭ ባህሎች ውስጥ እንዴት ይተረጎማል የሚለው ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ "...ሁሉን አድን ዘንድ በሁሉ መንገድ ከሁሉ ጋር ሁሉ ሆንሁ።" (1 ቆሮንቶስ 9፥22) በማለት ያሳየው የተግባር መርህ፣ እግዚአብሔር ለሕዝቦች "...የተወሰኑትን ዘመኖችና ለሚኖሩበት ስፍራ ዳርቻ መደበላቸው።" (የሐዋርያት ሥራ 17፥26) መመደቡን ከተናገረው ሉዓላዊ ዕቅድ ጋር ይስማማል፤ ይህም እውነትን ሳያጎድፉ በባህላዊ ልዩነቶች ውስጥ የመኖርን ጥበብ ያሳያል።

የጌታ የኢየሱስ ክርስቶስ አስተምህሮ ሃይማኖትን (አምልኮን) እና ሥነ-ምግባርን በማይነጣጠል ሁኔታ ያስተሳሰረ ነው። በታላቁ ትእዛዝ (ማቴዎስ 22፥37-40) ውስጥ የምናየው እግዚአብሔርንና ባልንጀራን የመውደድ ድርብ ጥሪ፣ አግድም (ወደ ሰው) የሚዘረጋ ፍቅር የሌለው ወደ ላይ (ወደ እግዚአብሔር) የሚቀርብ አምልኮ ከንቱ መሆኑን ያረጋግጣል። ሐዋርያው ያዕቆብም "እንደዚሁም ሥራ የሌለው እምነት ቢኖር በራሱ የሞተ ነው።" (ያዕቆብ 2፥17) በማለት ይህንን ተግባራዊ ውህደት ያትመዋል። የክርስቲያን ሥነ-ምግባር ደንብ ብቻ ሳይሆን ሕይወትን ለመኖር የሚያስችል ኃይልም የሚያገኘው ከክርስቶስ ቤዛዊ ሞትና ትንሣኤ ነው። "ነገር ግን ገና ኃጢአተኞች ሳለን ክርስቶስ ስለ እኛ ሞቶአልና እግዚአብሔር ለእኛ ያለውን የራሱን ፍቅር ያስረዳል።" (ሮሜ 5፥8) የሚለው ቃል፣ መስቀሉን የፍቅር ሁሉ መለኪያ ያደርገዋል። ይህ ክስተት "እንደ መጻሕፍት" (1 ቆሮንቶስ 15፥3-4) በተጨባጭ የታሪክ መድረክ ላይ የተፈጸመ እንጂ በተረት ላይ የተመሠረተ አይደለም። በዚህም የተነሳ፣ አማኙ ለቅዱስ ሕይወት የሚያስፈልገውን ብርታት የሚያገኘው ራስን ከማስጨነቅ ወይም ራስን ከመግዛት የግል ችሎታ ሳይሆን፣ በውስጡ ካለው ከክርስቶስ ሕልውና ነው። ጳውሎስ "ኃይልን በሚሰጠኝ በክርስቶስ ሁሉን እችላለሁ።" (ፊልጵስዩስ 4፥13) ሲል የሚመሰክረው ይህንን ምስጢራዊ ኅብረት ነው። በክርስትና ውስጥ ሥነ-ምግባራዊ ውድቀት ማለት የሕግ ጥሰት ብቻ ሳይሆን፣ ከእግዚአብሔር ጋር ካለው የኅብረት መስመር መቋረጥና የክርስቶስን ባሕርይ ከማንጸባረቅ መውደቅ ነው። ሐዋርያው ዮሐንስ ይህንን ሲያስረዳ፣ "እርሱን አውቄዋለሁ የሚል ትእዛዛቱንም የማይጠብቅ ውሸተኛ ነው እውነትም በእርሱ ውስጥ የለም፤... በእርሱ እኖራለሁ የሚል እርሱ እንደ ተመላለሰ ራሱ ደግሞ ሊመላለስ ይገባዋል።" (1 ዮሐንስ 2፥4-6) በማለት እውቀትና ኑሮ የማይነጣጠሉ መሆናቸውን ያስገነዝባል። እውነተኛው ሥነ-ምግባራዊ ትራንስፎርሜሽን በሰብዓዊ ትግል የሚመጣ ሳይሆን፣ ክርስቶስ በአማኙ ውስጥ የሕይወቱ ጌታ ሆኖ ሲገለጥ ነው። "ከክርስቶስ ጋር ተሰቅዬአለሁ፤ እኔም አሁን ሕያው ሆኜ አልኖርም ክርስቶስ ግን በእኔ ይኖራል፤" (ገላትያ 2፥20) የሚለው የሐዋርያው ሥር-ነቀል ኑዛዜ የሚያረጋግጠው፣ የክርስትና ሥነ-ምግባር ራስን የማሻሻል ፕሮጀክት ሳይሆን፣ ሙሉ በሙሉ ራስን በመስጠት ክርስቶስ የሚኖርበትና የሚገለጥበት ሕያው መቅደስ የመሆን ጥልቅ መንፈሳዊ እውነታ መሆኑን ነው።

የክርስትና ሥነ-ምግባር

የክርስትና ሥነ-ምግባር መሠረት ለሕይወት ዘላቂ መመሪያ በሚሰጡ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ጽሑፎችና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጽንሰ-ሐሳቦች ውስጥ በጥብቅ የተመሠረተ ነው። ከዚህ በታች እያንዳንዱ ቁልፍ ጥቅስ በራሱ ታሪካዊ ዐውድ፣ ሥነ-ጽሑፋዊ አገባብ እና ነገረ-መለኮታዊ ጥልቀት ውስጥ ይታያል፣ ምክንያቱም እውነተኛ ሐተታ ጥቅስን ከዐውዱ ነጥሎ በመጥቀስ ሳይሆን በተጻፈበት ታሪክ ውስጥ ዘልቆ በመመርመር ብቻ ይገኛልና።

ታላቂቱ ትእዛዝ፡ የ"ሸማ" እና የአጋፔ ፍቅር ውህደት

ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ የብሉይ ኪዳንን ሥነ-ምግባራዊ ሕንጻ በአዲስ ኪዳን የጸጋ መሠረት ላይ ዳግም ሲያዋቅረው፣ ታላቂቱን ትእዛዝ ወደር በሌለው የሄርሜኔውቲክስ (የቃለ-እግዚአብሔር ትርጓሜ) ጥበብ አብራርቶታል። ይህንንም ያደረገው የዕብራውያንን የዕለት ተዕለት ኑዛዜ የሆነውንና "እስራኤል ሆይ፥ ስማ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው፤ አንተም አምላክህን እግዚአብሔርን በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም ኃይልህ ውደድ።" (ዘዳግም 6፥4-5) የሚለውን ጥንታዊ የ"ሸማ" ጸሎት፣ "ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ፤ እኔ እግዚአብሔር ነኝ።" (ዘሌዋውያን 19፥18) ከሚለው ማኅበራዊ ድንጋጌ ጋር በማዋሃድ ነው። የ"ሸማ" ጸሎት የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ አቅም (ልብ፣ ነፍስ፣ ኃይል) የሚጠይቅ መሆኑ የሚያሳየው፣ ለመለኮት የሚቀርብ ፍቅር ስሜታዊ ትኩሳት ብቻ ሳይሆን፣ ሙሉ ማንነትን የሚቆጣጠርና ክፍልፋይነትን የማይቀበል ፍጹም ራስን አሳልፎ የመስጠት ተግባር መሆኑን ነው። በእግዚአብሔር ፊት፣ ውሱን ወይም የተከፋፈለ ፍቅር ሥነ-መለኮታዊ ተቀባይነት የለውም።

በዘመኑ ለነበሩት የሕግ መምህራን (ረቢዎች) ይህ የኢየሱስ ትምህርት እጅግ ሥር-ነቀል የሆነ የሥነ-ምግባር አብዮት ነበር። በተለያዩ የቶራ (የሕግ) መጻሕፍት ውስጥ ተበታትነው የነበሩትን እነዚህን ሁለት ትእዛዛት በአንድነት በማጋመድ፣ ወደ ላይ ወደ እግዚአብሔር የሚዘረጋው ቀጥ ያለ አምልኮና፣ ወደ ጎን ወደ ሰው ልጅ የሚዘረጋው አግድም ፍቅር በፍጹም የማይነጣጠሉ መሆናቸውን አረጋገጠ። "በእነዚህ በሁለቱ ትእዛዛት ሕግም ሁሉ ነቢያትም ተሰቅለዋል።" (ማቴዎስ 22፥40) ብሎ ሲደመድም፣ "ተሰቅለዋል" ለሚለው ቃል የተጠቀመው ጥልቅ ሥዕላዊና ቴሎሎጂካዊ ትርጉም አለው። ይህ ዘይቤ የሚያስረዳው፣ የብሉይ ኪዳን ሕግጋትና የነቢያት ሥነ-ምግባራዊ ትምህርቶች በሙሉ፣ እንደ አንድ ትልቅ በር በእነዚህ ሁለት ማዕከላዊ የፍቅር ማጠፊያዎች ላይ የተንጠለጠሉ መሆናቸውን ነው። ከሲና ተራራ አሥርቱ ትእዛዛት አንስቶ እስከ ሐዋርያት መልእክቶች ድረስ ያለው ማንኛውም መንፈሳዊ ድንጋጌ፣ ሊነበብና ሊተረጎም የሚገባው በዚህ "የፍቅር ሄርሜኔውቲክስ" መነጽር ብቻ ነው።

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን መለኮታዊ መርህ ወደ ዕለት ተዕለት ክርስቲያናዊ ተግባር ሲተረጉመው፣ "ፍቅራችሁ ያለ ግብዝነት ይሁን።" (ሮሜ 12፥9) በማለት ይጀምርና፣ ክፉን በበጎ ማሸነፍን፣ አብሮ ማልቀስንና መደሰትን፣ ራስን ዝቅ ማድረግን እንደ ፍቅር ተግባራዊ መገለጫዎች ይዘረዝራል (ሮሜ 12፥9-21)። ከዚህም አልፎ በመጀመርያው የቆሮንቶስ መልእክቱ፣ የፍቅርን ኦንቶሎጂያዊ የላቀነት በመዝሙር መልክ ሲያቀርብ፣ "ፍቅር ይታገሣል፥ ቸርነትንም ያደርጋል፤ ፍቅር አይቀናም፤ ፍቅር አይመካም፥ አይታበይም፤ ... ሁሉን ይታገሣል፥ ሁሉን ያምናል፥ ሁሉን ተስፋ ያደርጋል፥ በሁሉ ይጸናል።" (1 ቆሮንቶስ 13፥4-7) ይላል። በክርስትና አስተምህሮ የምናገኘው ይህ ‘አጋፔ’ ፍቅር፣ በስሜት መነሳሳት ላይ ከተመሠረቱት የፍቅር ዓይነቶች፣ እንደ ‘ኤሮስ’ ( ሥጋዊ/ፍቅረኛዊ) ወይም ‘ፊሊያ’ (ወዳጃዊ/ማኅበራዊ) ፣ ፈጽሞ የተለየ ነው። አጋፔ ራስን ባዶ የማድረግ እና ያለምንም ቅድመ-ሁኔታ ለሌላው በጎነትን የመሻት የነቃ የፍቃድ ውሳኔ ነው። የዚህ ‘አጋፔ’ ፍቅር ፍጹም ተክለ-ሰውነትና ማሳያ ራሱ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ የሰበከውን ፍቅር በገዛ ሕይወቱ ሲተረጉመው፣ "እኔ እንደ ወደድኋችሁ እርስ በርሳችሁ ትዋደዱ ዘንድ ትእዛዜ ይህች ናት። ነፍሱን ስለ ወዳጆቹ ከመስጠት ይልቅ ከዚህ የሚበልጥ ፍቅር ለማንም የለውም።" (ዮሐንስ 15፥12-13) በማለት አወጀ። በዚህም መሠረት፣ የክርስትና ፍቅር የቃላት ጌጥ ወይም የረቂቅ ፈላስፋዎች ሀሳብ ሳይሆን፣ እስከ ሞት ድረስ ራስን በመስዋዕትነት አሳልፎ በመስጠት የሚፈጸም፣ ኃጢአተኛውን ዓለም የዋጀና የሞራል ሕጎችን ሁሉ ወደ ፍጹምነት ያደረሰ የመለኮት ታላቅ ኃይል ነው።

አሥርቱ ትእዛዛት

በዘጸአት 20:1-17 የተሰጡት አሥርቱ ትእዛዛት ለይሁዲ-ክርስቲያናዊ የሥነ-ምግባር ትውፊት ካቴጎሪያዊ መሠረት ናቸው። እነዚህ ትእዛዛት ለእስራኤል ሕዝብ የተሰጡት በግብፅ ባርነት ነጻ ከወጡ በኋላ በሲና ተራራ ላይ ሲሆን፣ መግቢያ ቃላቸው ራሱ ይህንን ታሪካዊ ዐውድ ያስታውሰናል፡ "ከግብፅ ምድር ከባርነት ቤት ያወጣሁህ አምላክህ እግዚአብሔር እኔ ነኝ።" (ዘጸ 20:2)። ይህ አገላለጽ ትእዛዛቱ ከቤዛነት በኋላ የሚመጡ የምስጋና ምላሽ እንጂ ቤዛነትን ለማግኘት የሚደረጉ ቅድመ-ሁኔታዎች አለመሆናቸውን ያመለክታል፤ እግዚአብሔር መጀመሪያ ያድናል፣ ከዚያም ይመራል። ትእዛዛቱ በሁለት ይከፈላሉ፡ ቴዎሎጂካዊ ወይም ወደ እግዚአብሔር የሚያተኩሩት ("አቀባዊ" ትእዛዛት፣ ዘጸ 20:3-11 - ከሌላ አምላክ ነጻ መሆን፣ ጣዖት ያለማምለክ፣ የእግዚአብሔርን ስም በከንቱ ያለመጥራት፣ ሰንበትን መጠበቅ) እና አንትሮፖሎጂካዊ ወይም የሰዎችን ማኅበራዊ ግንኙነት የሚዳስሱት ("አግድም" ትእዛዛት፣ ዘጸ 20:12-17 - ወላጆችን ማክበር፣ ያለመግደል፣ ያለመዘሙት፣ ያለመስረቅ፣ በሐሰት ያለመመስከር፣ ያለመመኘት)። ይህ ባለ ሁለት ጽላት አወቃቀር ራሱ የዘሌዋውያን 19:18ን የፍቅር ውህደት አስቀድሞ ያመለክታል፤ የመጀመሪያዎቹ ትእዛዛት ወደ እግዚአብሔር ፍቅርን፣ የመጨረሻዎቹ ደግሞ ወደ ባልንጀራ ፍቅርን ይገልጻሉ።

አዲስ ኪዳን የጸጋን ነገረ-ድነት ቢያስተዋውቅም (ሮሜ 6:14 "ኃጢአት አይገዛችሁምና፤ ከጸጋ በታች እንጂ ከሕግ በታች አይደላችሁምና።")፣ ይህ ማለት ግን ሕጉ ተሽሮ ዋጋ አጥቷል ማለት አይደለም፤ ክርስቶስ ራሱ የሞራል ሕጉን ሊሽር ሳይሆን ሊፈጽም እንደመጣ በማረጋገጥ ዘላለማዊነታቸውን አጽንቶታል፣ "...ልፈጽም እንጂ ልሽር አልመጣሁም። እውነት እላችኋለሁ፥ ሰማይና ምድር እስኪያልፍ ድረስ፥ ከሕግ አንዲት የውጣ ወይም አንዲት ነጥብ ከቶ አታልፍም፥ ሁሉ እስኪፈጸም ድረስ።" (ማቴ 5:17-18)። እዚህ ላይ "ፈጸመ" ቃል የሚያመለክተው ክርስቶስ ሕጉን በፍጹምነት በመኖር፣ ጥልቅ ትርጉሙን በመግለጥ እና በመስቀል ላይ በሚያደርገው ሥራ ወደ ፍጻሜው በማድረስ የሚፈጽመው መፈጸም ነው እንጂ መሻር አይደለም። እነዚህ ትእዛዛት፣ በተለይም እንደ ሕይወትን ማክበር፣ ጋብቻን መጠበቅና ንብረትን አለመመኘት ያሉት ድንጋጌዎች፣ በድኅረ-ዘመናዊነት አንጻራዊ ሥነ-ምግባር መካከል ለማኅበረሰብ ጤንነት ጽኑ መልሕቅ ሆነው ያገለግላሉ፤ ጳውሎስ በሮሜ 2:14-15 ላይ "ሕግ የሌላቸው አሕዛብ ከባሕርያቸው የሕግን ትእዛዝ ሲያደርጉ፥... በልባቸው የተጻፈውን የሕግን ሥራ ያሳያሉ" በማለት፣ የእነዚህ መሠረታዊ ትእዛዛት ጥላ በሰው ልጅ ሕሊና ውስጥ ዓለም አቀፋዊ ምስክርነት እንዳለው ያስረዳል፤ ይህም አሥርቱ ትእዛዛት ለእስራኤል ብቻ ሳይሆኑ ለሰው ልጅ ሁሉ የተሰጠ ሁለንተናዊ የሞራል ግንዛቤ ነጸብራቅ መሆናቸውን ያመለክታል።

የተራራው ስብከት

በማቴዎስ 5-7 የሚገኘው የተራራው ስብከት የክርስትና ሥነ-ምግባር ዋና ተደርጎ ይቆጠራል፤ ኢየሱስ በዚህ ትምህርቱ አዲስ ሙሴ ሆኖ በተራራ ላይ ወጥቶ የመንግሥተ ሰማያትን ሕግ ያውጃል፣ ይህም ትዕይንት ራሱ ከሲና ተራራ ክስተት ጋር ሆን ተብሎ የተያያዘ ትይዩ ነው። ስብከቱ የሚጀምረው በምስጋና ንግግሮች (ማቴ 5:3-12) ነው፤ "በመንፈስ ድሆች የሆኑ ብፁዓን ናቸው፥ መንግሥተ ሰማያት የእነርሱ ናትና።" ብሎ ሲጀምር፣ ኢየሱስ የመንግሥቱን ሥነ-ምግባር በስኬት ወይም በኃይል ሳይሆን በትሕትና፣ በለዘብተኝነትና በመከራ ውስጥ ባለ ጽናት ላይ በመመሥረት ያስተምራል፤ ይህ ራሱ ከዓለም የተገላቢጦሽ የእሴት ሥርዓት ነው። ክርስቶስ "ተብሎ እንደ ተነገረ ሰምታችኋል... እኔ ግን እላችኋለሁ" በሚለው ትምህርቱ፣ የሕጉን ፊደላዊ ትርጓሜ ወደ ልብ ዓላማና ሥረ-መሠረት ከፍ አድርጎታል። ግድያን ወደ ቁጣ (ማቴ 5:21-22 "እኔ ግን እላችኋለሁ፥ በወንድሙ ላይ የሚቆጣ ሁሉ ፍርድ ይገባዋል፤")፣ ዝሙትን ደግሞ በምኞት ወደ ማየት (ማቴ 5:27-28 "እኔ ግን እላችኋለሁ፥ ወደ ሴት ያየ ሁሉ የተመኛትም ያን ጊዜ በልቡ ከእርስዋ ጋር አመንዝሮአል።") በማምጣት የሥነ-ምግባር ጥሰት ውጫዊ ተግባር ብቻ ሳይሆን የልብ ውስጣዊ ዝንባሌ ጭምር መሆኑን አስተምሯል፤ ይህ ትምህርት አድማጮቹን ወደ ራስ-ጽድቅ ሳይሆን ወደ ጸጋ ፍላጎት ይመራቸዋል፣ ምክንያቱም በዚህ መስፈርት ማንም ሰው ንጹሕ ልብ አለኝ ብሎ ሊኩራራ አይችልምና።

በምሁራን ዘንድ የተራራው ስብከት ትርጓሜ የተለያየ መልክ አለው። አንዳንዶች "የሰው ልጅ መድረስ የማይችለው ምኞት" አድርገው ሲያዩትና ሰውን ወደ ጸጋ ለመምራት የተሰጠ ሕግ አድርገው ይቆጥሩታል፤ ይህ ትርጓሜ ከሮሜ 3:20 "በሕግ ሥራ ሥጋ የለበሰ ሁሉ በእርሱ ፊት ስለማይጸድቅ ነው፤ በሕግ እውቀት ኃጢአት ይታወቃልና።" ከሚለው መርህ ጋር ይያያዛል፤ ሕጉ ኃጢአትን በማጋለጥ ወደ ክርስቶስ ጸጋ የሚመራ "አስተማሪ" ተግባር አለው። ሌሎች ደግሞ አሁን ለተጀመረውና ወደፊት ለሚፈጸመው የእግዚአብሔር መንግሥት "ፍጻሜያዊ ሥነ-ምግባር" እንደሆነ ያስተምራሉ፤ ይህ ማለት ስብከቱ ገና ሙሉ በሙሉ ባልተገለጠው በእግዚአብሔር መንግሥት ውስጥ ለሚኖሩ ሰዎች የተሰጠ አስቸኳይ የሕይወት ዘይቤ ነው። ሚዛናዊው የነገረ-መለኮት ዕይታ ግን፣ ስብከቱ የክርስቶስ ደቀ-መዛሙርት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል እንዲኖሩት የተሰጠ የሕይወት መመሪያ መሆኑን ነው፤ ይህም ከፊልጵስዩስ 2:12-13 ጋር ተመሳሳይ በሆነው "ፈጽሙ" እና "እግዚአብሔር ይሠራል" መካከል ባለው ተባባሪ ግንኙነት ውስጥ ይኖራል። ከበቀል መቆጠብ ("እኔ ግን እላችኋለሁ፥ ክፉውን አትቃወሙ፤ ዳሩ ግን ቀኝ ጉንጭህን በጥፊ ለሚመታህ ሁሉ ሁለተኛውን ደግሞ አዙርለት፤" ማቴ 5:39)፣ ጠላትን መውደድ ("እኔ ግን እላችኋለሁ፥ በሰማያት ላለ አባታችሁ ልጆች ትሆኑ ዘንድ ጠላቶቻችሁን ውደዱ፥ የሚረግሙአችሁንም መርቁ፥ ለሚጠሉአችሁም መልካም አድርጉ፥ ስለሚያሳድዱአችሁም ጸልዩ፤" ማቴ 5:44)፣ እና በድብቅ ጽድቅን ማድረግ ("ምጽዋትህ በስውር እንድትሆን፤... በስውር የሚያይ አባትህም በግልጥ ይከፍልሃል።" ማቴ 6:1-4) የዚህ ሥር-ነቀል ሥነ-ምግባር መገለጫዎች ናቸው፤ እነዚህ ሁሉ ትእዛዛት የሚያመለክቱት የመንግሥቱ ዜጎች ከዓለማዊ የበቀል፣ የክብር ፍለጋና የግብዝነት ሥርዓት ነጻ ወጥተው በእግዚአብሔር ብቻ የተመሠረተ ማንነት እንዲኖራቸው ነው።

የነቢያት ድምፅ እና የጳውሎስ ነገረ-መለኮት

የክርስትና ሥነ-ምግባር ከብሉይ ኪዳን ነቢያት የማኅበራዊ ፍትሕ ጥሪና ከሐዋርያው ጳውሎስ የጸጋ ሥነ-ምግባር ጋር የተሳሰረ ነው። እንደ ኢሳይያስ፣ አሞጽና ሚክያስ ያሉት ነቢያት የተጋላጭ ማኅበረሰብ ክፍሎችን (መበለቶች፣ ወላጅ አልባ ሕፃናት፣ ስደተኞች) መበደልን አጥብቀው በማውገዝ፣ ያለ ፍትሕ የሚደረግን አምልኮ እግዚአብሔር እንደሚጸየፈው አስተምረዋል። ነቢዩ ኢሳይያስ በምዕራፍ 1:11-17 ላይ "የመሥዋዕታችሁ ብዛት ለእኔ ምን ይጠቅመኛል? ይላል እግዚአብሔር፤" ብሎ ከጀመረ በኋላ፣ "እጆቻችሁ ደም ተሞልተዋል።" ሲል የአምልኮ ሥርዓትና የግፍ ተግባር በአንድ ላይ ሊኖሩ እንደማይችሉ በአጽንዖት ያስተምራል፤ "ታጠቡ፥ ሰውነታችሁንም አንጹ፤ የሥራችሁን ክፋት ከዓይኔ ፊት አስወግዱ፤ ክፉ ማድረግን ተዉ፥ መልካም መሥራትን ተማሩ፥ ፍርድን ፈልጉ፥ የተገፋውን አድኑ፥..." የሚለው ጥሪ፣ እውነተኛ አምልኮ ከማኅበራዊ ኃላፊነት ሊነጠል እንደማይችል ያሳያል። ነቢዩ አሞጽ ደግሞ በ5:21-24 ላይ "በዓላቶቻችሁን ጠልቻለሁ፥ ንቄማለሁ... ነገር ግን ፍርድ እንደ ውኃ፥ ጽድቅም እንደማይደርቅ ፈሳሽ ይፍሰስ።" ሲል፣ የእስራኤልን ውጫዊ ሃይማኖታዊ ትጋት ውስጣዊ ፍትሕ ከሌለው ከንቱ መሆኑን ያስተምራል፤ "ፍርድ እንደ ውኃ" የሚለው ምስል ፍትሕ ማቋረጥ የሌለበት፣ ቀጣይነት ያለው ፍሰት እንደሆነ ያመለክታል እንጂ ወቅታዊ ወይም መራጭ ተግባር አይደለም። የሚክያስ 6:8 ጥሪ፣ "ፍርድን ታደርግ ዘንድ፥ ምሕረትንም ትወድድ ዘንድ፥ ከአምላክህም ጋር በትሕትና ትሄድ ዘንድ" የሚለው ሐሳብ የሥነ-ምግባርን ማኅበራዊ (ፍትሕ)፣ ግላዊ (ምሕረት) እና መንፈሳዊ (ትሕትና ከእግዚአብሔር ጋር መሄድ) ልኬቶች በአንድ ላይ የሚያጠቃልል መሪ ቃል ነው፤ ሦስቱ ግሶች እርስ በርስ የተያያዙ እንጂ የተነጣጠሉ አማራጮች አለመሆናቸው ልብ ሊባል ይገባል።

ሐዋርያው ጳውሎስ የሥነ-ምግባር ትምህርቱን የሚያቀርበው በ"ኢንዲኬቲቭ እና ኢምፔራቲቭ" ውጥረት ውስጥ ነው። ማለትም፣ ክርስቲያኖች በክርስቶስ ማን እንደሆኑ ካስረዳ በኋላ (የሆናችሁት ይህንን ነው)፣ ያንን ማንነት በሕይወታቸው እንዲያንጸባርቁ ያዛቸዋል (ስለዚህ እንዲህ ኑሩ)። ይህ አወቃቀር በኤፌሶን መልእክት ውስጥ በግልጽ ይታያል፤ የመጀመሪያዎቹ ሦስት ምዕራፎች (ኤፌ 1-3) የአማኞችን አዲስ ማንነት በክርስቶስ ይገልጻሉ፣ ከምዕራፍ 4 ጀምሮ ደግሞ "እንግዲህ... እንደ ተጠራችሁበት መጠራት ትመላለሱ ዘንድ እለምናችኋለሁ፤" (ኤፌ 4:1) በሚል የተግባር ትእዛዛት ይከተላሉ። ድነት በጸጋ በእምነት ብቻ የሚገኝ ቢሆንም ("ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም።" ኤፌ 2:8-9)፣ የተዳነው ሰው ለበጎ ሥራ የተፈጠረ ነው ("እኛ ፍጥረቱ ነንና፤ እንመላለስበት ዘንድ እግዚአብሔር አስቀድሞ ያዘጋጀውን መልካሙን ሥራ ለማድረግ በክርስቶስ ኢየሱስ ተፈጠርን።" ኤፌ 2:10)፤ በዚህ አገላለጽ "የተፈጠርን" የሚለው ቃል ኃጢአት ይቅር ስለተባልን ብቻ ሳይሆን ለተለየ ዓላማ - ማለትም ለበጎ ሥራ - አዲስ ፍጥረት እንደሆንን ያሳያል፤ በጎ ሥራ የድነት ምክንያት ሳይሆን የድነት ተፈጥሯዊ ፍሬ ነው። የመንፈስ ፍሬዎች (ገላ 5:22-23 "የመንፈስ ፍሬ ግን ፍቅር፥ ደስታ፥ ሰላም፥ ትዕግሥት፥ ቸርነት፥ በጎነት፥ እምነት፥ የውሃት፥ ራስን መግዛት ነው።") የዚህ ጸጋ-መር የሥነ-ምግባር ሕይወት ተግባራዊ መገለጫዎች ናቸው፤ "ፍሬ" የሚለው ቃል ነጠላ ሆኖ መገኘቱ ትኩረት የሚገባው ጉዳይ ነው፤ ይህም እነዚህ ዘጠኝ ባሕርያት የተለያዩ ስጦታዎች ሳይሆኑ ከአንድ የመንፈስ ቅዱስ ሥራ የሚመነጩ ወጥ ባሕርይ ገጽታዎች መሆናቸውን ያመለክታል፤ ልክ አንድ ዛፍ የተለያዩ ፍሬዎችን ሳይሆን አንድ ዓይነት ፍሬ የተለያዩ ገጽታዎችን እንደሚያፈራ ማለት ነው።

ጽንሰ-ሐሳባዊና ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፍ

የክርስትና ሥነ-ምግባር ረቂቅ የሆኑ ሥነ-መለኮታዊ እምነቶችን ወደ ተጨባጭ የዕለት ተዕለት ውሳኔዎች በሚተረጉሙ ማዕቀፎች ላይ የተገነባ ነው፤ ጳውሎስ በሮሜ 12:1-2 ላይ እንዳስተማረው፣ ትክክለኛ የአስተሳሰብ ለውጥ ወደ ትክክለኛ ተግባር ይመራል።

የሰው ልጅ የኅላዌ ክብር

በዘፍጥረት 1:26-27 ላይ የሚገኘው "ኢማጎ ዴኢ" (የእግዚአብሔር መልክ - በዕብራይስጥ Tselem እና Demut) ለክርስትና ሥነ-ምግባር አንትሮፖሎጂካዊ መሠረት ነው። "እግዚአብሔርም አለ፦ ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር፤" የሚለው ቃል ልዩ የሚያደርገው ከቀደሙት የፍጥረት ትእዛዛት ("ይሁን" ብቻ) በተለየ፣ እግዚአብሔር ራሱ በጉባኤ ውሳኔ ("እንፍጠር") ውስጥ የገባበት ብቸኛ ፍጥረት መሆኑ ነው፤ ይህም የሰው ልጅ ፍጥረት ልዩ ክብር እንዳለው ይጠቁማል። ይህ መልክ በተለያየ መንገድ ይተረጎማል፡- የኅላዌ/ባሕርይ መልክ (የማሰብና የሞራል ችሎታ)፣ የግንኙነት መልክ (ኅብረት የማድረግ ችሎታ - "ወንድና ሴት አድርጎ ፈጠራቸው።" የሚለው አገላለጽ ራሱ ግንኙነታዊ መልክ እንደሆነ ይጠቁማል)፣ እና የተግባር መልክ (በምድር ላይ የእግዚአብሔር ወኪል ወይም ገዥ ወኪል መሆን፣ "በምድርም ላይ... ይግዙ።" ዘፍ 1:26)። ከኃጢአት ውድቀት በኋላ ይህ መልክ ቢጓደልም አልጠፋም፤ ዘፍጥረት 9:6 "የሰውን ደም የሚያፈስስ ሁሉ፥ ደሙ በሰው ይፈሰሳል፤ እግዚአብሔር ሰውን በመልኩ ፈጥሮታልና።" የሚለው ድንጋጌ፣ ከውድቀት እና ከጥፋት ውኃ በኋላ እንኳ ይህ ትምህርት ገና ተግባራዊ ውጤት እንዳለው ያሳያል፤ ግድያ ከባድ ኃጢአት የሚሆነው ተጎጂው የእግዚአብሔርን መልክ ስለሚሸከም ነው። አዲስ ኪዳን ክርስቶስን የዚህ የሰው ልጅ የኅላዌ ክብር ፍጹም መገለጫ አድርጎ ያቀርባል፤ ቆላስይስ 1:15 "እርሱም የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው።" ሲል፣ ዕብራውያን 1:3 ደግሞ "የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ ሆኖ" ይላል፤ ክርስቶስ የጎደፈውን ምስል ብቻ ሳይሆን ፍጽምናውን ራሱ ያሳያል። አማኞችም ዳግም ወደ እርሱ መልክ እየተለወጡ ነው፤ 2 ቆሮንቶስ 3:18 "እኛም ሁላችን በመጋረጃ በማይሸፈን ፊት የጌታን ክብር እንደ መስተዋት እያብለጨለጭን መንፈስ ከሚሆን ጌታ እንደሚደረግ ያን መልክ እንመስል ዘንድ ከክብር ወደ ክብር እንለወጣለን።" ሲል፣ ይህ ለውጥ ቀጣይ ሂደት (ከክብር ወደ ክብር) መሆኑን ያሳያል እንጂ በአንድ ጊዜ የሚጠናቀቅ ክስተት አይደለም።

የሰው ልጅ የኅላዌ ክብር ሥነ-መለኮታዊ አንድምታ ለዘመናዊው የሰብዓዊ መብቶች ፍልስፍና ጥብቅ መሠረት ይሰጣል። የሰው ልጅ መብቶች የሚመነጩት ከማኅበረሰብ ስምምነት ወይም ከመንግሥት ቸርነት ሳይሆን የሰው ልጅ ከተፈጠረበት መለኮታዊ ክብር ነው፤ ዘፍጥረት 1:28 ላይ የተሰጠው የፍጥረት ኃላፊነት ("ብዙ፥ ተባዙ፥ ምድርንም ሙሉአት፥ ግዙአትም፤") ለወንድና ለሴት እኩል ስለተሰጠ፣ በፍጥረት ውስጥ የጾታ የበላይነት ወይም ያለ ክብር አለመኖሩን ያመለክታል፤ ገላትያ 3:28 ደግሞ ይህንን እውነት ወደ አዲስ ኪዳን ማኅበረሰብ በማምጣት "አይሁዳዊ ወይም የግሪክ ሰው የለም፥ ባሪያ ወይም ጨዋ ሰው የለም፥ ወንድም ሴትም የለም፤ ሁላችሁ በክርስቶስ ኢየሱስ አንድ ሰው ናችሁና።" ይላል፤ ይህ አገላለጽ ማኅበራዊ ልዩነቶች እንደጠፉ ሳይሆን ከእግዚአብሔር ጸጋና ከመንግሥቱ አባልነት አንጻር ማንም እንደማይበልጥ ወይም እንደማያንስ ያስረግጣል። ይህ ዕይታ ክርስቲያኖች በዘር፣ በጾታ፣ ወይም በማኅበራዊ ደረጃ ሳይከፋፈሉ ለሁሉም ሰዎች ፍትሕና ርኅራኄ እንዲያሳዩ የሥነ-ምግባር ግዴታን ይጥልባቸዋል፤ ያዕቆብ 2:1-9 ላይ ደግሞ ባለጸጋንና ድሃን በተለያየ ዓይን ማየት ራሱ "ክፉ አሳብ ያላቸውም ዳኞች" የመሆን ያህል ከባድ ኃጢአት እንደሆነ ይገልጻል፤ ምክንያቱም ሁለቱም ተመሳሳይ የእግዚአብሔር መልክ ተሸካሚዎች ናቸውና።

ኃጢአት እና ቤዛነት

የክርስትና ሥነ-ምግባር የሰውን ልጅ ውድቀት አቅልሎ አይመለከትም። ኃጢአት ሕግን ከመተላለፍ (1 ዮሐንስ 3:4 "ኃጢአትን የሚያደርግ ሁሉ ዓመፅን ደግሞ ያደርጋል፥ ኃጢአትም ዓመፅ ነው።") አልፎ ከእግዚአብሔር የመራቅና ባሕርይ የመበላሸት ሁለንተናዊ ችግር ነው፤ ሮሜ 3:23 "ሁሉ ኃጢአትን ሠርተዋልና የእግዚአብሔርም ክብር ጎድሎአቸዋል፤" የሚለው መግለጫ ልዩነት ሳይኖረው "ሁሉ" የሚለውን ቃል ይጠቀማል፤ ይህም ኃጢአት የተወሰኑ ሰዎች ችግር ብቻ ሳይሆን ሁለንተናዊ የሰው ልጅ ኅልውና ሁኔታ መሆኑን ያሳያል። የውርስ ኃጢአት ትምህርት የሰው ልጅ በራሱ አቅም የሥነ-ምግባርን ፍጽምና ማምጣት እንደማይችል ያስረዳናል፤ ጳውሎስ ራሱ በሮሜ 7:18-19 "በእኔ ማለት በሥጋዬ በጎ ነገር እንዳይኖር አውቃለሁና፤ ፈቃድ አለኝና፥ መልካሙን ግን ማድረግ የለኝም። የማልወደውን ክፉውን ነገር አደርጋለሁና ዳሩ ግን የምወደውን በጎውን ነገር አላደርገውም።" ብሎ ራሱን በግልጽ በመግለጽ፣ ይህ ትግል የግል ልምድ እንደሆነ ያመሰክራል፤ ይህ ኑዛዜ ራስን ማጣጣል ሳይሆን የእውነታ ግንዛቤ ነው። ይህ ሥነ-መለኮታዊ እውነታ ዩቶፒያዊ የሆኑ የዓለማዊ ፍልስፍናዎችን ከንቱነት ያጋልጣል፤ ሰው በትምህርት፣ በቴክኖሎጂ ወይም በማኅበራዊ ማሻሻያ ብቻ ራሱን ፍጹም ማድረግ አይችልም ምክንያቱም ችግሩ በአካባቢው ብቻ ሳይሆን በራሱ ውስጣዊ ባሕርይ ውስጥ ነውና።

በሌላ በኩል፣ የክርስቶስ ቤዛነት ለሥነ-ምግባር ተስፋን ይሰጣል። ክርስቶስ በመስቀል ላይ የሠራው የቅጣት ልውውጥ አማኞችን "አዲስ ፍጥረት" ያደርጋቸዋል፤ 2 ቆሮንቶስ 5:17 "ማንም በክርስቶስ ቢሆን አዲስ ፍጥረት ነው፤ አሮጌው ነገር አልፎአል፤ እነሆ፥ ሁሉም አዲስ ሆኖአል።" የሚለው ማወጅ፣ ይህ ለውጥ ውጫዊ ማስተካከያ ብቻ ሳይሆን ውስጣዊ የፍጥረት ደረጃ ለውጥ መሆኑን ያሳያል፤ "አሮጌው ነገር አልፎአል" የሚለው የግስ ጊዜ አንድ ጊዜ ለዘላለም የተፈጸመ ክስተት እንደሆነ ያመለክታል። ቤዛነት የሚያሳየው ሥነ-ምግባራዊ ጥረታችን ድኅነትን ለማግኘት የሚደረግ ትግል ሳይሆን፣ በጸጋ ለተገኘው ማዳን የሚሰጥ የምስጋና ምላሽ መሆኑን ነው፤ ኤፌሶን 2:8-10 ይህንን ቅደም ተከተል በግልጽ ያስቀምጣል - መጀመሪያ ጸጋ በእምነት፣ ከዚያም ለበጎ ሥራ መፈጠር። ይህ ቅደም ተከተል ከተገለበጠ፣ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ወደ ራስ-ጽድቅ ወይም ወደ ሕግ-አክራሪነት ያመራል፤ በትክክለኛው ቅደም ተከተል ግን፣ ሥነ-ምግባር የምስጋና መግለጫ ፍሬ ይሆናል እንጂ የድነት ዋጋ አይደለም።

የነገረ-ፍጻሜ ሥነ-ምግባር፡ የእግዚአብሔር መንግሥት

የእግዚአብሔር መንግሥት በክርስቶስ ትስጉት የተጀመረ፣ ዳሩ ግን በዳግም ምጽዓቱ ፍጻሜውን የሚያገኝ "አሁን ያለና ገና ያልመጣ" እውነታ ነው። ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር በዓለም ላይ የዚህ መንግሥት "ጨውና ብርሃን" በመሆን ይገለጻል፤ ኢየሱስ በማቴዎስ 5:13-16 "እናንተ የምድር ጨው ናችሁ፤... እናንተ የዓለም ብርሃን ናችሁ።" ሲል፣ ሁለቱም ምስሎች - ጨውም ሆነ ብርሃን - ተግባራቸውን የሚፈጽሙት በራሳቸው ተነጥለው ሳይሆን ከሌላ ነገር ጋር በንክኪ ውስጥ ሲሆኑ ብቻ ነው፤ ጨው ምግብን ሲነካ ጣዕም ይሰጣል፣ ብርሃንም ጨለማውን ሲነካ ያበራል። ይህ ራሱ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ከዓለም ተነጥሎ በተዘጋ ማኅበረሰብ ውስጥ ብቻ የሚኖር ሳይሆን በዓለም ውስጥ ገብቶ ተጽዕኖ የሚያሳድር መሆን እንዳለበት ያስተምራል። ይህ ማኅበረሰባዊና ፖለቲካዊ ድንበሮችን የሚሻገር ሥነ-ምግባር ቁሳዊነትን በማውገዝ ("ብልና ዝገት በሚያጠፉት ሌቦችም ቈፍረው በሚሠርቁት ዘንድ ለእናንተ በምድር ላይ መዝገብ አትሰብስቡ፤... ነገር ግን ... ለእናንተ በሰማይ መዝገብ ሰብስቡ፤" ማቴ 6:19-21)፣ ኢኮኖሚያዊ ፍትሕን በማስፋፋት (መጥምቁ ዮሐንስ "ሁለት እጀ ጠባብ ያለው ለሌለው ያካፍል፥ መብልም ያለው እንዲሁ ያድርግ" ሉቃ 3:11 ሲል ያስተማረው መርህ) እና ለፍጥረት እንክብካቤ በማድረግ (ዘፍጥረት 2:15 ላይ አዳም "ያበጃትም ይጠብቃትም ዘንድ" የተሰጠው የመልማት ኃላፊነት) አማራጭ ማኅበረሰብ ሆኖ ይቆማል፤ የፍጥረት እንክብካቤ ራሱ ከኢማጎ ዴኢ ኃላፊነት የሚመነጭ በመሆኑ፣ አካባቢያዊ ኃላፊነት ለክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የጎን ጉዳይ ሳይሆን ዋና አካል ነው።

የመንፈስ ቅዱስ ሥራ

አማኞች የክርስቶስን ባሕርይ የሚያንጸባርቁት በመንፈስ ቅዱስ አቅም ሰጪነት እንጂ በሥጋ ጥረት አይደለም፤ ገላትያ 5:16-18 "በመንፈስ ተመላለሱ፥ የሥጋንም ምኞት ከቶ አትፈጽሙ። ሥጋ በመንፈስ ላይ መንፈስም በሥጋ ላይ ይመኛልና፥... እነዚህም እርስ በርሳቸው ይቀዋወማሉ፤" ሲል፣ ጳውሎስ በክርስቲያን ውስጥ የሚካሄደውን ውስጣዊ ትግል በግልጽ ይገልጻል፤ ይህ ትግል ግን በራስ ጥረት ብቻ ሳይሆን "በመንፈስ በመመላለስ" የሚሸነፍ ነው። መንፈስ ቅዱስ ሕሊናን በማብራት ትክክለኛውን ውሳኔ ለመወሰን፣ እንዲሁም የተገለጠውን ቃል ለመረዳት ያግዛል፤ 1 ቆሮንቶስ 2:10-14 ላይ "የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር ስንኳ ሳይቀር ሁሉን ይመረምራልና" የሚለው መግለጫ፣ መንፈስ ቅዱስ ለአማኙ የመንፈሳዊ ማስተዋል ስጦታ እንደሚሰጥ ያሳያል፤ ያለ መንፈስ ቅዱስ እርዳታ፣ የሥጋ ሰው "የእግዚአብሔር መንፈስ ነገር ሞኝነት ነውና አይቀበለውም"። የሥነ-ምግባር ትግልን ወደ ድል የሚቀይረው ይኸው የውስጥ ለውጥ ነው፤ ሮሜ 8:1-4 "በክርስቶስ ኢየሱስ ያለው የሕይወት መንፈስ ሕግ ከኃጢአትና ከሞት ሕግ አርነት አውጥቶኛልና።" የሚለው ኑዛዜ፣ ድል የሚገኘው በራስ ጥረት ማጠናከር ብቻ ሳይሆን በአዲስ የመንፈስ ኃይል በኩል መሆኑን ያስረግጣል።

በታላላቅ የቤተ-ክርስቲያን ትውፊቶች መካከል ያለ ሥነ-ምግባራዊ ዕይታ

ምንም እንኳ ሁሉም የክርስትና ቤተ እምነቶች ማዕከላዊ ሥነ-መለኮትን ቢጋሩም፣ በታሪክ፣ በትውፊትና በሥልጣን አተረጓጎም ምክንያት ለሥነ-ምግባር የሚሰጡት አጽንዖት ይለያያል። ይህ ልዩነት የሚያሳየው እያንዳንዱ ትውፊት ተመሳሳዩን መጽሐፍ ቅዱስ በተለያየ ታሪካዊ ዐውድና ትውፊት መነጽር ስለሚያነብ ነው፤ ይህም ትህትና በተሞላበት መንፈስ ሌሎችን ትውፊቶች ለመረዳት ይረዳናል።

የበጎ ምግባር ሥነ-ምግባር እና መንፈሳዊ ልምምድ

የክርስትና ሕይወት የሕጎች ስብስብ ብቻ ሳይሆን የበጎ ምግባራት መገለጫ ነው። የክርስቲያን ምሁራን፣ ከጥንቷ ቤተ-ክርስቲያን ጀምሮ ሥነ-ምግባርን ቴዎሎጂካዊ በጎ ምግባራት እና ካርዲናል በጎ ምግባራት ብለው ይከፍሏቸዋል፤ ይህ ክፍፍል ግላዊ ትጋትን ብቻ ሳይሆን ስልታዊ የባሕርይ ምሥረታ ስለሚያመለክት፣ ምዕመናን በዕለት ተዕለት ውሳኔዎቻቸው ውስጥ የትኞቹን ባሕርያት ማዳበር እንዳለባቸው ግልጽ አቅጣጫ ይሰጣቸዋል።

መሠረታዊ በጎ ምግባራት

• ቴዎሎጂካዊ በጎ ምግባራት (እምነት፣ ተስፋ፣ ፍቅር)፡ በ1 ቆሮንቶስ 13 ላይ እንደተገለጸው፣ እነዚህ ሦስቱ ክርስቲያናዊ ሕይወትን የሚመሩ መሠረቶች ናቸው። "እንግዲህ እምነት ተስፋ ፍቅር እነዚህ ሦስቱ ጸንተው ይኖራሉ፤ ከእነዚህም የሚበልጠው ፍቅር ነው።" (1 ቆሮ 13:13) የሚለው ማጠቃለያ በተለይም ፍቅር የሁሉ ማሰሪያና ፍጻሜ መሆኑን ያሳያል፤ እምነትና ተስፋ በዚህ ዓለም ብቻ የሚያገለግሉ ሲሆኑ (በዘላለም ውስጥ እምነት ወደ ማየት፣ ተስፋ ወደ ተግባራዊነት ይለወጣሉና)፣ ፍቅር ግን ወደ ዘላለም ይቀጥላል። እምነት በእግዚአብሔር ቃል ላይ መቆምን (ዕብ 11:1 "እምነትም ተስፋ ስለምናደርገው ነገር የሚያስረግጥ፥ የማናየውንም ነገር የሚያስረዳ ነው።")፣ ተስፋ ደግሞ የነገረ-ፍጻሜውን የእግዚአብሔር መንግሥት መጠባበቅን ያመለክታል፣ ይህም ተስፋ ተስፋ አድራጊውን በአሁኑ ጊዜ ውስጥ በትዕግሥትና በተስፋ እንዲኖር ያደርገዋል።
• ፍትሕ፡ ለሰው ሁሉ የሚገባውን ክብርና መብት መስጠት። ይህ የእግዚአብሔር የፍትሕ ባሕርይ ነጸብራቅ ነው (ሚክ 6:8)፤ ፍትሕ በክርስትና ትምህርት ህጋዊ ትክክለኛነት ብቻ ሳይሆን ደካሞችን የመጠበቅ ንቁ ግዴታ ጭምር ያካትታል።
• ጥበብና ማስተዋል፡ በመንፈስ ቅዱስ ምሪት በየዕለቱ ትክክለኛውን ከስህተት የመለየት ብቃት፤ ያዕቆብ 1:5 "ከእናንተ ግን ማንም ጥበብ ቢጎድለው፥ ሳይነቅፍ በልግስና ለሁሉ የሚሰጠውን እግዚአብሔርን ይለምን፥ ለእርሱም ይሰጠዋል።" የሚለው ተስፋ ይህንን ባሕርይ የምናገኘው በራስ ጥናት ብቻ ሳይሆን በጸሎት ጭምር መሆኑን ያሳያል።
• ራስን መግዛት፡ ስሜትን፣ ምኞትንና ቁሳዊ ፍላጎቶችን ለመንፈሳዊ ዓላማ ማስገዛት (ገላ 5:23)፤ ይህ ባሕርይ በራስ ጥንካሬ ብቻ ሳይሆን የመንፈስ ቅዱስ ፍሬ አካል ሆኖ ይገለጻል፣ ይህም ራስን መግዛት ተፈጥሯዊ የሆነ ራስ-ጽናት ብቻ ሳይሆን የጸጋ ስጦታ ጭምር መሆኑን ያመለክታል።
• ትሕትና፡ ክርስቶስ ራሱን እንዳዋረደ (ፊሊ 2:6-8 "እርሱ በእግዚአብሔር መልክ ሲኖር ሳለ... ራሱን ባዶ አደረገ... እስከ ሞት ድረስ... የታዘዘ ሆነ") ትዕቢትን አስወግዶ ሌሎችን ማገልገል፤ የክርስቶስ ራስን ማዋረድ ለክርስቲያናዊ ትሕትና ትክክለኛ ናሙና ይሆናል፣ ምክንያቱም ትሕትና ራስን ማዋረድ ብቻ ሳይሆን ሌሎችን ከፍ ከፍ ማድረግ ጭምር ነውና።

መንፈሳዊ ሥርዓቶች

እነዚህ በጎ ምግባራት በተፈጥሮ ዝንባሌ ብቻ ሳይሆን ሆን ተብለው በሚደረጉ መንፈሳዊ ልምምዶች ያድጋሉ፤ ጳውሎስ ለጢሞቴዎስ "እውነተኛ አምልኮን ለመፈጸም ግን ራስህን አስለምድ። ሰውነትን ማለማመድ ለጥቂት ይጠቅማልና፤ እውነተኛ አምልኮ ግን የአሁንና የሚመጣው ሕይወት ተስፋ ስላለው፥ ለነገር ሁሉ ይጠቅማል።" (1 ጢሞ 4:7-8) ሲል፣ መንፈሳዊ ብስለት ልክ እንደ ሰውነት ብቃት ሆነ ተብሎ በተግሣጽ (discipline) የሚገኝ መሆኑን ያስተምራል።

• የቃሉ ሐተታና ማሰላሰል፡ መጽሐፍ ቅዱስን ማንበብ ብቻ ሳይሆን ቃሉ አእምሮን እንዲያድሰው ማጥናት (ሮሜ 12:2)፤ መዝሙረኛው "አንተን እንዳልበድል ቃልህን በልቤ ሰወርሁ።" (መዝ 119:11) ሲል፣ ቃሉን መደበቅ (ማስታወስ ብቻ ሳይሆን በልብ ውስጥ መያዝ) ኃጢአትን ለመቋቋም ተግባራዊ ጋሻ እንደሆነ ያሳያል።
• ጸሎትና ጾም፡ ከእግዚአብሔር ጋር ጥልቅ ኅብረት ማድረግና ሥጋን ለመንፈስ ማስገዛት፤ እነዚህ ልምምዶች የግል መንፈሳዊነትን ከማጠናከር ባለፈ የማኅበረሰብ ጸሎትና ጾም ለቤተ ክርስቲያን ውሳኔዎችም ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ።
• የማኅበረሰብ ኅብረት፡ እምነት በግል ብቻ የሚኖር ሳይሆን በማኅበረሰብ ውስጥ የሚተገበር ነው፤ ሐዋርያት ሥራ 2:42 "በሐዋርያትም ትምህርትና በኅብረት እንጀራንም በመቍረስ በየጸሎቱም ይተጉ ነበር።" የሚለው መግለጫ የመጀመሪያዋ ቤተ ክርስቲያን ባሕርይ አራት ማዕዘናዊ ልምምድ (ትምህርት፣ ኅብረት፣ እንጐራሮሽ መቁረስ፣ ጸሎት) ላይ የተመሠረተ ስለመሆኑ ይመሰክራል።
• ልግስናና መጋቢነት፡ ጊዜን፣ ሀብትንና ተሰጥዖን የእግዚአብሔር መንግሥት አደራ አድርጎ መጠቀም፤ ይህ የመጋቢነት (stewardship) ራዕይ ንብረት የገዛ ንብረታችን ሳይሆን ከእግዚአብሔር የተሰጠን አደራ እንደሆነ ስለሚያስተምር፣ ክርስቲያናዊ ልግስና ከግዴታ ውጪ ደስተኛ ምርጫ ይሆናል።

የክርስትና ሥነ-ምግባር በዘመናዊ አጣብቂኞች ውስጥ

በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተከሰቱት የቴክኖሎጂና የኅብረተሰብ ለውጦች አዳዲስ የሥነ-ምግባር ጥያቄዎችን አምጥተዋል። የክርስትና ሥነ-ምግባር የኢማጎ ዴኢን ክብርና የቃሉን ሥልጣን መሠረት በማድረግ ለእነዚህ ጉዳዮች ምላሽ ይሰጣል፤ ይህ ምላሽ ግትር ደንብ ብቻ ሳይሆን ከላይ የተዳሰሱትን መርሆች - የፍቅር፣ የፍትሕ እና የሕይወት ቅድስና - ወደ ዘመናዊ ተጨባጭ ጥያቄዎች የመተርጎም ጥበብ ነው።

ባዮኤቲክስ፡ የሕይወት ቅድስና

ባዮኤቲክስ የሕክምና፣ የሥነ-ሕይወትና የቴክኖሎጂ ግስጋሴን ከሥነ-ምግባር አኳያ የሚመዝን ዘርፍ ነው። መሠረቱ የሰው ሕይወት ከተፀነሰበት ጊዜ ጀምሮ እስከ ተፈጥሮአዊ ሞት ድረስ ያለው ቅድስና ነው።

ውርጃ፡ ውርጃ ስለ ሕይወት መጀመሪያና ስለ ሰውነት ምንነት ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል። ምንም እንኳ መጽሐፍ ቅዱስ "ውርጃ" የሚለውን ቃል በቀጥታ ባይጠቅስም፣ ንጹሕ ደም ማፍሰስን በጥብቅ ያወግዛል (ዘጸ 20:13 "አትግደል።")። በመዝሙር 139:13-16 ላይ መዝሙረኛው ወደ እግዚአብሔር "ኩላሊቴን ፈጥረሃልና፥ በእናቴም ማኅፀን ሰውረኸኛል... ያልተሠራ አካሌን ዓይኖችህ አዩኝ" ሲል የሚናገረው ግላዊ ኑዛዜ፣ የእግዚአብሔር እውቀትና ተሳትፎ በማኅፀን ውስጥ ካለው ፅንስ ጋር ገና ካልተፈጠረ ደረጃ ጀምሮ የነበረ መሆኑን ያሳያል፤ ይህ የግጥም ቋንቋ ምንም እንኳ ሳይንሳዊ የሕክምና መግለጫ ባይሆንም፣ ስለ ፅንስ ማንነት ጠንካራ ሥነ-መለኮታዊ አንድምታ ይይዛል። ኤርምያስ 1:5 ላይ ደግሞ እግዚአብሔር ለነቢዩ "በማኅፀን ሳልሠራህ አውቄሃለሁ፥" ሲል፣ የግለሰብ ማንነትና ዓላማ ገና ከተፀነሱበት ጊዜ ጀምሮ በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ የተካተተ መሆኑን ይጠቁማል። በተጨማሪም በ1ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተጻፈው ጥንታዊው የክርስቲያኖች መመሪያ "ዲዳኬ" ውርጃን በግልጽ በማውገዝ የጥንቷ ቤተ-ክርስቲያንን አቋም አሳይቷል፤ ይህ ታሪካዊ ማስረጃ የክርስቲያን ማኅበረሰብ ይህንን ጉዳይ ገና ከጅምሩ በቁም ነገር ይመለከተው እንደነበር ያመለክታል። በመሆኑም፣ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ገና ያልተወለደውን ሕፃን የኢማጎ ዴኢ ባለቤት አድርጎ በመቀበል ጥበቃ ያደርግለታል፤ ይህ አቋም ብዙውን ጊዜ ለነፍሰ ጡር ሴቶች ተጨባጭ ድጋፍና ርኅራኄ ከማድረግ ጋር አብሮ ሊሄድ የሚገባው ነው።

ኢውታናሲያ (Euthanasia) እና ራስን ማጥፋት፡ የምሕረት ግድያ እና በሐኪም የታገዘ ራስን ማጥፋት የሰውን ልጅ ነጻነት ከእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ጋር ያጋጫሉ። ሥነ-መለኮታዊው አቋም፣ ሕይወትና ሞት በእግዚአብሔር ሥልጣን ሥር መሆናቸውን ያስተምራል፤ ኢዮብ በጣም ጽኑ በሆነ መከራ ውስጥ ሆኖ እንኳ "የሰው ዘመን የተወሰነ ነው፥ የወራቱም ቍጥር በአንተ ዘንድ ነው" (ኢዮብ 14:5) ብሎ የተናገረው ኑዛዜ፣ በጣም ጥልቅ በሆነ ስቃይ ውስጥ ሆኖ እንኳ ሕይወትና ሞት የእግዚአብሔር ጉዳይ እንደሆኑ አምኖ የተቀበለ ሰው ምስክርነት ነው። መከራና ሥቃይ ሲበዛ፣ የክርስትና አቀራረብ ሞትን ማፋጠን ሳይሆን ሥቃይን ማስታገስ እና ርኅራኄ ማሳየት ነው ። እውነተኛ ርኅራኄ ከሕመምተኛው ጋር በመከራው መካፈል እንጂ ሕይወቱን ማጥፋት አይደለም፤ ጳውሎስ ራሱ ስለ ራሱ ደካማነትና "በሥጋ እሾህ" ስለ ተባለው መከራ ሲናገር፣ "ጸጋዬ ይበቃሃል፥ ኃይሌ በድካም ይፈጸማልና" (2 ቆሮ 12:7-9) የሚል ምላሽ ከእግዚአብሔር እንደተቀበለ ይመሰክራል፤ ይህ ኑዛዜ የሚያሳየው መከራ ሙሉ በሙሉ ባይወገድም እንኳ የእግዚአብሔር ጸጋ በመከራ ውስጥ ኃይል መስጠት እንደሚችል ነው።

ማሳሰቢያ፦ ይህ ክፍል የነገረ-መለኮት አቋሞችን ለማቅረብ ብቻ የቀረበ ነው። ራስን የማጥፋት ወይም ራስን የመጉዳት ሐሳብ የሚያስቸግር ከሆነ፣ እባክዎ ብቻዎን አይቆዩ፤ ካሉ የቅርብ ሰው ወይም ከቤተሰብ ጋር ማውራት፣ ወይም ብቁ የሆነ የባለሙያ እርዳታ (ሐኪም፣ አማካሪ ወይም የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ) መጠየቅና እንዲጸልይልዎ ማድረግ በጣም አስፈላጊ ነው። ይህን ችግር ብቻዎትን መሸከም አይጠበቅብዎትም።

አንጻራዊ ትንታኔ፡ ከዓለማዊና ሌሎች ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ጋር

የክርስትና ሥነ-ምግባርን ከዓለማዊ ፍልስፍናዎችና ከሌሎች ሃይማኖቶች ጋር ማነጻጸር ልዩ መሠረቱንና ለዓለም ያለውን ጠቀሜታ አጉልቶ ያሳያል፤ ይህ ንጽጽር ሌሎችን ዝቅ ለማድረግ ሳይሆን የክርስትናን ሥነ-መለኮታዊ ልዩ አስተዋፅዖ በግልጽ ለመረዳት ያገለግላል።

ከዓለማዊ የሥነ-ምግባር ሥርዓቶች ጋር

ሰብአዊነት፡ ሰብአዊነት የሰው ልጅን አእምሮና ሳይንስ እንደ መሪ ይወስዳል። ከክርስትና ጋር በሰብዓዊ መብት፣ በማኅበራዊ ፍትሕና በርኅራኄ ላይ የሚስማማ ቢሆንም፣ የሥነ-ምግባር ሥልጣኑን ከመለኮት ሳይሆን ከሰው ልጅ ልምድ በማግኘቱ ይለያያል። የክርስትና ሥነ-ምግባር ትራንሰንደንታል (ከሰው በላይ የሆነ) መሠረት ሲኖረው፣ ሰብአዊነት ግን ኢማነንት (በሰው የተወሰነ) መሠረት አለው። ይህም ሰብአዊነትን አንጻራዊና በጊዜ ለሚለዋወጥ የሞራል ውድቀት ተጋላጭ ያደርገዋል፤ ምክንያቱም ሥነ-ምግባራዊ እውነት ከሰው ስምምነት ብቻ የሚመነጭ ከሆነ፣ ያ ስምምነት ራሱ ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲቀያየር ምንም የማይለወጥ የመጨረሻ ማጣቀሻ ነጥብ አይኖርም።

ውጤታማነት፡ ይህ የሥነ-ምግባር ፍልስፍና "ለብዙኃኑ የተሻለ ደስታ" በሚል መርህ ድርጊትን በውጤቱ ይመዝናል። ይህ ግን የአናሳውን መብት ሊረግጥና መጥፎ ድርጊትን (ለምሳሌ ውሸትን ወይም ግድያን) "ለበለጠ ጥቅም" በሚል ሊያጸድቅ ይችላል። የክርስትና ሥነ-ምግባር በውጤት ላይ ሳይሆን በተፈጥሮ ሕግና በመለኮታዊ ግዴታ ላይ የተመሠረተ በመሆኑ፣ አንድን ሰብዓዊ ፍጡር የዓላማ ማሳኪያ መሣሪያ አድርጎ መጠቀምን አጥብቆ ይቃወማል፤ ይህ አቋም ከኢማጎ ዴኢ ትምህርት በቀጥታ ይመነጫል - እያንዳንዱ ሰው ራሱ ግብ (end) እንጂ ወደ ሌላ ግብ የሚያደርስ መሣሪያ አይደለም።

ከሌሎች ሃይማኖቶች ጋር

አይሁድ እምነት፡ ክርስትናና ይሁዲነት የብሉይ ኪዳንን አሥርቱን ትእዛዛትና የማኅበራዊ ፍትሕ ድንጋጌዎችን ይጋራሉ። ሆኖም፣ ይሁዲነት የሕግን ፊደላዊ አተገባበር ላይ ትኩረት ሲያደርግ፣ ክርስትና ግን የሕጉን ፍጻሜ በክርስቶስ ቤዛዊ ሥራና በመንፈስ ቅዱስ ጸጋ ውስጥ ያገኘዋል፤ ሮሜ 8:3-4 "ሕግ ስለ ሥጋ ድካም ያልቻለውን፥ እግዚአብሔር የገዛ ልጁን በኃጢአተኛ ሥጋ ምሳሌ ልኮ ስለ ኃጢአትም እንደ መሥዋዕት አድርጎ ፈረደበት" የሚለው መግለጫ የሕግ ፍላጎት (የጽድቅን ደረጃ) በክርስቶስ ሥራ በኩል እንደተፈጸመ ያሳያል። ክርስትና የሥነ-ምግባርን ዓለም አቀፋዊነት በስፋት ሲያስተምር፣ ይሁዲነት በአብዛኛው ከእስራኤል ማኅበረሰብ ጋር የተቆራኘ ነው።

እስልምና፡ ሁለቱም በአንድ አምላክ ያምናሉ፣ ለሥነ-ምግባርም መለኮታዊ መገለጥን ይጠቀማሉ። ሆኖም፣ የእስልምና ሥነ-ምግባር (ሸሪዓ) ለመለኮታዊ ሕግ ውጫዊ መገዛት ላይ ሲያተኩር፣ የክርስትና ሥነ-ምግባር መሠረቱ የውስጥ ለውጥ፣ የአጋፔ ፍቅር እና የክርስቶስ ቤዛዊ ጸጋ ነው፤ 1 ዮሐንስ 4:7-11 "ወዳጆች ሆይ፥ ፍቅር ከእግዚአብሔር ስለ ሆነ፥... እርስ በርሳችን እንዋደድ፤... እግዚአብሔር ፍቅር ነውና።" የሚለው ትምህርት፣ የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር መነሻ ነጥብ የተቀበልነው ፍቅር ምላሽ እንጂ ለሕግ ብቻ የሚደረግ መገዛት አለመሆኑን ያሳያል። እስልምና መንግሥታዊና ሃይማኖታዊ ሕጎችን አዋሕዶ ሲመለከት፣ ክርስትና በመንፈሳዊውና በዓለማዊው መዋቅር መካከል የተለየ ዕይታ አለው፤ ኢየሱስ "እንኪያስ የቄሣርን ለቄሣር የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር አስረክቡ" (ማቴ 22:21) ሲል የተናገረው ይህንን ልዩነት ያመለክታል።

የክርስትና ሕይወት እና ሥነ-ምግባር በፍልስፍናዊ ክርክር ላይ የተገደበ ሳይሆን፣ ሕያው በሆነው በእግዚአብሔር ቃልና በመንፈስ ቅዱስ አሠራር የሚመራ ኃይል ነው። ከሸማ እስከ ተራራው ስብከት፣ ከነቢያት ጩኸት እስከ ጳውሎስ የጸጋ ነገረ-መለኮት ድረስ የተዘረጋው ይህ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት፣ ወጥ ታሪክ ይናገራል፡ እግዚአብሔር በፍቅሩ ወደ ራሱ የሚስበን፣ ያንንም ፍቅር በእኛ ውስጥ ለሌሎች ማፍሰስ የሚያስችለን አምላክ ነው። በክርስቶስ የማዳን ሥራ ላይ የተመሠረተው ይህ ሥነ-ምግባር፣ ሰውን በእግዚአብሔር መልክ የተፈጠረ ክቡር ፍጡር አድርጎ ይመለከታል፣ ኃጢአትን በቁም ነገር ይመዝናል፣ ነገር ግን በጸጋ ተስፋን ያውጃል። በአንጻራዊነትና በሥነ-ምግባር ውድቀት በተሞላው በዘመናችን፣ የክርስትና ሥነ-ምግባር ፍትሕን፣ አጋፔ ፍቅርን፣ ትሕትናንና ቅድስናን በማስፈን የተስፋ ብርሃን ሆኖ ያገለግላል፤ ይህም ብርሃን ደግሞ ምንጩ በራሱ በምድር ላይ የተመላለሰውና በመስቀል ላይ ራሱን ያፈሰሰው ኢየሱስ ክርስቶስ ነው።