እምነትና ባህል በኢትዮጵያ

ባህልን ሰፋ ባለ መልኩ ከመረመርን በኋላ፣ ትኩረታችንን ወደ መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ እናዞር። መጽሐፍ ቅዱስ የተጻፈው ሙሉ በሙሉ ባይሆንም በአብዛኛው በአይሁድ ባህላዊ ማዕቀፍ ውስጥ ነው። ይሁን እንጂ ይህ ባህል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በመኖሩ ወይም በመጠቀሱ ብቻ ንጹሕ ወይም ለሁሉም ሕዝቦች አስገዳጅ አይደለም። አይሁዳዊ ባህልም እንደማንኛውም ባህል በታሪካዊ ተጽእኖዎችና በሰው ልጆች እውነታዎች የተቀረጸ ነው፤ በእውነቱ "የአይሁድ ባህል" የምንለው ነገር አንድ ወጥ ወይም "ንጹሕ" ሳይሆን፣ ከተለያዩ የአካባቢ ባህሎች የተዋሃደ ተለዋዋጭ ድብልቅ ነው።

የአራት ባህላዊ ጅረቶች ውህደት

የአይሁድን ሕዝብ አመጣጥ በመጽሐፍ ቅዱስ ስንመረምር፣ አባቶች አብርሃም፣ ይስሐቅና ያዕቆብ ብቻቸውን እንዳልተፈጠሩ፣ ነገር ግን በዘመናቸው በነበሩ የተለያዩ ባህላዊ አካባቢዎች በጥልቀት እንደተቀረጹ እንመለከታለን። ቢያንስ አራት ዋና ዋና ባህላዊ ጅረቶች የእስራኤልን ማንነት ቀርፀዋል፦

መጽሐፍ ቅዱስ አምላክ አብርሃምን ከእነዚህ ባህላዊ ሥሮች እንዲለይ መጥራቱን ይመዘግባል፡- "ከአገርህ ከዘመዶችህም ከአባትህም ቤት ተለይተህ እኔ ወደማሳይህ ምድር ውጣ" (ዘፍጥረት 12፡1)። ይህ የሚያሳየው የባህል ተጽእኖዎች የማይቀሩ ቢሆኑም፣ የእግዚአብሔር ጥሪ ወደ ቅድስና ማረምና መምራት ያለመ መሆኑን ነው። እግዚአብሔር በኋላ ላይ ለእስራኤላውያን "ከፊታችሁ በምጥላቸውም ሕዝብ ወግ አትሂዱ" (ዘሌዋውያን 20፡23) ሲል ያዘዘው ትእዛዝ፣ ባህላዊ ተጽዕኖዎች ከእግዚአብሔር ፈቃድ ጋር በሚጋጩበት ጊዜ መፈተሽና መጽዳት እንዳለባቸው ያመለክታል።

በዘፀአት ዘመን፣ እስራኤላውያን ከእነዚህ አራት ጅረቶች የተዋሃዱ ሕዝብ ሆነው ብቅ አሉ። በዚህ በተቀላቀለ ባህላዊ ማዕቀፍ ውስጥ ነበር በፋሲካ (ዘጸአት 12) ነፃነትን እና በሲና (ዘጸአት 19-20) ሕግን የተቀበሉት። ቶራህ ራሱ ይህን የተደባለቀ ቅርስ በመቀበል ወሰን ያስቀምጣል፡- "እንደ ተቀመጣችሁባት እንደ ግብፅ ምድር ሥራ አትሥሩ፤ እኔም ወደ እርስዋ እንደማገባችሁ እንደ ከነዓን ምድር ሥራ አትሥሩ" (ዘሌዋውያን 18፡3)። ይህ አንድ ቁልፍ መርህ ያሳያል፦ የማይለወጥ፣ ሁለንተናዊ "መጽሐፍ ቅዱሳዊ ባህል" የሚባል ነገር የለም። ይልቁንም መጽሐፍ ቅዱስ፣ አይሁዳዊውን ጨምሮ ሁሉንም ባህሎች የሚመረምርና የሚያድስ የላቀ እውነት ነው (ዘጸአት 20፡1-17፤ ዘዳግም 5፡6-21)።

የአዲስ ኪዳን መስፋፋትና ዓለም አቀፋዊነት

ኢየሱስ በአይሁድ ባህል ውስጥ የተወለደ ቢሆንም፣ የፈሪሳውያንን ወግ የሰውን ትእዛዝ ከእግዚአብሔር ትእዛዝ በላይ በማስቀመጣቸው ተችቷል (ማርቆስ 7፡1-13)፣ መዳንንም ከአይሁድ አልፎ አስፋፍቷል (ማቴዎስ 28፡19-20)። ጳውሎስ፣ "ከዕብራውያን ዕብራዊ" (ፊልጵስዩስ 3፡5) ቢሆንም፣ በክርስቶስ ያለው እምነት ከባህላዊ ልዩነት በላይ እንደሆነ አስተምሯል፡- "አይሁዳዊ ወይም የግሪክ ሰው የለም፥ ባሪያ ወይም ጨዋ ሰው የለም... ሁላችሁ በክርስቶስ ኢየሱስ አንድ ሰው ናችሁና" (ገላትያ 3፡28)። ቀደምት ቤተ ክርስቲያን በኢየሩሳሌም ጉባኤ (የሐዋርያት ሥራ 15) የአሕዛብ አማኞች እንደ ግርዘት ያሉ የአይሁድ ልማዶችን መከተል እንደሌለባቸው በመወሰን፣ ወንጌል በአንድ ባህል ላይ ብቻ እንደማይመሠረት አረጋግጣለች (1 ቆሮንቶስ 9፡19-23)።

በአጠቃላይ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በሜሶጶጣሚያ፣ በከነዓንና በግብፅ ተጽዕኖ ሥር በነበረ የአይሁድ ባህላዊ ማዕቀፍ ውስጥ ሥር ቢሰድም፣ አንድ ወጥ የሆነ "መጽሐፍ ቅዱሳዊ ባህል"ን እንደ ሕግ አያጸድቅም። ይልቁንም አማኞች ሁሉንም ባህሎች በእግዚአብሔር በማይለወጠው ቃል መነጽር እንዲመረምሩ ይጠይቃል፡- "በልባችሁ መታደስ ተለወጡ እንጂ ይህን ዓለም አትምሰሉ" (ሮሜ 12፡2)።

ሕግ ከባህል ይበልጣል

ሕግ ራሱ ባህል አይደለም፤ ከባህል፣ ከወሰንና ከጊዜ በላይ ነው። ቃል ኪዳኑ ከአንድ ልዩ ሕዝብ — ከአይሁድ — ጋር የተገባ ቢሆንም፣ በአዲስ ኪዳን እስኪተካ ድረስ በእነርሱ ላይ ሕጋዊና ኃያል ሆኖ ቀጥሏል። ይህ መተካት አስቀድሞ በነቢዩ ኤርምያስ ተነግሮለት ነበር፡- "እነሆ፥ ከአይሁድ ቤትና ከእስራኤል ቤት ጋር አዲስ ኪዳን የምገባበት ዘመን ይመጣል" (ኤርምያስ 31፡31)። ይህ አዲስ ኪዳን በክርስቶስ ደም የጸና ነው (ማቴዎስ 26፡28፤ ሉቃስ 22፡20፤ 1 ቆሮንቶስ 11፡25)። ከመስቀል ቅጽበት ጀምሮ፣ ቃል ኪዳኑ ተለውጧል፤ ጳውሎስ እንዳስረዳው "እርሱ ደግሞ በመንፈስ እንጂ በፊደል ላልሆነ ለአዲስ ኪዳን አገልጋዮች እንሆን ዘንድ አበቃን፤ ፊደል ይገድላልና መንፈስ ግን ሕይወትን ይሰጣል" (2 ቆሮንቶስ 3፡6)።

የባህል ተለዋዋጭነት እና የቃሉ ጽናት

ማንኛውም ባህል ከእግዚአብሔር ሕግና ቃል ኪዳን የሚለየው ዘለዓለማዊነትና ዓለም አቀፋዊነት ስለሚጎድለው ነው። ባህሎች በታሪካዊ ግንኙነት ይወረሳሉ፣ ይሻሻላሉ፣ ነገር ግን በተፈጥሯቸው ተለዋዋጭና በሁኔታዎች የተገደቡ ናቸው። "ዘለዓለማዊ" የሚለው ቃል ከባህል ጋር አይስማማም። የእግዚአብሔር ቃል ግን የማይለወጥና ዘለዓለማዊ ነው፡- "ሣሩ ይደርቃል፥ አበባውም ይረግፋል፤ የአምላካችን ቃል ግን ለዘላለም ይኖራል" (ኢሳይያስ 40፡8፤ 1 ጴጥሮስ 1፡24-25)። ቃሉ ከባህል ጋር ሲጋጭ፣ ባህልን የሚለውጠው ቃሉ እንጂ በተቃራኒው አይደለም።

ወንጌልና ሁለንተናዊ ባህል

ቤተ ክርስቲያን የተወለደችው በአይሁድ ባህል ውስጥ ቢሆንም፣ ግሪክና ሮማዊ ባህሎች የታወቀውን ዓለም በገዙበት ዘመን ውስጥ ነው። ቤተ ክርስቲያን ከዚህ አይሁዳዊ መነሻዋ ወጥታ ወደ አሕዛብ ግዛቶች በፍጥነት ሰርጋለች፤ ይህም እግዚአብሔር ከአይሁድና ከአሕዛብ አንድ አካል ለመፍጠር ካለው ዘለዓለማዊ ዕቅድ ጋር የተያያዘ ነው (ኤፌሶን 2፡15-16፤ 3፡6)። በዚያ ዘመን ብዙዎቹ አሕዛብ ባህላቸውን ከሃይማኖታቸው ጋር አጣምረው ስለያዙ፣ ጳውሎስ ግልጽ ማስጠንቀቂያ ሰጥቷል፡- "ስለዚህ፥ ወዳጆቼ ሆይ፥ ከጣዖት አምልኮ ሽሹ" (1 ቆሮንቶስ 10፡14)፤ ነገር ግን መብል ራሱ ገለልተኛ በመሆኑ የሚያሰናክል ካልሆነ በስተቀር መብላት ኃጢአት እንዳልሆነ አስተምሯል (1 ቆሮንቶስ 8፡4-13፤ 10፡19-21)። ይህ ልዩነት — በራሱ ገለልተኛ የሆነ ባህላዊ ልማድና ከጣዖት አምልኮ ጋር በቀጥታ የተያያዘ ልማድ መካከል መለየት ፣ በዘመናዊው አውዳዊ ትርጓሜ ንድፈ ሐሳብ ውስጥ ወሳኝ መርህ ሆኖ ቀጥሏል።

ባህል፡ ክቡርና የወደቀ የሰው ውጤት

ክርስትና በባህል ላይ ያለው መሠረታዊ አቋም፣ ባህል የሰው ልጅ ውጤት እንደመሆኑ በተፈጥሮው ክፉ ባይሆንም፣ ብዙውን ጊዜ በኃጢአት የተዛባና መቤዠት እንደሚያስፈልገው ባለው እምነት ላይ የተመሠረተ ነው። ሰው በእግዚአብሔር አምሳል የተፈጠረ ክቡር ፍጡር ነው፤ በተመሳሳይ ጊዜ ግን በአዳም የወደቀ ፍጡር ነው። ባህሎች እነዚህን ሁለት ገጽታዎች — ክብርንም ውድቀትንም — ማንጸባረቃቸው አይቀርም። ስለዚህ በማንኛውም ባህል ውስጥ ጠቃሚና ጎጂ፣ ምርትና ግርድ ጎን ለጎን ይገኛሉ። "ንጹሕ ባህል" የሚባል ቅድመ-ውድቀት ነገር የለም፤ ባህል የሠራው ራሱ የወደቀ ሰው ስለሆነ ነው።

መደምሰስ ሳይሆን መቤዠት

ክርስትና ባህላዊ አገላለጾችን ለማጥፋት ያለመ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ሥልጣን ሥር በማምጣት ለመቤዠት ነው። ወንጌል ወደ አይሁድም ሆነ ወደ አሕዛብ ሲገባ በቀጥታ ባህልን አልቀየረም፤ ጌታ የሰጠው ተልእኮም የባህል አብዮት ማካሄድ አልነበረም። የዓለም መሠረታዊ ችግር ባህል ሳይሆን ኃጢአት ስለሆነ፣ መፍትሔውም የባህል ቅየራ ሳይሆን አዳኝ ነው ፤ ኢየሱስ ክርስቶስ። ወንጌል በመጀመሪያ የሰውን ውስጣዊ ማንነት፣ መንፈስን ይለውጣል፤ ይህ ውስጣዊ ለውጥ ቀስ በቀስ አድማሱን አስፍቶ አካልን፣ አእምሮን፣ ስሜትን፣ ቤተሰብን፣ አኗኗርንና በመጨረሻም ባህልን ራሱ ይነካል። የተለወጠው ማንነት ባህሉን ይፈትሻል፤ ከቃሉ ጋር የሚስማማውን ይቀበላል፣ የማይስማማውን ግን ይተዋል ወይም ያድሰዋል።

ሦስት አማራጭ አቀባበሎች

አንድ ማህበረሰብ ሃይማኖት ኖሮትም የባህል ወይም የትውፊት እስረኛ ሊሆን ይችላል። በእምነትና በባህል መስተጋብር ውስጥ አማኞች በተለምዶ ከሦስት አማራጭ አቀባበሎች አንዱን ይመርጣሉ፦

ለክርስቲያን፣ ሦስተኛው መንገድ ትክክለኛው ነው፤ ምክንያቱም እምነት ከባህል ይበልጣል፣ ይቀድማልም። የእምነታችን መመሪያ በባህላችን ላይ ሥልጣን ሊኖረው ይገባል፤ ብዙዎቹ የባህል መገለጫዎች መልካም ቢሆኑም፣ እነዚህ ሁለቱ ከተጋጩ ትክክለኛው መጽሐፍ ቅዱሳዊው ትምህርት ይሆናል።

የክርስቶስና የባህል ግንኙነት አምስት ንድፈ ሐሳቦች

በምዕራባዊ ነገረ መለኮት ውስጥ በሰፊው ከሚጠቀሱ ማዕቀፎች አንዱ የኤች. ሪቻርድ ኒቡር "ክርስቶስና ባህል" የተሰኘ የተለምዶ ትየባ (typology) ነው። ይህ ትየባ ክርስቲያኖች ከታሪክ ጀምሮ ከባህል ጋር የተያያዙባቸውን አምስት አጠቃላይ ዝንባሌዎች ለመለየት ይረዳል፤ ምንም እንኳ በተግባር አብዛኞቹ አብያተ ክርስቲያናት ከአንድ በላይ የሆኑ ዝንባሌዎችን ቢያንጸባርቁም።

አብዛኞቹ የኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት፣ በተለይ EECMY እና EKHC፣ በተግባር "ክርስቶስ ባህልን ይለውጣል" ከሚለው ንድፈ ሐሳብ ጋር በጣም የቀረበ አቋም ይይዛሉ፤ ማለትም ወንጌልን ከባህል ጋር ፍጹም ተቃራኒ አድርገው ከመመልከት ይልቅ፣ ባህልን በወንጌል ብርሃን እየመረመሩ የሚያድሱበትን መንገድ ይከተላሉ።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መመሪያዎችና ተግባራዊ ምሳሌዎች

• ሁሉንም ነገር በቃሉ መፈተሽ (1 ተሰሎንቄ 5፡21-22)፡ ባህላዊ ልማዶች ከእግዚአብሔር ፈቃድ ጋር የሚስማማውን ወይም የሚጻረረውን ለመለየት በመጽሐፍ ቅዱስ መነጽር መገምገም አለባቸው። ገለልተኛ የባህል አገላለጾች (ሙዚቃ፣ ታሪክ) ለእግዚአብሔር ክብር ሊውሉ ይችላሉ፤ ከጣዖት አምልኮ ወይም ከሥነ ምግባር ብልግና ጋር የተያያዙ ልማዶች ግን መጣል አለባቸው።
• የክርስቶስ አምባሳደር ሆኖ መኖር (2 ቆሮንቶስ 5፡20፤ 1 ጴጥሮስ 2፡11)፡ ክርስቲያኖች በየትኛውም ባህላዊ ሁኔታ ውስጥ ክርስቶስን ይወክላሉ፣ ከእምነት ጋር የማይጋጩ ባህላዊ ደንቦችን እያከበሩ የክርስቶስን ባህርይ ይኖራሉ።
• መመሰል ሳይሆን መለወጥ (ሮሜ 12፡2)፡ ክርስቲያኖች የባህል ደንቦችን ያለ ማጣራት ከመቀበል ይልቅ፣ ፍትህን፣ ምሕረትንና እውነትን በማስተዋወቅ በባህል ላይ ንቁ ተጽዕኖ ያሳድራሉ።
• የጳውሎስ የአቴና ንግግር (የሐዋርያት ሥራ 17፡16-34)፡ ጳውሎስ የጣዖት አምልኮአቸውን ተቃውሞ ቢቀርበውም፣ "ለማይታወቅ አምላክ" የሚለውን መሠዊያቸውን በመጠቀም ወንጌልን ለማካፈል እንደ ድልድይ ተጠቅሞበታል — ይህ የ"አውዳዊ ትርጓሜ" (contextualization) ክላሲካዊ ምሳሌ ተደርጎ ይታያል።

ታሪካዊና ወቅታዊ ተግባራዊ ምሳሌዎች

ቀደምት ቤተ ክርስቲያን የሮማን ባህል የፈተነችው የሰዎች ፍልሚያ (gladiatorial games) እና የንጉሠ ነገሥት አምልኮን በመቃወም ሲሆን፣ በተመሳሳይ ጊዜ በበጎ አድራጎት ለኅብረተሰቡ አስተዋጽኦ በማድረግ ነበር። ዘመናዊ ሚስዮናውያንም ተመሳሳይ አካሄድ ተከትለዋል፦ የባህል ቅርጾችን (ቋንቋ፣ ዜማ፣ አልባሳት) እያከበሩ፣ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ጋር በቀጥታ የሚጋጩ ልማዶችን ግን ተቃውመዋል። በኢትዮጵያ ውስጥ ይህ አካሄድ በግልጽ የሚታየው መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ብሔራዊ ቋንቋዎች በመተርጎም፣ የአካባቢ ዜማ ስልቶችን በአምልኮ ውስጥ በመጠቀም፣ እና የቤተ ክርስቲያን መዋቅር ራሱ ኢትዮጵያዊ መልክ እንዲይዝ በማድረግ ነው።