የህይወት ቃል ህብረት Logo
ወንጌላት ዳሰሳ

አራቱ ቀኖናዊ ወንጌላት

"ነገር ግን ኢየሱስ እርሱ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ ታምኑ ዘንድ፥ አምናችሁም በስሙ ሕይወት ይሆንላችሁ ዘንድ ይህ ተጽፎአል።" (ዮሐንስ 20:31)

አራቱ ወንጌላት በአጋጣሚ በታሪክ አጋማሽ ላይ የተከሰቱ ገለልተኛ ትረካዎች አይደሉም። የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ማሕፀን ውስጥ እንዳለ ጽንስ ሲሆኑ፣ ወንጌላት ደግሞ የዚያ ዘመናትን የተሻገረ ተስፋ መወለድ ናቸው። ወንጌላትን ከብሉይ ኪዳን ነጥሎ ማንበብ፣ ዛፉን ከሥሩ ቆርጦ ፍሬውን ብቻ ለማድነቅ እንደመሞከር ነው፤ ፍሬው ጣፋጭ ቢሆንም የሕይወቱን ምንጭ ሳያውቁ ትርጉሙ ሙሉ አይሆንም። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ከትንሣኤው በኋላ፣ "በሙሴ ሕግና በነቢያት በመዝሙራትም ስለ እኔ የተጻፈው ሁሉ ይፈጸም ዘንድ ይገባል" (ሉቃ. 24፡44) በማለት፣ የመላው ብሉይ ኪዳን ትርታና የትርጓሜ ማዕከል ራሱ መሆኑን አስረግጦ አስተምሯል። ብሉይ ኪዳንን ስናነብ ታሪክን ብቻ ሳይሆን ወደፊት የሚመጣውን አዳኝ ሥዕል በጉጉት እያነበብን ነው፤ ክርስቶስ በብሉይ ኪዳን ተሸሽጎ ይገኛል፣ በአዲስ ኪዳን ደግሞ በግልጥ ይብራራል።

ትንቢትና ጥላ

መንፈስ ቅዱስ መሲሑን በሁለት አስደናቂ መንገዶች አስተዋውቆናል፦ በቀጥተኛ ትንቢቶችና በጥላ ትንቢቶች። ቀጥተኛ ትንቢቶች ነቢያት በመንፈስ ተነድተው፣ ቃል በቃል ስለ መሲሑ ማንነት፣ መወለድና መከራ መቀበል የተናገሩባቸው ናቸው (ኢሳ. 7፡14፤ ሚክ. 5፡2፤ ዘካ. 9፡9)። የጥላ ትንቢቶች ደግሞ እግዚአብሔር የታሪክን ክንውኖች፣ ሰዎችንና ሥርዓቶችን በመጠቀም የክርስቶስን አዳኝነት ያሳየባቸው ሕያዋን ሥዕሎች ናቸው። እግዚአብሔር የታሪክ ጌታ በመሆኑ፣ ታሪክ ራሱ ስለ ክርስቶስ እንዲሰብክ አድርጎታል። ለዚህም ነው ጌታችን፣ "አብርሃም ቀኔን ያይ ዘንድ ሐሤት አደረገ፥ አየም ደስም አለው።" (ዮሐ. 8፡56) ያለው፤ አብርሃም ልጁን ይስሐቅን በመሠዊያው ላይ ሲያቀርብ፣ ከዘመናት በኋላ እግዚአብሔር አብ አንድያ ልጁን በመስቀል ላይ እንዴት እንደሚሠዋ በትንቢታዊ መንፈስ አይቷልና።

የዚህ የጥላ ትንቢት ጉልህ ማሳያ የፋሲካው በግ ነው። በግብፅ ባርነት ዘመን የታረደው በግ ደሙ በደጃፍ ላይ ተቀብቶ እስራኤላውያንን ከሥጋዊ ሞት እንዳዳነ ሁሉ፣ አጥንቱም እንዳይሰበር ጥብቅ ትእዛዝ ተሰጥቶ ነበር (ዘፀ. 12፡46)። ዘመናት አልፈው ዮሐንስ በጎልጎታ መስቀል ሥር ቆሞ ሲመለከት፣ ሮማውያን ወታደሮች የኢየሱስን እግር ሳይሰብሩ ቀሩ (ዮሐ. 19፡33-36)። ይህ አጋጣሚ አልነበረም፤ በመጀመርያው የፋሲካ ምሽት የታረደው በግ፣ የዓለምን ኃጢአት ሊያስወግድ በመስቀል ላይ ለተሰቀለው ለእውነተኛው የእግዚአብሔር በግ ጥላ ነበረ። የቀድሞው ደም ከግብፅ ሞት መልአክ ሲያድን፣ የክርስቶስ ደም ግን ከዘላለም የኃጢአት ሞት ይታደጋል።

ወደ መስቀሉ የሚያመሩ የቃል ኪዳን ክሮች

የወንጌል ጸሐፊዎች ታሪክን የሚተርኩት እግዚአብሔር ከሕዝቡ ጋር በገባው ተከታታይ የቃል ኪዳን ማዕቀፍ ውስጥ ነው። እያንዳንዱ ቃል ኪዳን የሰው ልጅን የውድቀት ክፍተት ለመሙላት እግዚአብሔር በጸጋው ያደረገው እርምጃ ሲሆን፣ ሁሉም በመስቀሉ ላይ በክርስቶስ አካል ፍጻሜያቸውን አግኝተዋል። የአብርሃም ቃል ኪዳን ለሕዝቦች ሁሉ በረከትን ቃል ይገባል፤ ማቴዎስም ወንጌሉን "የአብርሃም ልጅ" በማለት ሲከፍት፣ ክርስቶስ የአሕዛብ ሁሉ ተስፋ መሆኑን ያውጃል። የሙሴ ቃል ኪዳን ፍጹም ቅድስናንና መስዋዕትን ይሻል፤ ኃጢአተኛው የሰው ልጅ ይህንን ሕግ መፈጸም ሲያቅተው፣ ክርስቶስ ራሱ ሕግ አክባሪና ፍጹም መስዋዕት በመሆን ሕጉን ፈጸመው። የዳዊት ቃል ኪዳን ዘላለማዊ ዙፋንን ተስፋ ያደርጋል፤ መልአኩ ገብርኤልም ይህን ንግሥና ማለቂያ ለሌለው ጌታ ለኢየሱስ ይሰጣል።

ነቢያት በናፍቆት የጠበቁት አዲሱ ኪዳን (ኤር. 31፤ ሕዝ. 36) ደግሞ የድንጋዩን ልብ በሥጋ ልብ የመቀየር፣ ሕግን በድንጋይ ጽላት ላይ ሳይሆን በሰው ልብ የመጻፍ ተስፋ ነው። ይህ ታላቅ ተስፋ በታሪክ ውስጥ የተረጋገጠው ኢየሱስ በመጨረሻው እራት ላይ ጽዋውን አንስቶ፣ "ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው" ሲል ነው። የብሉይ ኪዳን ቃል ኪዳኖች ሁሉ እንደ ወንዝ እየፈሰሱ በቀራንዮ መስቀል ሥር ይገናኛሉ፤ ወንጌላትም የዚህን መለኮታዊ የፍቅር ውል የመጨረሻ ማኅተም የሚያበስሩ የድል ዐዋጆች ናቸው።

"በዚያን ወራት... ሕጌን በልቡናቸው አኖራለሁ፣ በልባቸውም እጽፈዋለሁ፤ እኔም አምላክ እሆናቸዋለሁ እነርሱም ሕዝብ ይሆኑኛል።"
ኤርምያስ 31፥33

ከዚህ በታች ያሉትን ካርዶች በመንካት እያንዳንዱን ወንጌል በሙሉ ገጽ ጥናት፣ ከሰፊ መግቢያ፣ ከስታትስቲክስ፣ ከግራፎችና ከሰንጠረዦች ጋር በዝርዝር ማንበብ ይችላሉ።

†

አራቱ ወንጌላት

ለሙሉ ጥናት አንዱን ወንጌል ይንኩ / ይጫኑ

፩

ማቴዎስ

የንጉሡ ወንጌል

የመንግሥተ ሰማያት ንጉሥ ኢየሱስ፣ የአብርሃምና የዳዊት ልጅ — 28 ምዕራፎች።

፪

ማርቆስ

የአገልጋዩ ወንጌል

ኃያሉ ግን ትሑት አገልጋይ የእግዚአብሔር ልጅ — 16 ምዕራፎች።

፫

ሉቃስ

የሰው ልጅ ወንጌል

ለጠፉትና ለተገለሉት የመጣ ዓለም አቀፋዊ አዳኝ — 24 ምዕራፎች።

፬

ዮሐንስ

የአምላክ ልጅ ወንጌል

ሥጋ የለበሰው ዘላለማዊ ቃል (ሎጎስ) — 21 ምዕራፎች።

የአራቱ ወንጌላት ክርስቶሎጂ

አራቱ ወንጌላት ስለ ክርስቶስ የሚያቀርቡት ትምህርት (ክርስቶሎጂ) እጅግ ጥልቅና ሁለንተናዊ ነው። እያንዳንዱ ወንጌላዊ የኢየሱስን ማንነት ከተለየ አቅጣጫ ለመሳል ልዩ መነጽር ይጠቀማል፤ ሆኖም አራቱም የሚስሉት ሥዕል አንድ ፍጹም አዳኝ ነው። ማቴዎስ ኢየሱስን ተስፋ የተሰጠበት ንጉሥ አድርጎ ያቀርባል፣ ማርቆስ ሥልጣን ያለውን መከራ ተቀባይ አገልጋይ ያሳየናል፣ ሉቃስ ለጠፉት ሁሉ የሚራራውን የሰው ልጅ ይስላል፣ ዮሐንስ ደግሞ ከዘላለም የነበረውን አምላካዊ ቃል ወደ ምድር ያመጣዋል። ይህ ልዩነት እርስ በርሱ የሚጋጭ ሳይሆን፣ የአንዱን ክርስቶስን የማይመረመር ባለ-ብዙ ገጽታ ክብር የሚያጎላ ነው።

የመዳናችን ዋስትና

በወንጌላት ውስጥ ክርስቶስ የተጠራባቸው ስሞች ባዶ ማዕረጎች ሳይሆኑ፣ የመዳናችን ዋስትናዎች ናቸው። "የእግዚአብሔር ልጅ" መባሉ በእግዚአብሔር አብ ዘንድ ያለውን ሞገስና መለኮታዊ ባሕርይ ያረጋግጣል፤ እርሱ የእግዚአብሔር ልጅ ስለሆነ፣ በእርሱ የሚያምኑ ሁሉ የጸጋ ልጆች የመሆንን ሥልጣን ያገኛሉ። "የሰው ልጅ" የሚለውና ከዳንኤል 7 የመጣው መጠሪያ፣ ኢየሱስ መከራን ተቀብሎ የሰው ልጅን ኃጢአት ለመሸከም ራሱን ዝቅ ማድረጉንና በመጨረሻም በክብር የሚመጣ ፈራጅ መሆኑን ያሳያል። "ጌታ" የሚለው ቃል በብሉይ ኪዳን ለያህዌ (ለፈጣሪ) የሚሰጥ ስም ሲሆን፣ አዲስ ኪዳን ይህን ስም ለኢየሱስ ሲሰጠው "ኢየሱስ ራሱ አምላክ ነው" የሚል ግልጽ የድነት ዐዋጅ ነው።

ዮሐንስ ደግሞ ሁለት ልዩ መጠሪያዎችን ያመጣል፦ "የእግዚአብሔር በግ" እና "ቃል" ። እርሱ የፍጥረት መጀመሪያ፣ ሕይወትና ብርሃን የሆነው ዘላለማዊ "ቃል" ባይሆን ኖሮ፣ መስዋዕቱ የዓለምን ኃጢአት ሊያነጻ የሚችል መለኮታዊ ክብደት ባልኖረው ነበር። አምላክ ሰው ሆነ፤ ያም ሰው ስለ እኛ በግ ሆኖ ታረደ። ይህ ክርስቶሎጂ የነገረ-መለኮት ንድፈ ሐሳብ ብቻ ሳይሆን፣ አማኙ የሚጸድቅበት የሕይወት እስትንፋስ ነው።

✦

የመስቀሉ ድል ማኅተምና መጽደቃችን

የወንጌላት ትረካ ሁሉ ቁልቁል ወደ መስቀሉ፣ ወደ ላይ ደግሞ ወደ ባዶው መቃብር ያመራል። የኢየሱስ ክርስቶስ ከሙታን መነሣት የክርስትና እምነት የቆመበት ጽኑ አለት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ "ክርስቶስም ካልተነሣ እምነታችሁ ከንቱ ናት፤ እስከ አሁን ድረስ በኃጢአታችሁ አላችሁ" (1 ቆሮ. 15፡17) ማለቱ፣ ትንሣኤ ሥነ-መለኮታዊ ድንቅ ብቻ ሳይሆን የድነታችን ሕጋዊ ማረጋገጫ በመሆኑ ነው። ሮሜ 4፡25 እንደሚያስረዳው፣ ክርስቶስ ስለ በደላችን (የኃጢአት ዕዳችንን ለመክፈል) አልፎ ተሰጠ፤ ነገር ግን ዕዳው ሙሉ በሙሉ መከፈሉንና በእግዚአብሔር ፊት ጸድቀን መቆማችንን ለማረጋገጥ (ለጽድቃችን) ከሙታን ተነሣ። ትንሣኤው አብ በልጁ የመስዋዕት ሥራ ላይ ያሳረፈው መለኮታዊ "አሜን!" ነው።

የትንሣኤው ታሪካዊነት ደግሞ በማያሻማ ማስረጃ የተደገፈ ነው። አራቱም ወንጌላት ሴቶችን የባዶው መቃብር የመጀመሪያ ምስክሮች አድርገው ማቅረባቸው የትረካውን እውነተኛነት ያረጋግጣል፤ ምክንያቱም በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን የአይሁድ ባህል፣ የሴቶች ምስክርነት በሕግ ፊት ተቀባይነት አልነበረውም። ታሪኩን የፈጠረ ሰው ቢሆን ኖሮ፣ ተዓማኒነትን ለማግኘት ወንዶችን ቀዳሚ ምስክር አድርጎ ይጽፍ ነበር። በ1 ቆሮንቶስ 15 ላይ የተዘረዘረው ጌታችን ከትንሣኤ በኋላ መታየቱ (ለጴጥሮስ፣ ለአሥራ አንዱ፣ ለ500 ወንድሞች)፣ ምስክሮቹ በሕይወት እያሉ የተጻፈ፣ ታሪካዊ ምርመራን የሚጋብዝና ፈጽሞ የማይካድ እውነት ነው።

✦

መለኮታዊ ጥበቃ እና አራቱ ሕያዋን ምስክሮች

የአራቱ ወንጌላት በአንድ ቀኖና መሰብሰብ የሰዎች የፖለቲካ ውሳኔ ሳይሆን፣ መንፈስ ቅዱስ ቤተ ክርስቲያንን እየመራ የሠራው መለኮታዊ ሥራ ነው። በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረው ኢሬኔዎስ፣ አራቱን ወንጌላት በራእይ 4 ላይ ከሚገኙት አራቱ ሕያዋን ፍጥረታት ጋር ያመሳስላቸዋል፦ ማቴዎስ እንደ ሰው የክርስቶስን ትስጉትና ንግሥና ሲያሳይ፤ ማርቆስ እንደ አንበሳ ድምጹን ከፍ አድርጎ የጌታን ኃይል ይጮኻል፤ ሉቃስ እንደ ጥጃ እርሱ የዓለም መስዋዕት መሆኑን ሲያረጋግጥ፤ ዮሐንስ ደግሞ እንደ ንስር ወደ ላይ ከፍ ብሎ የቃሉን መለኮታዊነት ከሰማይ አቅጣጫ ይመለከታል።

ይህ የሚያሳየው አንድ ታላቅ መንፈሳዊ እውነት አለ፦ የወንጌላት የአቀራረብና የጽሁፍ ልዩነት የእውነተኛ ዓይነ ምስክሮች መገለጫ ነው። አራት የተለያዩ የካሜራ አቅጣጫዎች በአንድ መድረክ ላይ የሚከናወነውን ክስተት የተሟላ እንደሚያደርጉት፣ ወንጌላትም ኢየሱስ ክርስቶስን ሙሉ በሙሉ ያስተዋውቁናል። አምላክ በመስቀል ላይ የሞተበት፣ መቃብር የፈነዳበትና ሞት የተረታበት ይህ ክስተት፣ አንድ የዓይን ምስክር ብቻ ሊገልጸው የሚችለው አልነበረም። አራቱ ወንጌላት በመንፈስ ቅዱስ አቀናባሪነት ተጽፈው፣ አንባቢው ሁሉ በእግዚአብሔር ልጅ አምኖ የዘላለምን ሕይወት እንዲያገኝ ዛሬም ድረስ ሕያው ጥሪያቸውን ያቀርባሉ።

"ነገር ግን ኢየሱስ እርሱ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ ታምኑ ዘንድ፥ አምናችሁም በስሙ ሕይወት ይሆንላችሁ ዘንድ ይህ ተጽፎአል።"
ዮሐንስ 20፥31