የእሴት ምስረታ

በመልኩ መፈጠር

ስለ እሴት ማንኛውም ንግግር ከመጀመሩ በፊት አንድ ጥያቄ መመለስ አለበት፦ ሰው ማን ነው? ምክንያቱም የሰውን ዋጋ በተሳሳተ መንገድ የሚለካ ማህበረሰብ፣ የሰውን ባህሪ በትክክል ሊቀርጽ አይችልም። ሰው በአጋጣሚ የተገኘ የቁስ ስብስብ ከሆነ፣ ሥነ ምግባር ከጣዕም ምርጫ የበለጠ መሰረት አይኖረውም። መጽሐፍ ቅዱስ ግን ታሪኩን የሚጀምረው በሌላ ቦታ ነው።

የዘፍጥረት 1 ታሪክ ጥንቃቄ በተሞላበት ቅደም ተከተል የተዋቀረ ነው። እግዚአብሔር ብርሃንን፣ ሰማይን፣ ምድርን፣ ዕጽዋትን፣ ከዋክብትን፣ አሳዎችንና እንስሳትን ሲፈጥር “ይሁን” ብሎ ተናገረ። ወደ ሰው ሲደርስ ግን የንግግሩ ቅርጽ ይቀየራል፦ “እንፍጠር” ይላል። ከትእዛዝ ወደ ምክክር፣ ከሩቅ ትዕዛዝ ወደ ቅርብ ተሳትፎ። ደግሞም ሌሎቹ ፍጥረታት “እንደ ወገናቸው” ሲፈጠሩ፣ ሰው ብቻ “እንደ እግዚአብሔር ምሳሌ” ተፈጥሯል። ይህ በፍጥረት ታሪክ ውስጥ ያለ ትልቁ የሥነ-ምግባር መሰረት ነው።

ይህ ትምህርት ሶስት ትልልቅ ውጤቶች አሉት። አንደኛ፣ የሰው ክብር ሁኔታዊ አይደለም። የሰው ዋጋ በሚያመርተው ነገር፣ በጤንነቱ፣ በዘሩ፣ በሀብቱ ወይም በሌሎች ሰዎች አስተያየት ላይ የተመሰረተ አይደለም። ገና በእናቱ ማህጸን ያለው ፅንስ፣ በአልጋ ላይ የተኛው አዛውንት፣ በጦርነት የተፈናቀለው ስደተኛ፣ ሁሉም የእግዚአብሔር መልክ ተሸካሚዎች ናቸው። ስለዚህ ማንንም ማዋረድ በቀጥታ የእግዚአብሔርን ምስል መስደብ ነው። ያዕቆብ ይህንን ሲናገር በጣም ግልጽ ነው፦ በአንድ አንደበት እግዚአብሔርን እየባረክን በዚያው አንደበት “በእግዚአብሔር ምሳሌ የተፈጠሩትን ሰዎች” መርገም ተቃርኖ ነው (ያዕቆብ 3፡9)።

ሁለተኛ፣ ሰው የሞራል ኃላፊነት አለው። እግዚአብሔር ለአዳም ስራ ሰጠው፦ ገነትን “ያበጃትና ይጠብቃት ዘንድ” (ዘፍጥረት 2፡15)። እነዚህ ሁለት ግሶች — ዓባድ (ማገልገል፣ መስራት) እና ሻማር (መጠበቅ፣ መንከባከብ) — በኋላ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ካህናት በመቅደስ ውስጥ የሚያደርጉትን አገልግሎት ለመግለጽ የሚያገለግሉ ቃላት ናቸው። ሰው በምድር ላይ ያለው ስራ በመሰረቱ የክህነት ስራ ነው፦ ፍጥረትን ማገልገልና መጠበቅ። ይህ ለስነ-ምህዳር እንክብካቤ፣ ለሥራ ክቡርነት እና ለኃላፊነት ስሜት ጥልቅ መሰረት ይጥላል። ሥራ የውድቀት ቅጣት አይደለም፤ የውድቀት ቅጣት የሥራ ድካምና ብስጭት ነው (ዘፍጥረት 3፡17-19)።

ሶስተኛ፣ የመልካምነት መለኪያ አለ። እግዚአብሔር ስራውን እየተመለከተ “መልካም” አለ፤ በመጨረሻም “እጅግ መልካም” (ዘፍጥረት 1፡31)። ይህ ማለት “መልካም” የሚለው ቃል ትርጉም የሚወሰነው በሰው ስምምነት ሳይሆን በእግዚአብሔር ፍርድ ነው። ዘመናዊው ዓለም “መልካም” የሚለውን ቃል “ለእኔ የሚስማማ” በሚል ተክቶታል፤ መጽሐፍ ቅዱስ ግን “ከፈጣሪው ዓላማ ጋር የሚስማማ” ይለዋል። ይህ ልዩነት ትንሽ የሚመስል ቢሆንም፣ በተግባር ሁለት ፍጹም የተለያዩ ህይወቶችን ይፈጥራል።

ሰው ወንድና ሴት ሆኖ መፈጠሩ (ዘፍጥረት 1፡27)፣ ግንኙነት የሰው ማንነት አካል መሆኑን ያሳያል። እግዚአብሔር ራሱ በአንድነት ውስጥ ያለ ህብረት እንደሆነ፣ ሰውም ብቻውን ሙሉ አይሆንም። “ሰው ብቻውን ይሆን ዘንድ መልካም አይደለም” (ዘፍጥረት 2፡18) የሚለው ቃል፣ በ“መልካም” ትረካ ውስጥ የመጀመሪያው “መልካም አይደለም” ነው። እሴቶች በተናጠል አይመሰረቱም። ትህትና በብቸኝነት አይለማመድም፤ ትዕግስት በገለልተኝነት አይፈተንም፤ ይቅርታ ያለ ሌላ ሰው አይኖርም። እግዚአብሔር ባህሪያችንን የሚቀርጸው በሰዎች መካከል አስቀምጦን ነው።

የተሰበረው መስተዋት፦ ውድቀትና የእሴቶች መበላሸት

የእሴት ምስረታ ከባድ የሆነበት ምክንያት አለ። ሰው መልካም ሆኖ ስለተፈጠረ ብቻ መልካም ሆኖ አልቀጠለም። ዘፍጥረት 3 የሚነግረን ነገር ሰው ፍጹም ባልሆነ አካባቢ ውስጥ መጥፎ ምርጫ እንዳደረገ ሳይሆን፣ ፍጹም በሆነ አካባቢ ውስጥ እንኳ ልቡ መታመንን እንደተወ ነው። ችግሩ ከውጪ ሳይሆን ከውስጥ ነው።

እባቡ ጥቃቱን የጀመረው በትእዛዝ ላይ ሳይሆን በእግዚአብሔር ባህሪ ላይ ነው። “በእርግጥ እግዚአብሔር... ብሎአልን?” (ዘፍጥረት 3፡1) በማለት በመጀመሪያ ቃሉን አጠራጠረ፤ ቀጥሎም “ሞትን አትሞቱም” (3፡4) በማለት ቃሉን በቀጥታ ካደ፤ በመጨረሻም “እንደ እግዚአብሔር ትሆናላችሁ” (3፡5) በማለት የእግዚአብሔርን መልካምነት ጠረጠረ። እዚህ ላይ የተከሰተው ነገር የፍሬ ጉዳይ አልነበረም። ሰው ስለ መልካምና ክፉ የመወሰን መብትን ከእግዚአብሔር እጅ ወደ ራሱ እጅ አዛወረ። ይህ የሁሉም የተዛቡ እሴቶች ሥር ነው፦ መልካሙን የመወሰን ስልጣን የእኔ ነው የሚል ጥያቄ።

ውጤቱ ወዲያውኑ ታየ። መጀመሪያ ሀፍረት መጣ — ራሳቸውን ከራሳቸው ተሸሸጉ (3፡7)። ቀጥሎ ፍርሃት መጣ — ከእግዚአብሔር ተሸሸጉ (3፡8-10)። ከዚያም መወነጃጀል መጣ — አዳም ሴቲቱን፣ ሴቲቱም እባቡን ከሰሱ (3፡12-13)። በአንድ ምዕራፍ ውስጥ ግንኙነት በሶስት አቅጣጫ ተሰበረ፦ ከራስ ጋር፣ ከእግዚአብሔር ጋር፣ ከሌላው ሰው ጋር። በአራተኛው ምዕራፍ ደግሞ ከወንድም ጋር ያለው ግንኙነት በደም ተበከለ (ዘፍጥረት 4፡8)። የእሴት መበላሸት ሁልጊዜ ከልብ ተነስቶ ወደ ቤተሰብ፣ ከቤተሰብ ወደ ማህበረሰብ ይዛመታል።

ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ሰውን በሁለት አይን ይመለከተዋል። መዝሙረኛው “ከመላእክት እጅግ ጥቂት አሳነስኸው፤ በክብርና በምስጋና ዘውድ ከለልኸው” ይላል (መዝሙር 8፡5)። ኤርምያስ ደግሞ “ልብ ከሁሉ ይልቅ ተንኮለኛ እጅግም ክፉ ነው” ይላል (ኤርምያስ 17፡9)። ሁለቱም እውነት ናቸው። የእሴት ምስረታ ተግባር የሚጀምረው ይህንን ድርብ እውነት በመቀበል ነው፦ በእኔ ውስጥ ልታደስ የሚገባው መልክ አለ፤ በእኔ ውስጥ ደግሞ መታመን የማይገባው ዝንባሌ አለ። ራሱን የማያውቅ ሰው መንፈሳዊ እድገት ሊኖረው አይችልም።

ነገር ግን ዘፍጥረት 3 በፍርድ ብቻ አያልቅም። በ3፡15 ላይ የሴቲቱ ዘር የእባቡን ራስ እንደሚቀጠቅጥ የመጀመሪያው የወንጌል ተስፋ ተሰጥቷል፤ በ3፡21 ደግሞ እግዚአብሔር ራሱ የቁርበት ልብስ አልብሷቸዋል። ሰው በበለስ ቅጠል የሸፈነው ሀፍረት፣ በእግዚአብሔር በተዘጋጀ መስዋዕት ተሸፈነ። ይህ ትንሽ ዝርዝር የሚያስተምረን ትልቅ እውነት አለ፦ የተበላሸ ባህሪን የማደስ ስራ በሰው ጥረት አይጀምርም፤ በእግዚአብሔር አቅርቦት ይጀምራል። ሥነ ምግባርን በራሳችን ጥረት ለመጠገን መሞከር የበለስ ቅጠል መስፋት ነው። ወንጌል ግን አዲስ ልብስ ያቀርባል።

ቃል ኪዳን

እግዚአብሔር የተበላሸውን ዓለም ያደሰው ከሰማይ አዲስ ህግ በመወርወር አይደለም። ከሰዎች ጋር ግንኙነት በመመስረት ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ ትልቁ የእሴት ምስረታ ዘዴ ቃል ኪዳን ነው። ቃል ኪዳን ውል አይደለም። ውል በአገልግሎት ልውውጥ ላይ ይመሰረታል፤ ቃል ኪዳን ግን በታማኝነት ላይ ይመሰረታል። ውል “አንተ ይህን ካደረግህ እኔ ያንን አደርጋለሁ” ይላል፤ ቃል ኪዳን ግን “እኔ የአንተ አምላክ እሆናለሁ፣ አንተም የእኔ ህዝብ ትሆናለህ” ይላል። ከዚህ ልዩነት የሚወለደው ሥነ ምግባር ፍጹም የተለየ ነው፦ ደንብን ስለምንፈራ ሳይሆን፣ ግንኙነትን ስለምናከብር የምንኖረው ኑሮ።

የኖህ ቃል ኪዳን — የህይወት ክብር

ከጥፋት ውሃ በኋላ እግዚአብሔር ከኖህና ከዘሩ ሁሉ፣ ከእንስሳቱ ጋር ጭምር ቃል ኪዳን አደረገ (ዘፍጥረት 9፡8-17)። ይህ ቃል ኪዳን ዓለም አቀፍ ነው፤ ምልክቱም ቀስተ ደመና ነው። በጥንቱ ዓለም ቀስት የጦር መሳሪያ ምልክት ነበር፤ እግዚአብሔር ግን ቀስቱን ወደ ሰማይ አዙሮ ሰቅሎታል። ይህ የሰላም ምልክት ነው። በዚሁ ቃል ኪዳን ውስጥ አንድ ከባድ መርህ ተቀምጧል፦

እዚህ ላይ የሰው ህይወት ቅድስና የተመሰረተው በማህበራዊ ስምምነት ሳይሆን በፍጥረት እውነት ላይ መሆኑን ልብ በል። ሰውን መግደል የሚከለከለው ማህበረሰቡ ስለተጎዳ ብቻ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር ምስል ስለተጠቃ ነው። ይህ መርህ ዛሬም ለሰብአዊ መብት፣ ለፍትህ፣ ለብሔራዊ እርቅና ለጸብ አለመፍጠር ጠንካራ መሰረት ይሰጠናል። በጎሳ፣ በቋንቋ ወይም በፖለቲካ ልዩነት ምክንያት የሰውን ህይወት ማቃለል የጀመረ ማህበረሰብ፣ ከኖህ ቃል ኪዳን በታች ወድቋል።

የአብርሃም ቃል ኪዳን — ለበረከት መጠራት

ከዚያም እግዚአብሔር አንድን ሰው ጠራ። “ከአገርህ ከዘመዶችህም ከአባትህም ቤት ተለይተህ እኔ ወደማሳይህ ምድር ውጣ” (ዘፍጥረት 12፡1)። አብርሃም የተጠራበት ዓላማ ግን ለራሱ ጥቅም አልነበረም፦ “በአንተ የምድር ነገዶች ሁሉ ይባረካሉ” (12፡3)። ይህ የክርስቲያናዊ እሴት ምስረታ ማዕከላዊ ቅርጽ ነው። እግዚአብሔር ይባርከናል፤ ነገር ግን በረከቱ በእኛ ላይ እንዲያበቃ ሳይሆን በእኛ በኩል እንዲፈስ ነው። “የተባረከ ሰው” የሚለው መለኪያ በሰበሰበው ሳይሆን በአሳለፈው ነው።

የአብርሃም ጉዞ ግን ቀጥተኛ አልነበረም። በረሃብ ጊዜ ወደ ግብፅ ወርዶ ስለ ሚስቱ ዋሽቷል (ዘፍጥረት 12፡10-20)፤ የተስፋውን ቃል ለማፋጠን በራሱ ዘዴ ሞክሯል (ዘፍጥረት 16)። ይህ ለእኛ መጽናኛ ነው። እሴቶች የሚመሰረቱት ስህተት በማይሰሩ ሰዎች ውስጥ ሳይሆን፣ በስህተታቸው ውስጥ እየተማሩ በሚቀጥሉ ሰዎች ውስጥ ነው። ቢሆንም ጉዞው ወደ አንድ ከፍታ ደረሰ — ዘፍጥረት 22፣ ይስሐቅ የታሰረበት ተራራ። እዚያ ላይ አብርሃም የተጠየቀው ምርጫ ቀላል አልነበረም፦ በተስፋው ቃል መታመን ወይስ በተስፋው ስጦታ መታመን። ልጁ የተስፋው ማረጋገጫ ነበር፤ አሁን ግን ማረጋገጫው ሲነሳ ተስፋ ሰጪው ራሱ በቂ መሆኑን መማር ነበረበት። ስሙን “እግዚአብሔር ያዘጋጃል” (ይሖዋ ይርኤ) ብሎ የጠራው ስፍራ (22፡14)፣ የእምነት እሴት የተወለደበት ስፍራ ነው።

የሙሴ ቃል ኪዳን — ነጻ የወጣ ህዝብ ሥነ ምግባር

የዘጸአት ታሪክ ስለ እሴት ምስረታ በጣም አስፈላጊ ቅደም ተከተል ያስተምረናል። እግዚአብሔር ህዝቡን መጀመሪያ ነጻ አወጣ፤ ከዚያ በኋላ ህግን ሰጠ። ትእዛዛቱ የሚጀምሩት በትእዛዝ ሳይሆን በታሪክ ነው፦ “ከግብፅ ምድር ከባርነት ቤት ያወጣሁህ አምላክህ እግዚአብሔር እኔ ነኝ” (ዘጸአት 20፡2)። ይህ ማለት መታዘዝ ነጻነትን ለማግኘት የሚከፈል ዋጋ ሳይሆን፣ ለተገኘው ነጻነት የሚሰጥ ምላሽ ነው። ይህንን ቅደም ተከተል የገለበጠ ሃይማኖት ሰዎችን ወደ አዲስ ባርነት ይመልሳል።

ዐሥርቱ ትእዛዛት በሁለት ጽላት ተከፍለዋል፤ ይህም አጋጣሚ አይደለም። የመጀመሪያዎቹ አራቱ ሰውን ከእግዚአብሔር ጋር ያስተካክላሉ — ሌላ አምላክ አለማምለክ፣ ምስል አለመስገድ፣ ስሙን በከንቱ አለመጥራት፣ ሰንበትን ማክበር። የመጨረሻዎቹ ስድስቱ ሰውን ከሰው ጋር ያስተካክላሉ — ወላጆችን ማክበር፣ አለመግደል፣ አለማመንዘር፣ አለመስረቅ፣ በሐሰት አለመመስከር፣ አለመመኘት። ቀጥ ያለውና አግድም የሆነው ግንኙነት አንድ ላይ ሆነው መስቀል ይሰራሉ። አንዱን ትቶ ሌላውን መያዝ አይቻልም። እግዚአብሔርን እወዳለሁ እያለ ጎረቤቱን የሚጨቁን ሰው ራሱን አታሏል፤ ሰውን አገለግላለሁ እያለ ፈጣሪውን የካደ ሰውም መሰረት የለውም።

የመጨረሻው ትእዛዝ በተለይ ትኩረት ይገባዋል። “አትመኝ” የሚለው ትእዛዝ በሰው ዓይን የማይታይ ብቸኛው ትእዛዝ ነው። ሌሎቹ በምስክር ሊረጋገጡ ይችላሉ፤ ምኞት ግን በልብ ውስጥ ይኖራል። በዚህ አንድ ትእዛዝ አማካኝነት ህጉ ራሱ “እኔ የምፈልገው የውጫዊ ስነ ስርዓት ብቻ አይደለም” ይላል። ይህም ኢየሱስ በተራራ ስብከቱ ላይ የሚያሰፋውን የልብ ሥነ ምግባር አስቀድሞ ያመለክታል።

የሙሴ ህግ ማህበራዊ እሴቶችን በጥልቀት ይቀርጻል። መከር በሚታጨድበት ጊዜ የእርሻውን ጠርዝ ለድሆችና ለስደተኞች መተው (ዘሌዋውያን 19፡9-10)፤ በዕዳ የተያዘውን ሰው በሰባተኛው ዓመት ነጻ ማውጣት (ዘዳግም 15፡1-11)፤ የኢዮቤልዩ ዓመት ንብረት ወደ ባለቤቱ የሚመለስበት ስርዓት (ዘሌዋውያን 25)። እነዚህ ህጎች የሚያሳዩት እግዚአብሔር የግለሰብን ንጽህና ብቻ ሳይሆን የኢኮኖሚ ስርዓትን ፍትህም እንደሚመለከት ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊ እሴቶች ከግል ጸሎት ክፍል ወጥተው ወደ ገበያ፣ ወደ መስሪያ ቤትና ወደ ማህበረሰብ ይዘልቃሉ።

በቤት ውስጥ የሚተላለፉ እሴቶች

እሴቶች በዋነኝነት የሚተላለፉት በስብከት አይደለም፤ በአኗኗር ነው። ሙሴ ይህንን ጠንቅቆ ስለሚያውቅ፣ በሞቱ ዋዜማ ለአዲሱ ትውልድ ካስተላለፈው ንግግር ውስጥ ትልቁን ቦታ የሰጠው ለቤተሰብ ትምህርት ነው።

ይህ ክፍል በአይሁድ ባህል “ሸማ” (“ስማ”) ተብሎ ይጠራል፤ ጀማሪው ቃል “እስራኤል ሆይ ስማ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው” (ዘዳግም 6፡4) በመሆኑ። ልብ በል፦ ትእዛዙ የሚጀምረው በ“አድርግ” ሳይሆን በ“ስማ” ነው። መስማት ከማድረግ ይቀድማል፤ ማንነት ከተግባር ይቀድማል። ደግሞም የተጠየቀው ነገር ስነ ስርዓት ሳይሆን ፍቅር ነው። እግዚአብሔር የልብ ታዛዥነትን እንጂ የአካል ተገዢነትን ብቻ አይፈልግም።

ከዚያም ቀጥሎ ያለው ክፍል ይህ ፍቅር በዕለት ተዕለት ኑሮ ውስጥ እንዴት እንደሚተላለፍ ይገልጻል፦ “ይህችንም ቃል ለልጆችህ አስተምራት፤ በቤትህም ስትቀመጥ በመንገድም ስትሄድ ስትተኛም ስትነሣም ተጫወትባት” (ዘዳግም 6፡7)። እዚህ ውስጥ አራት ተራ የህይወት ጊዜያት ተጠቅሰዋል፦ መቀመጥ፣ መሄድ፣ መተኛት፣ መነሳት። ማለትም እግዚአብሔር የሚፈልገው በሳምንት አንድ ቀን የሚሰጥ የሃይማኖት ትምህርት ሳይሆን፣ በኑሮ ሸማ ውስጥ የተሸመነ ቀጣይነት ያለው ውይይት ነው። ልጆች እምነትን የሚማሩት በክፍል ውስጥ ከሚሰሙት ትምህርት ይልቅ፣ በመኪና ውስጥ፣ በእራት ጠረጴዛ ዙሪያ፣ በችግር ጊዜ ወላጆቻቸው ከሚያደርጉት ነገር ነው።

በቀጣዩ ምዕራፍ ላይ ደግሞ አንድ ውብ ትዕይንት አለ። “ወደፊት ልጅህ... ይህ ምንድር ነው? ብሎ ሲጠይቅህ” (ዘዳግም 6፡20) — መልሱ የህግ ዝርዝር አይደለም፤ የምስክርነት ታሪክ ነው፦ “በግብፅ የፈርዖን ባሪያዎች ነበርን፤ እግዚአብሔርም በጠንካራ እጅ አወጣን” (6፡21)። ትውልድን የሚቀርጸው ትእዛዝ ብቻ ሳይሆን ትረካ ነው። ልጆቻችን የማን ታሪክ ውስጥ እንደሚኖሩ ካላወቁ፣ ለምን በተወሰነ መንገድ መኖር እንዳለባቸው በጭራሽ አይረዱም። ስለዚህ ወላጆች ለልጆቻቸው ሊያስተላልፉ የሚገባቸው ትልቁ ስጦታ ዝርዝር ህግ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር በቤታቸው ውስጥ ያደረገውን ነገር ማስታወስ ነው።

ይህ በኢትዮጵያ ባህል ውስጥ ያለውን ጠንካራ ጎን ይነካል። ብዙ የኢትዮጵያ ቤተሰቦች ታሪክ የመተረክ፣ ምሳሌ የመጠቀም እና ሽማግሌን የማክበር ባህል አላቸው። ይህ ለእሴት ምስረታ ትልቅ ሀብት ነው። ነገር ግን ባህል በራሱ አድኖ አያውቅም። ባህል በቃሉ ብርሃን መመዘን አለበት — የሚስማማው ይጠናከር፣ የሚቃረነው ይታረም። ወላጆችን ማክበር መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትእዛዝ ነው (ዘጸአት 20፡12)፤ ነገር ግን “ማክበር” ጸጥ ብሎ ጥፋትን መደገፍ ማለት አይደለም። እውነተኛ ክብር ከእውነት ጋር አብሮ ይሄዳል።

የጥበብ ስነ-ጽሁፍ፦ እሴቶች በዕለት ተዕለት ኑሮ

ህግ “ይህን አታድርግ” ይላል። ጥበብ ግን “ይህን ካደረግህ ምን እንደሚሆን አስብ” ይላል። ህግ ድንበሩን ያሳያል፤ ጥበብ በድንበሩ ውስጥ በጥሩ ሁኔታ መኖርን ያስተምራል። መጽሐፍ ቅዱስ ሁለቱንም የያዘው በአጋጣሚ አይደለም። አብዛኛው የህይወታችን ውሳኔ በግልጽ “ትክክል” እና “ስህተት” በተሰየሙ ሁለት መንገዶች መካከል አይደለም፤ ይልቁንም ሁለቱም ህጋዊ በሆኑ አማራጮች መካከል ነው። እዚያ ላይ የሚያስፈልገን ጥበብ ነው።

“እግዚአብሔርን መፍራት” የሚለው ሐረግ ብዙ ጊዜ ይሳሳታል። ከእግዚአብሔር መሸሽ ማለት አይደለም፤ የቅጣት ሽብር ማለትም አይደለም። ይልቁንም እርሱ ማን እንደሆነ በትክክል የመመልከት አቋም ነው ። የፈጣሪነቱን ታላቅነት፣ የቅድስናውን ብርታት፣ የፍርዱን እውነተኛነት አውቆ በአክብሮት መቆም። የዚህ ተቃራኒው እግዚአብሔርን አለማክበር፣ ራስን ማዕከል ማድረግ ነው። ስለዚህ ጥበብ “መጀመሪያ” የሚያገኘው በመረጃ ብዛት ሳይሆን በአቋም ትክክለኛነት ነው። ብዙ የተማሩ ሞኞች አሉ፤ ደግሞም ብዙ ያልተማሩ ጠቢባን አሉ።

መጽሐፈ ምሳሌ ጥበብን እንደ ሴት አድርጎ ያቀርባል፤ በአደባባይ ላይ ቆማ ትጣራለች (ምሳሌ 1፡20-21፤ 8፡1-4)። ይህ ምስል የሚያስተምረን ጥበብ የተደበቀ ሚስጥር አለመሆኑን ነው። እግዚአብሔር እንድንሳሳት አይፈልግም። ችግሩ ጥበብ መደበቋ ሳይሆን፣ እኛ አለማዳመጣችን ነው። ደግሞም ምዕራፍ 8 ጥበብ ከፍጥረት በፊት ከእግዚአብሔር ጋር እንደነበረች ይናገራል (8፡22-31)፤ ማለትም ጥበብ በዓለም ስርዓት ውስጥ የተሸመነች ናት። በእግዚአብሔር መንገድ መኖር ዓለም እንደተሰራበት መንገድ መኖር ነው። ስለዚህ የእግዚአብሔርን መርሆች መጣስ ማለት ደንብ መጣስ ብቻ ሳይሆን፣ ከእውነታው ጋር መጋጨት ነው።

ይህ ንጽጽር በዘፈቀደ አልተመረጠም። ወርቅና ብር በጥንቱ ዓለም የደህንነት፣ የክብርና የስልጣን ምልክቶች ነበሩ። ሰሎሞን የሚለው ነገር “ገንዘብ መጥፎ ነው” አይደለም፤ “ገንዘብ ሊገዛልህ የማይችል ነገር አለ” ነው። ሀብት ምቾት ይገዛል፤ ሰላም ግን አይገዛም። ተጽዕኖ ይገዛል፤ አክብሮት ግን አይገዛም። ህክምና ይገዛል፤ ጤናማ ልብ ግን አይገዛም። አንድ ማህበረሰብ ብልጽግናን ብቻ እያሳደደ እሴቶቹን ሲያጣ፣ የሚያገኘው ሀብት ሊጠብቀው የማይችል ትውልድ ነው። በዙሪያችን ያለው የሙስና፣ የስግብግብነትና የመጠቃቀም ችግር ሥሩ ኢኮኖሚያዊ ሳይሆን መንፈሳዊ ነው።

ምሳሌ የሚያሳድጋቸው እሴቶች በጣም ተግባራዊ ናቸው። ታማኝነት፦ “በቅንነት የሚሄድ በእርጋታ ይሄዳል” (ምሳሌ 10፡9) — ማጭበርበር ሁልጊዜ ሌላ ውሸት ይፈልጋል፤ እውነተኛነት ግን እረፍት ይሰጣል። ትጋት፦ “አንተ ታካች ሆይ፣ ወደ ገብረ ጉንዳን ሂድ” (ምሳሌ 6፡6) — ትንሽ ፍጡር ያለ ተቆጣጣሪ በወቅቱ የሚሰራበት ተግሳጽ። ቸርነት፦ “ለድሆች የሚራራ ግን ምስጉን ነው” (ምሳሌ 14፡21)። የአንደበት ጥንቃቄ፦ “ለስላሳ መልስ ቁጣን ይመልሳል” (ምሳሌ 15፡1)። ራስን መግዛት፦ “መንፈሱን የማይገዛ ሰው እንደ ተሰበረች ቅጥር የሌላት ከተማ ነው” (ምሳሌ 25፡28) — ቅጥር የሌላት ከተማ በጠላት ሳይሆን በራሷ ክፍትነት ትወድቃለች።

መክብብ — የከንቱነት መድሃኒት

መጽሐፈ መክብብ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በጣም ሐቀኛው ድምጽ ነው። ሰብሳቢው (ቆሄሌት) ሁሉንም ሞክሮ አየ፦ ጥበብን፣ ደስታን፣ ሀብትን፣ ስራን፣ ስልጣንን። መደምደሚያው “ከንቱ ከንቱ” ነው። በዕብራይስጡ ይህ ቃል ሔቤል ሲሆን፣ “እስትንፋስ”፣ “ጭስ”፣ “ትነት” ማለት ነው። ማለትም ህይወት ዋጋ የለውም ማለት ሳይሆን፣ ልትጨብጠው ብትሞክር በእጅህ የማይያዝ ነው ማለት ነው። ይህ ለእሴት ምስረታ ወሳኝ መልእክት ነው፦ ማንኛውንም ጊዜያዊ ነገር የህይወትህ መሰረት ካደረግኸው፣ በእጅህ ውስጥ እንደ ጭስ ይበናል። መጽሐፉ የሚያበቃበት ቦታ ስለዚህ ትርጉም አለው፦ “እግዚአብሔርን ፍራ ትእዛዙንም ጠብቅ፤ የሰው ሁለንተናዊ ግዴታ ይህ ነውና” (መክብብ 12፡13)።

ኢዮብ — እሴት በስቃይ ውስጥ

የኢዮብ መጽሐፍ የእሴት ምስረታን ከሌላ አቅጣጫ ይመለከተዋል። ኢዮብ ስህተት ስለሰራ አልተቀጣም፤ መከራው ያለ ምክንያት መጣ። ጓደኞቹ ቀላል ስሌት ይዘው መጡ፦ መከራ ካለ ኃጢአት አለ። ይህ አስተሳሰብ ዛሬም በብዙ ስፍራ አለ። ነገር ግን እግዚአብሔር በመጨረሻ ሲናገር የተቆጣው በኢዮብ ላይ ሳይሆን በጓደኞቹ ላይ ነው (ኢዮብ 42፡7)። ኢዮብ የተቀበለው መልስ የስቃዩ ማብራሪያ አልነበረም፤ የእግዚአብሔር ራስን መግለጥ ነበር (ኢዮብ 38-41)። “በጆሮ መስማት ሰምቼህ ነበር፤ አሁን ግን ዓይኔ አየችህ” (ኢዮብ 42፡5) አለ። አንዳንድ ጊዜ እግዚአብሔር ጥያቄያችንን አይመልስም፤ ራሱን ይሰጠናል። ይህ ደግሞ ከመልስ የበለጠ ነው። እሴቶቻችን በእውነት የጠነከሩ መሆናቸው የሚታወቀው በሚገባን ጊዜ ሳይሆን፣ በማይገባን ጊዜ ስንታመን ነው።

መዝሙራት — የልብ ትምህርት ቤት

መዝሙራት ስሜቶቻችንን የምንማርበት ትምህርት ቤት ናቸው። እሴት ምስረታ የአስተሳሰብ ብቻ ሳይሆን የፍቅር ጉዳይ ነው። መዝሙር 1 ሁለት መንገዶችን ያነጻጽራል፦ በእግዚአብሔር ህግ ደስ የሚለው ሰው “በውኃ ፈሳሾች ዳር እንደ ተተከለ ዛፍ” ይሆናል፤ ኃጢአተኞች ግን “ነፋስ እንደሚያበንነው ገለባ” ናቸው። ልዩነቱ ሥር ነው። መዝሙር 15 ደግሞ በእግዚአብሔር ድንኳን ውስጥ የሚያድር ሰውን ይገልጻል፦ በንጽሕና የሚሄድ፣ እውነትን በልቡ የሚናገር፣ በአንደበቱ የማያሙ፣ ለራሱ ጉዳት እንኳ የማለውን የማይለውጥ ሰው። ይህ የመጨረሻው ነጥብ በጣም ከባድ ነው — ቃል የገባሁት ነገር ሲጎዳኝ እንኳ አልለውጠውም። እውነተኛ ታማኝነት የሚለካው ዋጋ በሚያስከፍልበት ጊዜ ነው።

መዝሙር 51 ደግሞ የንስሐን ውበት ያሳያል። ዳዊት ከወደቀ በኋላ የጠየቀው ይቅርታ ብቻ አልነበረም፦ “አቤቱ ንጹሕ ልብን ፍጠርልኝ፤ የቀናውንም መንፈስ በውስጤ አድስ” (መዝሙር 51፡10)። “ፍጠርልኝ” የሚለው ቃል በዕብራይስጡ ባራ ሲሆን፣ በዘፍጥረት 1፡1 ላይ እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን ሲፈጥር የተጠቀመበት ቃል ነው። ዳዊት የሚጠይቀው ጥገና ሳይሆን አዲስ ፍጥረት ነው። ይህ የእሴት ምስረታ ልብ ነው፦ ባህሪያችንን በራሳችን ጥረት ማሻሻል አንችልም፤ እግዚአብሔር ግን በእኛ ውስጥ አዲስ ነገር ሊፈጥር ይችላል።

የነቢያት ድምጽ፦ ከስርዓት ባሻገር ያለው ልብ

እስራኤል ህግ ነበራት፤ መቅደስ ነበራት፤ መስዋዕት ነበራት። ነገር ግን አንድ ችግር ተፈጠረ — ሃይማኖቱ ቀጠለ፣ ልቡ ግን ሄደ። ነቢያት የተነሱት ይህንን ክፍተት ለመናገር ነው። መልእክታቸው በአብዛኛው አዲስ ህግ ማምጣት ሳይሆን፣ ያለውን ህግ እውነተኛ ትርጉም ማስታወስ ነበር።

ይህ ጥቅስ የመጣው በፍርድ ቤት ትዕይንት ውስጥ ነው። በሚክያስ 6 ላይ እግዚአብሔር ከህዝቡ ጋር ክርክር ይገጥማል፤ ተራሮችም ምስክር ይሆናሉ። ህዝቡ የሚመልሰው በመስዋዕት ብዛት ነው፦ በሺህ የሚቆጠር አውራ በግ ይበቃ ይሆን? የበኩር ልጄን ልስጥ ይሆን? (6፡6-7) ይህ ማለት ችግሩ ስንፍና አልነበረም። ህዝቡ ብዙ የሃይማኖት ተግባር ለማድረግ ዝግጁ ነበር። እግዚአብሔር ግን ከዚያ ይልቅ የሚፈልገው ሶስት ነገር እንደሆነ ይናገራል።

ሌሎቹም ነቢያት ተመሳሳይ ነገር ይናገራሉ። ኢሳይያስ የጾም ትርጉምን እንደገና ይገልጻል፦ እግዚአብሔር የመረጠው ጾም “የበደልን እስራት መፍታት... የተጨቆኑትን ነጻ ማውጣት... እንጀራህን ለተራበ ማካፈል” ነው (ኢሳይያስ 58፡6-7)። አሞጽ የበለጠ ጠንከር ይላል፦ “በዓሎቻችሁን ጠልቻለሁ... ፍርድ እንደ ውኃ ጽድቅም እንደሚያልቀው ወንዝ ይፍሰስ” (አሞጽ 5፡21, 24)። ሆሴዕ “ምሕረትን እወዳለሁ መሥዋዕትንም አይደለም” ይላል (ሆሴዕ 6፡6) — ኢየሱስ ራሱ ይህንን ጥቅስ ሁለት ጊዜ ጠቅሶታል (ማቴዎስ 9፡13፤ 12፡7)።

ይህ ለዛሬ ቤተ ክርስቲያን ቀጥተኛ ጥያቄ ነው። አምልኮ ካለ፣ ስብከት ካለ፣ ጾም ካለ — ግን ፍትህ ከሌለ፣ ምህረት ከሌለ፣ ትህትና ከሌለ፣ እግዚአብሔር ምን ይላል? ነቢያት የሚያስተምሩን መንፈሳዊነትና ስነ ምግባር ሊለያዩ እንደማይችሉ ነው። አንድ ሰው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እያለቀሰ በስራ ቦታው እየዋሸ ሊኖር አይችልም። ሁለቱ የተለያዩ ክፍሎች ሳይሆኑ አንድ ህይወት ናቸው።

ነገር ግን ነቢያት በወቀሳ ብቻ አላበቁም። ተስፋም ሰጡ። ኢሳይያስ የሚመጣውን መንግስት ገልጿል፦ ተኩላ ከበግ ጋር የሚያድርበት፣ ህጻን በእባብ ጉድጓድ ላይ የሚጫወትበት ዘመን (ኢሳይያስ 11፡6-9)። ይህ ራዕይ በእሴት ምስረታ ውስጥ ትልቅ ሚና አለው። ወደፊት የሚሆነውን የምናውቅ ከሆነ፣ ዛሬ የምንኖረው ኑሮ ይለወጣል። ሰላም የመጨረሻው ቃል እንደሆነ የሚያምን ሰው ዛሬ ሰላም ፈጣሪ ይሆናል። ፍትህ በመጨረሻ እንደሚሰፍን የሚያምን ሰው ዛሬ በኢፍትሃዊነት ውስጥ ተስፋ አይቆርጥም።

ከሁሉ የላቀው ትንቢት ግን የኤርምያስ ነው። እግዚአብሔር አዲስ ኪዳን እንደሚያደርግ ተናገረ፦ “ሕጌን በውስጣቸው አኖራለሁ፥ በልባቸውም እጽፈዋለሁ” (ኤርምያስ 31፡33)። ይህ የእሴት ምስረታ ታሪክ የሚሽከረከርበት ዘንግ ነው። እስከዚያ ጊዜ ድረስ ህግ በጽላት ላይ፣ በብራና ላይ፣ በበር መቃኖች ላይ ተጽፎ ነበር — ሁሉም ከሰው ውጪ። አሁን ግን በልብ ላይ ይጻፋል። ውጫዊ ግዴታ ወደ ውስጣዊ ፍላጎት ይለወጣል። ይህ በአዲስ ኪዳን በመንፈስ ቅዱስ ስራ ይፈጸማል፤ ደግሞም ይህ ነው ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባርን ከሌላ ማንኛውም የሞራል ስርዓት የሚለየው።

የህይወት ታሪኮች፦ እሴት በምድጃ ውስጥ

እግዚአብሔር ስለ ባህሪ ሊያስተምረን ሲፈልግ፣ ብዙውን ጊዜ ዝርዝር አይሰጠንም ፣ ሰው ይሰጠናል። መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ከሶስተኛው በላይ የሚሆነው ክፍል ትረካ ነው። ምክንያቱም እሴት በንድፈ ሃሳብ ደረጃ አይተላለፍም። በአንድ ሰው ህይወት ውስጥ ሲሰራ ስናይ ነው የሚገባን።

ዮሴፍ — ንጽህና በማይታይበት ቦታ

ዮሴፍ በወንድሞቹ ተሽጦ፣ በጲጥፋራ ቤት ባሪያ ሆኖ ሳለ፣ አንድ ሰው በማያየው ቦታ ላይ ተፈተነ። መልሱ ትኩረት ይገባዋል፦ “እንዴት ይህን ታላቅ ክፋት አደርጋለሁ? በእግዚአብሔርስ ላይ እንዴት እበድላለሁ?” (ዘፍጥረት 39፡9)። ልብ በል፦ ስለ መያዝ አልተናገረም። ስለ ስሙ አልተናገረም። ስለ እግዚአብሔር ተናገረ። ይህ የተመሰረተ እሴት ምልክት ነው — ማንም በማያይበት ጊዜ የምናደርገው ነገር። ውጤቱ ግን ወዲያውኑ ሽልማት አልነበረም፤ እስር ቤት ነበር (39፡20)። እሴቶች ሁልጊዜ ወዲያውኑ አይክሱም። ዮሴፍ ግን በመጨረሻ ወንድሞቹን ሲያገኝ የተናገረው ቃል የመጽሐፍ ቅዱስ ትልቁ የይቅርታ መግለጫ ነው፦ “እናንተ ክፉ ነገርን አሰባችሁብኝ፤ እግዚአብሔር ግን... ለበጎ አሰበው” (ዘፍጥረት 50፡20)። ይቅርታ የተደረገውን ነገር መካድ አይደለም — “ክፉ ነገር” ብሎ በስሙ ጠርቶታል። ይቅርታ ግን ታሪኩን በእግዚአብሔር እጅ መተው ነው።

ሩት — ታማኝነት ዋጋ ሲያስከፍል

ሩት ሞዓባዊት ናት፤ መበለት ናት፤ ስደተኛ ናት። ወደ ኑኃሚን ህዝብ የመሄድ ግዴታ አልነበረባትም። ኦርፋ የተመለሰችው በስህተት አይደለም — ምክንያታዊ ውሳኔ ነበር። ሩት ግን መረጠች፦ “ሕዝብሽ ሕዝቤ፥ አምላክሽም አምላኬ ይሆናል” (ሩት 1፡16)። ይህ የሔሴድ — የታማኝ ፍቅር — ተጨባጭ ምሳሌ ነው። ከዚያም በቦዔዝ እርሻ ውስጥ በትጋት ስትሰበስብ እናያታለን። ደግሞም ቦዔዝ ራሱ ህጉን በደብዳቤ ሳይሆን በልግስና ሲፈጽም እናያለን። ታሪኩ የሚያበቃው በዘር ሐረግ ነው፦ ሩት የዳዊት ቅድመ አያት ሆነች (ሩት 4፡17)፤ ከዚያም የክርስቶስ (ማቴዎስ 1፡5)። አንዲት ድሃ ስደተኛ ሴት ያደረገችው ታማኝነት፣ በመቶዎች ዓመታት በኋላ የመሲሁ ታሪክ አካል ሆነ። የምናደርገው ትንሽ ታማኝነት ምን ያህል እንደሚርቅ አናውቅም።

ዳዊት — ከወደቀም በኋላ የተመሰረተ ልብ

የዳዊት ታሪክ ውስብስብ ነው፤ ለዚህም ጠቃሚ ነው። እግዚአብሔር ሲመርጠው የተናገረው ቃል ዝነኛ ነው፦ “ሰው ፊትን ያያል፤ እግዚአብሔር ግን ልብን ያያል” (1 ሳሙኤል 16፡7)። በሳኦል ዋሻ ውስጥ ዳዊት ጠላቱን የመግደል እድል አግኝቶ ተወው (1 ሳሙኤል 24)። ይህ ትዕግስት፣ ስልጣንን ማክበርና እግዚአብሔርን መጠበቅ ያሳያል። ዙፋኑ ተስፋ የተሰጠው ነበር፤ ነገር ግን በራሱ መንገድ ለመውሰድ አልፈለገም።

ከዚያም ወደቀ። በቤርሳቤህ ጉዳይ ላይ ያደረገው ነገር ዝሙት፣ ማታለልና ግድያ ነበር። ናታን ነቢይ በምሳሌ መጥቶ “አንተ ያ ሰው ነህ” ሲለው (2 ሳሙኤል 12፡7)፣ የዳዊት መልስ ከሳኦል መልስ ፍጹም የተለየ ነበር። ሳኦል ሲወቀስ ሰበብ ፈለገ፣ ህዝቡን ወቀሰ (1 ሳሙኤል 15፡24)። ዳዊት ግን “በእግዚአብሔር ላይ በድያለሁ” አለ (2 ሳሙኤል 12፡13)። ልዩነቱ ኃጢአት አለመስራት ሳይሆን፣ ኃጢአትን ሲገጥማቸው ያሳዩት ምላሽ ነው። “እንደ ልቤ የሆነ ሰው” (ሐዋርያት ስራ 13፡22) የተባለው ዳዊት ፍጹም ስለሆነ ሳይሆን፣ ሲወድቅ ሁሉ ተመልሶ ወደ እግዚአብሔር ስለሚሮጥ ነው። የእሴት ምስረታ ውድቀትን አያስቀርም፤ ውድቀትን ወደ ንስሐ የሚቀይር ልብ ግን ይሰጣል።

ሰሎሞን — ቀስ በቀስ የሚሸረሸር መሰረት

ሰሎሞን የጀመረው በደንብ ነው። እግዚአብሔር “ምን ልስጥህ?” ሲለው፣ ረጅም ዕድሜንም ሀብትንም ሳይሆን “የሚያስተውል ልብ” ጠየቀ (1 ነገሥት 3፡9)። ነገር ግን መጨረሻው ያሳዝናል። ብዙ ሚስቶች አገባ፤ እነርሱም ልቡን ወደ ሌሎች አማልክት አዘነበሉት (1 ነገሥት 11፡4)። ልብ በል፦ ሰሎሞን በአንድ ቀን አልወደቀም። “በሽምግልናውም ጊዜ” ይላል ጽሑፉ። መሸርሸር ቀስ በቀስ ይሆናል። ጥበብ ያለው ሰው እንኳ ዘብ ካልቆመ ይወድቃል። ይህ የሚያስተምረን አንድ አስፈላጊ እውነት አለ፦ የተመሰረተ እሴት እንኳ መጠበቅ ይፈልጋል። ያለፈው ታማኝነት የነገውን ዋስትና አይሰጥም።

ዳንኤል — በባዕድ ስርዓት ውስጥ የጸና ማንነት

ዳንኤልና ጓደኞቹ በባቢሎን ተማርከው ተወሰዱ። ስማቸው ተቀየረ፣ ቋንቋቸው ተቀየረ፣ ትምህርታቸው ተቀየረ። ባቢሎን ማንነታቸውን ሙሉ በሙሉ ለመቅረጽ ሞከረች። ዳንኤል ግን “በልቡ አሰበ” (ዳንኤል 1፡8) — በንጉሡ ማዕድ ላለመርከስ። ልብ በል፦ ዳንኤል ስለ ሁሉም ነገር አልተከራከረም። አዲሱን ስም ተቀበለ፤ በባቢሎን ትምህርት ቤት ተማረ፤ በመንግስቱ ውስጥም አገለገለ። ነገር ግን የማይደራደርበት መስመር ነበረው። ይህ ለዛሬ ክርስቲያኖች ትልቅ ትምህርት ነው። በዓለም ውስጥ መኖር ማለት ከሁሉም ነገር መገለል ማለት አይደለም፤ ነገር ግን የት ላይ እንደማንደራደር ማወቅ ማለት ነው። ደግሞም ይህንን የወሰነው ችግሩ ከመምጣቱ በፊት ነው — “በልቡ አሰበ”። ፈተና በሚመጣበት ጊዜ የምንወስን ከሆነ ዘግይተናል።

ክርስቶስ፦ የእሴቶች ሁሉ ማዕከል

ብሉይ ኪዳን የሚያሳየን አንድ ችግር አለ፦ ህግ መንገዱን ያሳያል፣ ነገር ግን የመሄድ ኃይል አይሰጥም። ሰዎች ምን ማድረግ እንዳለባቸው ያውቃሉ፤ ማድረግ ግን አይችሉም። ጳውሎስ ይህንን ትግል በሮሜ 7 ላይ በሐቀኝነት ገልጾታል። መፍትሄው አዲስ ህግ አልነበረም — አዲስ ሰው ነበር። “ቃል ሥጋ ሆነ በእኛም አደረ” (ዮሐንስ 1፡14)። እግዚአብሔር እሴቶቹን በጽላት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ በሰው ህይወት ውስጥ ገለጠ።

አንድ ሕግ አዋቂ “ከሁሉ የምትበልጠው ትእዛዝ የትኛዋ ናት?” ብሎ ሲጠይቀው፣ ኢየሱስ ሁለት ጥቅሶችን አንድ ላይ አጣመረ — ዘዳግም 6፡5 እና ዘሌዋውያን 19፡18። ከዚያም “በእነዚህ በሁለቱ ትእዛዛት ሕጉ ሁሉ ነቢያትም ተሰቅለዋል” አለ (22፡40)። ይህ ቃል በጣም ኃይለኛ ነው። ሁሉም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ ምግባር በሁለት ችካሎች ላይ የተሰቀለ በር ነው። ይህ ማለት ግን ሌሎቹ ትእዛዛት ተሰርዘዋል ማለት አይደለም፤ ይልቁንም ሁሉም የፍቅር መግለጫዎች እንደሆኑ ማለት ነው። አትስረቅ ማለት “ጎረቤትህን ውደድ” ማለት ነው። አትዋሽ ማለት “ጎረቤትህን ውደድ” ማለት ነው። ህግ የፍቅር ተቃራኒ ሳይሆን የፍቅር ቅርጽ ነው።

ብጽእናዎች — የተገለበጠው ዓለም

የተራራ ስብከት (ማቴዎስ 5-7) የሚጀምረው በትእዛዝ ሳይሆን በበረከት ነው። ይህ ቅደም ተከተል ቀደም ሲል በዘጸአት ላይ ያየነው ነው፦ ጸጋ ከትእዛዝ ይቀድማል። ብጽእናዎቹ የሚባርኩት ዓለም ሽንፈት የሚላቸውን ሰዎች ነው — በመንፈስ ድሆችን፣ የሚያዝኑትን፣ የዋሆችን፣ ጽድቅን የሚራቡትን፣ መሐሪዎችን፣ ልበ ንጹሖችን፣ ሰላም ፈጣሪዎችን፣ ስደት የሚደርስባቸውን (ማቴዎስ 5፡3-12)።

“በመንፈስ ድሆች” የሚለው በተለይ ትኩረት ይገባዋል። ይህ ራስን ማዋረድ ወይም ዝቅተኛ ግምት መያዝ ማለት አይደለም። ይልቁንም በእግዚአብሔር ፊት ምንም ማቅረብ የማንችል መሆናችንን ማወቅ ነው። መንግስቱ የሚሰጠው ለሚገባቸው ሳይሆን ለሚያውቁት ነው — ማለትም እንደማይገባቸው ለሚያውቁ። ይህ የክርስቲያናዊ እሴት ምስረታ የመጀመሪያ በር ነው። እጃቸው የሞላባቸው ሰዎች ስጦታ መቀበል አይችሉም።

ከዚያም “የዋሆች ምድርን ይወርሳሉ” ይላል (5፡5)። በዓለም ስሌት ምድርን የሚወርሱ ኃይለኞች ናቸው። ኢየሱስ ግን ስሌቱን ይገለብጣል። የዋህነት ደካማነት አይደለም — በጥንቱ ግሪክ ይህ ቃል የሰለጠነ ፈረስን ለመግለጽ ይውል ነበር። ጥንካሬ አለው፤ ነገር ግን በቁጥጥር ስር ነው። ስለዚህ የዋህነት ኃይል ማጣት ሳይሆን ኃይልን መግራት ነው።

ተቃርኖዎች — ከውጪ ወደ ውስጥ

“ተብሎ እንደተነገረ ሰምታችኋል... እኔ ግን እላችኋለሁ” (ማቴዎስ 5፡21-48)። በስድስት ጊዜ የተደጋገመው ይህ ቅርጽ ኢየሱስ ህግን ሲሽር ሳይሆን ሲያጠልቅ ያሳያል። አትግደል የሚለው ትእዛዝ እጅን ይመለከታል፤ ኢየሱስ ግን ወደ ልብ ይሄዳል — ቁጣና ስድብ የግድያ ሥር ናቸው። አታመንዝር የሚለው ድርጊትን ይመለከታል፤ ኢየሱስ ግን ወደ ዓይን ይሄዳል — ምኞት የዝሙት ሥር ነው። እዚህ ላይ የተገለጠው መርህ ግልጽ ነው፦ እግዚአብሔር ፍሬውን ብቻ ሳይሆን ሥሩን ይመለከታል። ውጫዊ ስነ ስርዓት ብቻ የያዘ ሰው ንጹህ ሊመስል ይችላል፤ ነገር ግን አልተለወጠም። እውነተኛ የእሴት ምስረታ የሚጀምረው ከውስጥ ነው።

ከሁሉ የሚከብደው ግን “ጠላቶቻችሁን ውደዱ፤ ስለሚያሳድዷችሁም ጸልዩ” የሚለው ነው (5፡44)። ምክንያቱም ደግሞ ይሰጣል፦ “በሰማያት ያለው አባታችሁ ልጆች ትሆኑ ዘንድ” (5፡45) — እግዚአብሔር ፀሐዩን በክፉዎችና በበጎዎች ላይ ያወጣል። ማለትም ጠላትን መውደድ የሚጠየቀው ጠላቱ ስለሚገባው ሳይሆን፣ እኛ የማን ልጆች እንደሆንን ስለሚያሳይ ነው። ባህሪያችን የአባታችንን ባህሪ ያንጸባርቃል። ይህ በኢትዮጵያ አውድ ውስጥ በተለይ ከባድና አስፈላጊ ትምህርት ነው — በጎሳ፣ በፖለቲካና በታሪክ ቁስል የተከፋፈለ ማህበረሰብ ውስጥ፣ ጠላትን መውደድ የወንጌል ልዩ ምልክት ነው።

በስውር የሚደረግ ጽድቅ

ማቴዎስ 6 ሶስት የሃይማኖት ተግባራትን ይመለከታል፦ ምጽዋት፣ ጸሎትና ጾም። በሶስቱም ላይ ተመሳሳይ ማስጠንቀቂያ አለ — “በሰዎች ፊት ትታዩ ዘንድ አታድርጉ”። አደጋው ተግባሩ አይደለም፤ ተነሳሽነቱ ነው። ትክክለኛ ነገር በተሳሳተ ምክንያት ማድረግ ይቻላል። ኢየሱስ የሚያስተምረው “ስውር የሆነው አባትህ ይከፍልሃል” (6፡4, 6, 18) ነው። ማንም በማያይበት ጊዜ የሚደረግ ጽድቅ የተመሰረተ ባህሪ ምልክት ነው። በካሜራ ፊት የምናደርገው ነገር ምንነታችንን አያሳይም፤ ካሜራ በሌለበት የምናደርገው ያሳያል።

ምሳሌዎች — በታሪክ ውስጥ የተደበቀ መስታወት

ኢየሱስ ሲያስተምር ብዙ ጊዜ ትርጉሙን በቀጥታ አልሰጠም፤ ታሪክ ተናገረ። ምክንያቱም ምሳሌ የመከላከያ ግድግዳችንን ያልፋል። “ባልንጀራዬ ማን ነው?” ብሎ ለጠየቀው ሕግ አዋቂ፣ ኢየሱስ ትርጓሜ አልሰጠውም — የደጉን ሳምራዊ ታሪክ ነገረው (ሉቃስ 10፡25-37)። በታሪኩ ውስጥ ካህኑና ሌዋዊው “አልፈው ሄዱ”፤ ሳምራዊው ግን “አየው፣ አዘነለት፣ ቀረበው”። ደግሞም ኢየሱስ ጥያቄውን ገልብጦ ጠየቀ፦ “ማን ባልንጀራ ሆነ?” ሰውዬው መጠየቅ የፈለገው “ማንን ማገልገል ግዴታዬ ነው?” የሚል ውሱን ጥያቄ ነበር። ኢየሱስ ግን “ራስህ ባልንጀራ ሁን” ብሎ መለሰለት። ርህራሄ የሚለካው በስሜት ሳይሆን በእግር — ወደ ሌላው ሰው ችግር በመጠጋት ነው።

የአባካኙ ልጅ ምሳሌ (ሉቃስ 15፡11-32) ደግሞ የእግዚአብሔርን ልብ ይገልጣል። አባትየው “ገና ሩቅ ሳለ አየው፣ አዘነለት፣ ሮጦም አንገቱን አቀፈው” (15፡20)። በጥንቱ የቅርብ ምሥራቅ ባህል አዛውንት ሰው መሮጥ ክብሩን ማዋረድ ነበር። አባትየው የልጁን ሀፍረት ለመሸከም የራሱን ክብር ተወ። ይህ ስለ ይቅርታ የሚያስተምረን ነገር አለ፦ ይቅርታ ሁልጊዜ ዋጋ አለው፤ ዋጋውንም የሚከፍለው የተበደለው ነው። ደግሞም ምሳሌው የሚያበቃው በታላቁ ወንድም ላይ ነው — በውጪ የቀረው፣ ትእዛዝ ሁሉ የጠበቀው ነገር ግን የአባቱ ልብ የሌለው ሰው። ይህ ማስጠንቀቂያ ነው፦ በሃይማኖት ውስጥ ሆኖ ከጸጋ መራቅ ይቻላል።

የጳውሎስ ስነ-መለኮት፦ መለወጥና አዲስ ማንነት

ጳውሎስ በመልእክቶቹ ውስጥ አንድ ወጥ የሆነ ቅርጽ ይከተላል። መጀመሪያ እግዚአብሔር በክርስቶስ ያደረገውን ይናገራል፤ ከዚያ በኋላ እኛ ማድረግ ያለብንን ይናገራል። ሮሜ 1-11 አስተምህሮ ነው፤ ሮሜ 12-16 ተግባር ነው። ኤፌሶን 1-3 ማንነትን ይናገራል፤ ኤፌሶን 4-6 ኑሮን ይናገራል። ይህ ቅደም ተከተል በአጋጣሚ አይደለም። የክርስቲያን ሥነ ምግባር “ተቀባይነት ለማግኘት አድርግ” አይደለም፤ “ተቀባይነት ስላገኘህ ኑር” ነው። ሁሉም የጳውሎስ “እንግዲህ” (ሮሜ 12፡1) በጸጋ ላይ ይቆማል።

ልብ በል፦ ለውጡ የሚከናወነው “በአሳብ መታደስ” ነው። ልብ በቀጥታ አይቀየርም፤ አእምሮ ሲታደስ ግን ልብ ይከተላል። የምናስበው ነገር የምንወደውን ይወስናል፤ የምንወደው ነገር የምናደርገውን ይወስናል። ስለዚህ የምንመግበው ነገር ወሳኝ ነው። በቀን ስድስት ሰዓት ማህበራዊ ሚዲያ እየተመለከትን፣ በሳምንት አንድ ሰዓት ቃሉን እየሰማን፣ አእምሯችን በቃሉ ይታደሳል ብለን መጠበቅ ምክንያታዊ አይደለም። እሴቶቻችን የምናዳምጠውን ይመስላሉ።

ደግሞም ይህ ጥሪ የሚመጣው ከሮሜ 12፡1 በኋላ ነው፦ “ሰውነታችሁን ሕያው መሥዋዕት አድርጋችሁ ታቀርቡ ዘንድ።” በብሉይ ኪዳን መስዋዕት ይሞት ነበር፤ አሁን ግን “ሕያው” መስዋዕት ተጠየቀ። የሕያው መስዋዕት ችግር ደግሞ ከመሰዊያው ላይ መውረድ መቻሉ ነው። ስለዚህ መስጠት የአንድ ጊዜ ውሳኔ ሳይሆን የየቀኑ ምርጫ ነው።

አሮጌውን አውልቆ አዲሱን መልበስ

ጳውሎስ የእሴት ምስረታን ለመግለጽ ብዙ ጊዜ የልብስ ምስል ይጠቀማል። “አሮጌውን ሰው... አስወግዱ... አዲሱንም ሰው ልበሱ” (ኤፌሶን 4፡22-24)። ይህ ምስል ሚዛናዊ ነው። አንዳንድ ክርስቲያኖች ማስወገድ ላይ ብቻ ያተኩራሉ — “ይህን አታድርግ፣ ያንን ተው” — ውጤቱ ባዶነት ነው። ሌሎች ደግሞ መልበስ ላይ ብቻ ያተኩራሉ፣ ነገር ግን ያልተወገደ ልማድ ከስር ይቀጥላል። ጳውሎስ ሁለቱንም ይጠይቃል። ስለዚህም በኤፌሶን 4 ላይ ጥንድ ጥንድ አድርጎ ያቀርባል፦ ውሸትን አስወግዱ — እውነትን ተናገሩ (4፡25)፤ ሌባው አይስረቅ — ይልቁን ለሚያስፈልገው እንዲያካፍል ይሥራ (4፡28)፤ ክፉ ቃል አይውጣ — የሚያንጽ ቃል ይናገር (4፡29)። ኃጢአትን መተው ብቻ በቂ አይደለም፤ ቦታውን በበጎ ልማድ መሙላት ያስፈልጋል።

በተመሳሳይ በቆላስይስ 3፡12-14 ላይ “የእግዚአብሔር ምርጦች እንደ መሆናችሁ... ምሕረትን፣ ቸርነትን፣ ትሕትናን፣ የዋህነትን፣ ትዕግሥትን ልበሱ። ከሁሉም በላይ ግን ፍቅርን ልበሱ፤ እርሱ የፍጻሜ ማሰሪያ ነው።” ፍቅር እንደ መታጠቂያ ነው — ሌሎቹን እሴቶች በቦታቸው የሚይዝ። ያለ ፍቅር ትሕትና ራስን ማዋረድ ይሆናል፤ ትዕግስት ግድየለሽነት ይሆናል፤ እውነት መሳሪያ ይሆናል።

የመንፈስ ፍሬ — አንድ ፍሬ ዘጠኝ ጣዕም

ገላትያ 5 የሥጋን ሥራዎች (ዝሙት፣ ጣዖት አምልኮ፣ ጥል፣ ቅንዓት፣ ቁጣ፣ መለያየት፣ ስካር) ከመንፈስ ፍሬ ጋር ያነጻጽራል። ልብ በል፦ የመጀመሪያው “ሥራዎች” (ብዙ ቁጥር) ተብሏል፤ ሁለተኛው ግን “ፍሬ” (ነጠላ ቁጥር) ነው። ኃጢአት የተበታተነ ነው፤ ቅድስና ግን አንድ ነው። ማለትም ፍቅርን መርጬ ትዕግስትን መተው አልችልም። ዘጠኙ በአንድ ላይ የሚያድጉ የአንድ ህይወት ገጽታዎች ናቸው።

ደግሞም “ፍሬ” መባሉ ራሱ ትምህርት ነው። ፍሬ አይመረትም — ያድጋል። ቅርንጫፉ ፍሬ ለማፍራት አይታገልም፤ ከግንዱ ጋር ተያይዞ ይቆያል፤ ፍሬውም ይመጣል። ኢየሱስ ይህንኑ በዮሐንስ 15 ላይ ተናግሯል፦ “በእኔ ኑሩ እኔም በእናንተ... ከእኔ ተለይታችሁ ምንም ልታደርጉ አትችሉም” (15፡4-5)። ስለዚህ የክርስቲያናዊ እሴት ምስረታ ዋናው ጥያቄ “በቂ እየጣርኩ ነው?” ሳይሆን “በእርሱ ውስጥ እየኖርኩ ነው?” የሚል ነው።

ዘጠኙ ፍሬዎች በሶስት ቡድን ተከፍለው ሊታዩ ይችላሉ። ፍቅር፣ ደስታ፣ ሰላም — ከእግዚአብሔር ጋር ካለን ግንኙነት የሚመነጩ። ትዕግስት፣ ቸርነት፣ በጎነት — ከሌሎች ጋር ባለን ግንኙነት የሚገለጡ። ታማኝነት፣ የዋህነት፣ ራስን መግዛት — በራሳችን ውስጥ የሚታዩ። ቀጥሎም ጳውሎስ በሚያስገርም ሁኔታ “በእንደነዚህ ያሉት ላይ ሕግ የለም” ይላል (5፡23)። ይህንን ዓይነት ህይወት የሚከለክል ህግ በዓለም የለም። መንፈስ የሚያመጣው ስነ ምግባር ህግን ስለሚያልፍ፣ ህግ አያስፈልገውም።

ፊልጵስዩስ 2 — የትህትና ጥልቀት

ጳውሎስ ስለ ትህትና ሲያስተምር ንድፈ ሃሳብ አላቀረበም፤ ወደ ክርስቶስ አመለከተ። “በክርስቶስ ኢየሱስ የነበረ ይህ አሳብ በእናንተ ደግሞ ይሁን” (ፊልጵስዩስ 2፡5)። ከዚያም ዝቅታው ይገለጻል፦ ከእግዚአብሔር ጋር መተካከልን አልቆጠረውም፤ ራሱን ባዶ አደረገ፤ የባሪያን መልክ ያዘ፤ በሰውም መልክ ተገኘ፤ እስከ ሞት ድረስ፣ የመስቀልም ሞት ድረስ ታዘዘ (2፡6-8)። ይህ ሰባት ደረጃ ያለው ውረደት ነው። ከዚያ በኋላ ደግሞ “ስለዚህ እግዚአብሔር ያለ ልክ ከፍ ከፍ አደረገው” (2፡9)። በእግዚአብሔር መንግስት ውስጥ የመውጣት መንገድ መውረድ ነው። ይህ ለስልጣን፣ ለአመራርና ለአገልግሎት ያለንን አመለካከት ሙሉ በሙሉ ይለውጣል። መሪነት የሚለካው በሚያገለግሉህ ሰዎች ቁጥር ሳይሆን፣ በምታገለግላቸው ሰዎች ቁጥር ነው።

የሌሎቹ መልእክቶች ምስክርነት

ያዕቆብ — እምነት በእጅ ሲታይ

ያዕቆብ በአጭሩ ይናገራል፤ ነገር ግን ጥልቅ ይመታል። “እምነት ሥራ ከሌለው በራሱ የሞተ ነው” (ያዕቆብ 2፡17)። ይህ ከጳውሎስ ጋር አይቃረንም። ጳውሎስ የሚናገረው ሰው በምን እንደሚጸድቅ ነው፤ ያዕቆብ የሚናገረው እውነተኛ እምነት በምን እንደሚታወቅ ነው። ዛፍ ፍሬው ስላፈራ ዛፍ አልሆነም፤ ነገር ግን ፍሬ ስለሌለው ዛፍ መሆኑን እንጠራጠራለን። ያዕቆብ የሚያቀርበው ምሳሌ የሚቆረቁር ነው፦ አንድ ሰው ልብስና ምግብ ሲያጣ “በሰላም ሂዱ፣ እሳት ሙቁ፣ ጥገቡ” ብሎ ምንም ካልሰጠው ምን ይጠቅማል? (2፡15-16)

ደግሞም ያዕቆብ ስለ አንደበት የተናገረውን ያህል ሌላ የመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊ አልተናገረም። ምላስን ትንሽ የመርከብ መሪ፣ ትንሽ እሳት ብሎ ይጠራዋል (ያዕቆብ 3፡4-6)። “ማንም በንግግር ባይሰናከል፣ እርሱ ፍጹም ሰው ነው” (3፡2)። አንደበት የተመሰረተ ባህሪ መለኪያ ነው፤ ምክንያቱም በአብዛኛው ሳናስብ የምንጠቀምበት ነው። የተዘጋጀ ስብከት ማንነታችንን አያሳይም፤ ድንገት በተናደድን ጊዜ የሚወጣው ቃል ያሳያል። በመጨረሻም ያዕቆብ እውነተኛ ሃይማኖትን ይገልጻል፦ ወላጅ አልባዎችንና መበለቶችን በመከራቸው መጎብኘት፣ ራስንም ከዓለም እድፍ መጠበቅ (1፡27) — ማህበራዊ ርህራሄና የግል ንጽህና አንድ ላይ።

ጴጥሮስ — በባዕድ ምድር ውስጥ ቅድስና

ጴጥሮስ የሚጽፈው ለተበተኑ፣ ለተገለሉ፣ መከራ ለሚደርስባቸው አማኞች ነው። “እንግዶችና መጻተኞች” ብሎ ይጠራቸዋል (1 ጴጥሮስ 2፡11)። ማንነታቸውን ካስታወሳቸው በኋላ ጥሪውን ያቀርባል፦ “እኔ ቅዱስ ነኝና እናንተ ደግሞ ቅዱሳን ሁኑ” (1፡15-16) — ከዘሌዋውያን የተወሰደ ጥቅስ። ቅድስና በመሰረቱ “መለየት” ማለት ነው፤ ነገር ግን ጴጥሮስ ወደ ገለልተኝነት አልጠራቸውም። ይልቁንም “በአሕዛብ መካከል ኑሮአችሁ መልካም ይሁን፤ ክፉ አድራጊዎች ናችሁ ብለው በሚያሙበት ነገር ከመልካም ሥራችሁ የተነሣ... እግዚአብሔርን ያከብሩ ዘንድ” (2፡12)። ማለትም እሴቶቻችን የሚታዩት በክርክር ሳይሆን በኑሮ ነው። ደግሞም “ስለ እናንተ ተስፋ ምክንያትን ለሚጠይቁ... በየዋህነትና በፍርሃት መልስ ስጡ” (3፡15) — እውነትን የምንናገርበት መንፈስ ራሱ ከእውነቱ ጋር መስማማት አለበት።

ዕብራውያን — ጽናት እንደ እሴት

ዕብራውያን የተጻፈው መመለስ ለፈለጉ ሰዎች ነው። መከራው ከበዳቸው፣ አዲሱ መንገድ ዋጋ አስከፈላቸው። ደራሲው መልስ የሚሰጣቸው በክርስቶስ ብልጫ ነው — ከመላእክት፣ ከሙሴ፣ ከካህናት፣ ከመስዋዕቶች ሁሉ ይበልጣል። ከዚያም “ትዕግሥት ያስፈልጋችኋል” ይላል (10፡36)። ምዕራፍ 11 ደግሞ የእምነት ሰዎችን ይዘረዝራል፦ አቤል፣ ሄኖክ፣ ኖህ፣ አብርሃም፣ ሙሴ፣ ራሓብ። ልብ በል፦ ዝርዝሩ ፍጹማን ሰዎች አይደሉም። አንዳንዶቹ አሸነፉ፤ ሌሎቹ ተገደሉ (11፡35-38)። ሁሉም ግን አንድ የሚያመሳስላቸው ነገር ነበር — “ተስፋውን ሳያገኙ ከሩቅ አይተው ተቀበሉት” (11፡13)። እምነት ውጤት ማየት ሳይሆን፣ ውጤቱን ሳያዩ መታመን ነው።

ቀጥሎም ምዕራፍ 12 ምስሉን ወደ ሩጫ ይለውጠዋል፦ “የሚያዘገየንን ሸክም ሁሉ... አስወግደን... ወደ እምነታችን ራስና ፈጻሚ ወደ ኢየሱስ እያየን በፊታችን ያለውን ሩጫ በትዕግሥት እንሩጥ” (12፡1-2)። እዚህ ላይ ሁለት ነገር ተጠቅሷል፦ ኃጢአት እና “ሸክም”። ሸክም ኃጢአት ላይሆን ይችላል — ነገር ግን ያዘገየናል። አንዳንድ ጊዜ የእሴት ምስረታ የሚጠይቀው መጥፎ ነገርን መተው ሳይሆን፣ ጥሩ ነገርን ለተሻለ ነገር መተው ነው።

ዮሐንስ — ፍቅር እንደ መለያ ምልክት

ዮሐንስ ወደ አንድ ቃል ያስተካክለናል፦

ይህች አጭር ዓረፍተ ነገር የክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ሙሉ ሰዋስው ናት። ፍቅራችን የመጀመሪያው እርምጃ አይደለም — ምላሽ ነው። እግዚአብሔርን የምንወደው እንዲወደን ለማድረግ ሳይሆን፣ ስለወደደን ነው። ይህንን የገለበጠ ሃይማኖት ሰዎችን ያደክማል፤ ምክንያቱም ፍቅርን ለማግኘት መስራት ማለቂያ የለውም። ጸጋን የተረዳ ሰው ግን ከባዶ ሳይሆን ከሙላት ይሰራል።

ደግሞም ዮሐንስ ፈተናውን ያቀርባል፦ “እግዚአብሔርን እወዳለሁ እያለ ወንድሙን የሚጠላ ውሸተኛ ነው፤ ያየውን ወንድሙን የማይወድ ያላየውን እግዚአብሔርን ሊወድ አይችልም” (1 ዮሐንስ 4፡20)። የማይታየውን መውደድ ቀላል ነው። የሚታየው ሰው ግን ይረብሸናል፣ ይሳሳታል፣ ይበድለናል። ስለዚህ የፍቅራችን እውነተኛ መለኪያ ጸሎት ክፍላችን ሳይሆን ጎረቤታችን ነው። ኢየሱስ ራሱ የደቀ መዛሙርቱን መለያ ምልክት የሰጠው ይህንኑ ነው፦ “እርስ በርሳችሁ ፍቅር ቢኖራችሁ፣ በዚህ ሁሉ ሰው ደቀ መዛሙርቴ እንደ ሆናችሁ ያውቃል” (ዮሐንስ 13፡35)። ምልክቱ ትክክለኛ አስተምህሮ ብቻ ወይም የአምልኮ ጥራት ብቻ አይደለም — ፍቅር ነው።

የምስረታው ሂደት፦ መንፈስ፣ ልምምድ፣ ፈተና፣ ማህበረሰብ

እስካሁን ያየነው ምን መሆን እንዳለብን ነው። አሁን ጥያቄው እንዴት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ አራት ዋና ዋና መንገዶችን ያሳያል፤ አራቱም እርስ በርስ የተያያዙ ናቸው።

አንደኛ፦ መንፈስ ቅዱስ — ውስጣዊው ቀራጭ

መንፈስ ቅዱስ የክርስቲያናዊ ምስረታ ዋና ወኪል ነው። ስራው በሶስት መንገድ ይገለጻል። መጀመሪያ ይወቅሳል፦ “ስለ ኃጢአትም ስለ ጽድቅም ስለ ፍርድም ዓለምን ይወቅሳል” (ዮሐንስ 16፡8)። ያለ ውቀሳ ለውጥ የለም፤ ችግር እንዳለብን ካላወቅን መፍትሄ አንፈልግም። ነገር ግን የመንፈስ ቅዱስ ውቀሳ ከክስ ይለያል። ውቀሳ ወደ ንስሐ ይመራል፤ ክስ ወደ ተስፋ መቁረጥ ይመራል። ውቀሳ የተወሰነ ነው — “ይህን ነገር አስተካክል”፤ ክስ ግን ደፍጣጣ ነው — “አንተ ምንም አትረባም”። ልዩነቱን መለየት መንፈሳዊ ጤንነት ነው።

ሁለተኛ ያስተምራል፦ “እርሱ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል” (ዮሐንስ 16፡13)። ሶስተኛ ኃይል ይሰጣል፦ ኤርምያስ የተነበየው ህግ በልብ ላይ የመጻፍ ስራ (ኤርምያስ 31፡33፤ ዕብራውያን 8፡10) የሚፈጸመው በመንፈስ ነው። ስለዚህ ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር በዋነኝነት የፈቃድ ጥንካሬ ጉዳይ አይደለም። የፈቃድ ጥንካሬ ውጫዊ ባህሪን ለጊዜው ሊቆጣጠር ይችላል፤ ልብን ግን አይለውጥም። መንፈስ ግን የምንፈልገውን ነገር ራሱ ይለውጣል። ይህ ትልቅ ልዩነት ነው — ከምንጸየፈው ኃጢአት መራቅ ቀላል ነው፤ ትግሉ የምንወደውን ኃጢአት መተው ነው። መንፈስ የሚያደርገው ፍቅራችንን ማስተካከል ነው።

ሁለተኛ፦ የጸጋ ልምምዶች

ልምምዶች ጸጋን አያመጡም፤ ነገር ግን ጸጋ በሚፈስስበት ቦታ ላይ ያስቀምጡናል። መርከብ በሸራው ነፋስ አይፈጥርም፤ ነገር ግን ሸራውን ካልዘረጋ የሚነፍሰውን ነፋስ አይጠቀምም።

ቃሉ፦ “የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል፤ የእግዚአብሔርም ሰው ፍጹምና ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ” (2 ጢሞቴዎስ 3፡16-17)። እዚህ አራት ተግባራት ተጠቅሰዋል፦ ማስተማር (ትክክለኛውን መንገድ ማሳየት)፣ መገሰጽ (ከመንገዱ መውጣታችንን ማሳየት)፣ ማቅናት (ወደ መንገዱ መመለስ)፣ ማሰልጠን (በመንገዱ ላይ መጓዝ)። ኢያሱ የተቀበለው ትእዛዝም ተመሳሳይ ነው፦ “ይህ የሕግ መጽሐፍ ከአፍህ አይለይ፤ በቀንም በሌሊትም አስበው” (ኢያሱ 1፡8)። “ማሰብ” የተባለው የዕብራይስጥ ቃል ሃጋህ በሌላ ስፍራ አንበሳ በአደኑ ላይ ማጉረምረምን ይገልጻል። ማለትም ማሰላሰል ፈጣን ንባብ ሳይሆን፣ በአንድ ቃል ላይ ደጋግሞ መቆየት ነው።

ጸሎት፦ ጸሎት እግዚአብሔርን የምንለውጥበት ሳይሆን፣ በእርሱ ፊት የምንለወጥበት ቦታ ነው። ጾም፦ ሰውነታችንን “አይ” ማለት የምናስተምርበት ልምምድ፤ ራስን መግዛት የሚለው ፍሬ የሚለማመድበት ሜዳ። መስጠት፦ ገንዘብ በልባችን ላይ ያለውን ጉልበት የምንሰብርበት መንገድ። አምልኮ፦ ትኩረታችንን ከራሳችን ላይ የምናነሳበት ተግባር። እነዚህ ልምምዶች ሲደጋገሙ ልማድ ይሆናሉ፤ ልማዶች ሲደጋገሙ ባህሪ ይሆናሉ።

ሶስተኛ፦ ፈተናዎች

ያዕቆብ “ስለ ፈተና ደስ ይበላችሁ” አላለም። “ቁጠሩት” አለ። ይህ የስሌት ቃል ነው — በስሜት ሳይሆን በእውቀት ላይ የተመሰረተ ውሳኔ። “አውቃችሁ” የሚለው ቃል ቁልፍ ነው። ደስታው ከህመሙ አይመጣም፤ ህመሙ ከሚያመጣው ውጤት እውቀት ይመጣል። ደግሞም ግቡ ተገልጿል፦ “ትዕግሥትም ሥራውን ይፈጽም፤ ምንም ሳይጎድላችሁ ፍጹማንና ምሉዓን ትሆኑ ዘንድ” (1፡4)። “ፍጹም” የተባለው ቃል ቴሌዮስ (τέλειος) ሲሆን፣ ስህተት አልባነት ሳይሆን ብስለት፣ ለታሰበለት ዓላማ መድረስ ማለት ነው።

እዚህ ላይ ግን አንድ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። መጽሐፍ ቅዱስ መከራን አያመሰግንም፤ መከራ የውድቀት ውጤት ነው። ደግሞም ሁሉም መከራ ከእግዚአብሔር እንደመጣ አይናገርም — ያዕቆብ ራሱ “ማንም ሲፈተን በእግዚአብሔር እፈተናለሁ አይበል” ይላል (1፡13)። የሚናገረው ግን እግዚአብሔር የማይባክንበት መሆኑን ነው። ሌላው ሰው ለክፉ ያሰበውን ለበጎ ያዞረዋል (ዘፍጥረት 50፡20)። ስለዚህ የሚደርስብንን ነገር ሁሉ ማብራራት ባንችልም፣ በእጁ ውስጥ መሆኑን ማወቅ እንችላለን። ደግሞም አንድ ሰው በከባድ ሃዘን ውስጥ እያለ “ደስ ይበልህ” ማለት አላግባብ ነው — ኢየሱስ ራሱ በአልዓዛር መቃብር ፊት አልቅሷል (ዮሐንስ 11፡35)። እምነት ሃዘንን አይክድም፤ ሃዘንን በተስፋ ውስጥ ይይዛል።

አራተኛ፦ ማህበረሰብ

ባህሪ በብቸኝነት አይቀረጽም። ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያንን እንደ አካል ይገልጻታል (1 ቆሮንቶስ 12)፤ በዚያ ውስጥ ዓይን እጅን “አላስፈልግህም” ማለት አይችልም (12፡21)። ደግሞም “አንድ ብልት ቢሠቃይ ብልቶች ሁሉ ከእርሱ ጋር ይሠቃያሉ” (12፡26)። ይህ ጥገኝነት አይደለም፤ የተፈጠርንበት መንገድ ነው። ዕብራውያን ደግሞ በተለይ ግልጽ ነው፦ “ለፍቅርና ለበጎ ሥራ እርስ በርሳችን እንድንነቃቃ እንተያይ፤ በአንድ ላይ መሰብሰብን አንተው” (10፡24-25)። “እንተያይ” የተባለው ግስ ማስተዋልን፣ ጥንቃቄ የተሞላበት ትኩረትን ያመለክታል። እርስ በርስ ለመተያየት ጊዜ፣ ቅርበትና ግልጽነት ያስፈልጋል።

ማህበረሰብ ደግሞ የእሴቶቻችንን እውነተኛነት ያጋልጣል። “ብረት ብረትን ይስላል፤ ሰውም የባልንጀራውን ፊት ይስላል” (ምሳሌ 27፡17)። ሁለት ብረቶች ሲሳሉ ብልጭታና ድምጽ አለ። ግጭት አለ። ስለዚህ ማንም የማይገዳደረን ማህበረሰብ ውስጥ ከሆንን፣ በእውነት እያደግን አይደለም። በሌላ በኩል ደግሞ ጳውሎስ የማረም ዘዴውንም ይሰጣል፦ “በማናቸውም በደል ብትያዙ... በየዋህነት መንፈስ እንደዚህ ያለውን አቅኑት፤ አንተም ደግሞ እንዳትፈተን ራስህን ጠብቅ” (ገላትያ 6፡1)። ማረም በትዕቢት ከተደረገ አራሚውን ራሱ ያጠምዳል።

ማስተዋል፦ በተጨባጭ ውሳኔ ውስጥ

እሴቶች በውሳኔ ውስጥ ካልተገለጡ ንድፈ ሃሳብ ብቻ ይሆናሉ። ችግሩ ግን አብዛኛው የህይወት ውሳኔ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በቀጥታ አልተጠቀሰም። ምን ዓይነት ስራ ልስራ? ይህን ንግድ ልጀምር? በዚህ ሁኔታ ውስጥ ዝም ልበል ወይስ ልናገር? እዚህ ላይ የሚያስፈልገን ማስተዋል ነው። ጳውሎስ የሚጸልየው ይህንኑ ነው፦ “ፍቅራችሁ በእውቀትና በማስተዋል ሁሉ ከፊት ይልቅ እንዲበዛ... ልዩነቱን ትመረምሩ ዘንድ” (ፊልጵስዩስ 1፡9-10)። ልብ በል፦ ማስተዋል የሚያድገው ከፍቅር ነው። የሚወድ ሰው ያስተውላል፤ ግድ የሌለው ሰው አያስተውልም።

ውሳኔን ለመመዘን የሚያግዙ ጥያቄዎች፦

ከሁሉም በላይ ግን ኢየሱስ አንድ ቀላል መለኪያ ሰጥቶናል፦

ይህ “ወርቃማው ህግ” ተብሎ ይጠራል። በብዙ ባህሎችና ሃይማኖቶች ውስጥ ተመሳሳይ አባባል አለ፤ ሆኖም አብዛኛዎቹ በአሉታዊ ቅርጽ ናቸው፦ “በራስህ ላይ የማትወደውን በሌላ ላይ አታድርግ።” አሉታዊው ቅርጽ አለማድረግን ይጠይቃል፤ የኢየሱስ ቅርጽ ግን ማድረግን ይጠይቃል። ማንንም ሳልጎዳ ቤቴ ተቀምጬ አሉታዊውን ህግ መጠበቅ እችላለሁ። አዎንታዊውን ግን መጠበቅ የምችለው ተነስቼ ስንቀሳቀስ ብቻ ነው። ይህ ልዩነት ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባርን ከጉዳት አለማድረስ ወደ በጎ ማድረግ ያሳድገዋል።

ደግሞም ልብ በል፦ “ሕግም ነቢያትም ይህ ነው” ብሏል — ልክ ስለ ሁለቱ ታላላቅ ትእዛዛት እንደተናገረው። ስለዚህ ወርቃማው ህግ የፍቅር ትእዛዝ ተግባራዊ ቅርጽ ነው። ባልንጀራህን እንደ ራስህ መውደድ ማለት ተጨባጭ ትርጉሙ ይህ ነው፦ በእርሱ ቦታ ብትሆን ኖሮ የምትፈልገውን አድርግ። ይህ አሰራር ደግሞ ምናብን ይጠይቃል። ሌሎችን በደንብ የማናስብ ከሆነ በደንብ ልንወዳቸው አንችልም። ስለዚህ ማስተዋል በመጨረሻ የልብ ጉዳይ ነው።

ፍጻሜ፦ የተቀረጸ ህይወት የሚደርስበት ቦታ

እሴት ምስረታ የሚያልቅበት ቦታ አለ። ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ወደ ማይታወቅ አቅጣጫ የሚሄድ ጉዞ አይደለም፤ ግብ አለው። “ወዳጆች ሆይ አሁን የእግዚአብሔር ልጆች ነን፤ ምንም እንደምንሆን ገና አልተገለጠም። ነገር ግን ቢገለጥ እርሱ እንዳለ እናየዋለንና እርሱን እንድንመስል እናውቃለን” (1 ዮሐንስ 3፡2)። ከዚያም ቀጥሎ ያለው ቁጥር የስነ ምግባር ውጤቱን ይሰጣል፦ “በእርሱም ይህ ተስፋ ያለው ሁሉ... ራሱን ያነጻል” (3፡3)። ተስፋ ስነ ምግባርን ይወልዳል። የምንሆነውን የምናውቅ ከሆነ፣ ዛሬ የምንኖረው ኑሮ ይለወጣል።

ራዕይ ደግሞ ይህንን በምስል ያሳያል። ለስሚርኔ ቤተ ክርስቲያን የተነገረው ቃል “እስከ ሞት ድረስ የታመንህ ሁን፤ የሕይወትንም አክሊል እሰጥሃለሁ” ነው (ራዕይ 2፡10)። ታማኝነት እስከ መጨረሻው። ደግሞም የበጉ ሠርግ ሲመጣ፣ ሙሽራይቱ የተሰጣት ልብስ “ጥሩ ነጭ ልብስ” ሲሆን፣ ትርጓሜውም “የቅዱሳን ጽድቅ ሥራ” ነው (ራዕይ 19፡8)። ልብ በል፦ ልብሱ “ተሰጣት” ይላል — ጸጋ ነው። ሆኖም ደግሞ “የጽድቅ ሥራ” ነው — ኑሮ ነው። ሁለቱም እውነት ናቸው። በምድር ላይ የኖርነው የታማኝነት ኑሮ በዚያ ቀን ልብስ ሆኖ ይታያል።

በመጨረሻ፣ ዮሐንስ ያየው ራዕይ ወደ ጅማሬው ይመለሳል። በዘፍጥረት የጀመረው ታሪክ በአትክልት ስፍራ ነበር፤ በራዕይ ግን በከተማ ውስጥ ያለ የአትክልት ስፍራ ላይ ያበቃል። የሕይወት ወንዝ አለ፣ የሕይወት ዛፍ አለ፣ መርገም የለም (ራዕይ 22፡1-3)። እግዚአብሔር “እንባን ሁሉ ከዓይናቸው ያብሳል” (21፡4)። ማለትም የእግዚአብሔር ስራ የሰውን መልክ ማደስ ብቻ ሳይሆን፣ ፍጥረትን ሁሉ ማደስ ነው። ስለዚህ የእኛ የእሴት ምስረታ በዚያ ታላቅ የመታደስ ስራ ውስጥ ትንሽ ክፍል ነው። ዛሬ በእኛ ውስጥ የሚጀመረው ነገር፣ አንድ ቀን በሁሉ ላይ ይፈጸማል።

ጳውሎስ ይህንን እምነት በአንድ ዓረፍተ ነገር ጠቅልሎታል፦ “በእናንተ ዘንድ መልካምን ሥራ የጀመረው እስከ ኢየሱስ ክርስቶስ ቀን ድረስ እንዲፈጽመው ይህን ተረድቻለሁ” (ፊልጵስዩስ 1፡6)። እሴቶቻችንን የመቅረጽ ስራ የእኛ ፕሮጀክት አይደለም — የእርሱ ነው። እኛ የጀመርነው አይደለም፤ እኛም አንጨርሰውም። ይህ ትልቅ እረፍት ነው። ደግሞም ትልቅ ኃላፊነት ነው፦ ስራው የእርሱ ከሆነ፣ ተግባራችን ከእርሱ ጋር መተባበር ነው።