Historical & Biblical Geography

የጥንቷ ኩሽ

ሱዳን፣ ግብጽ ወይስ ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ?

ይህ ጥናት «ኩሽ» የሚለውን የዕብራይስጥ ቃል ጂኦግራፊያዊ፣ ታሪካዊ፣ ሥነ-ቋንቋዊ እና ሥነ-መለኮታዊ ገጽታዎች በሰፊው ይተነትናል። ከሴፕቱአጂንት (LXX) ትርጉም ጀምሮ እስከ አፍሪካ-ተኮር አረዳዶች ድረስ ያሉትን የዕብራይስጥ ጽሑፋዊ ፍችዎች ይመረምራል። ጥናቱ ከቅድመ-እስልምና ኑቢያ እስከ ሜሮዌ ሥልጣኔ ድረስ ያለውን የኩሽን ታሪካዊ አሻራ ይከታተላል፤ የ25ኛውን የፈርዖኖች ሥርወ መንግሥት ጂኦፖለቲካዊ ሚና ይዳስሳል፤ ለጥንቷ እስራኤልም ሆነ ለአሕዛብ ሁሉ የሚሠሩ ትንቢታዊ መልእክቶችን ያወዳድራል፤ እንዲሁም በሐዋርያት ሥራ 8 ላይ ወንጌል ወደ አፍሪካ የገባበትን ታሪክ ቀኖናዊ እና ጽሑፋዊ ትስስር ያብራራል።

በቋንቋዊ ማስረጃዎች፣ በአርኪኦሎጂያዊ ግኝቶች፣ በቀደምት የቤተ ክርስቲያን አባቶች ጽሑፎች እና በዘመናዊ ሊቃውንት ትንታኔዎች ላይ በመመሥረት፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተጠቀሰችው «ኩሽ» (ወይም በግሪኩ «ኢትዮጵያ») አሁን ያለችውን ዘመናዊቷን የምሥራቅ አፍሪካ ኢትዮጵያን ሳይሆን፣ ከግብጽ በስተደቡብ የነበረችውንና ጥልቅ ታሪካዊ ሥልጣኔ የነበራትን ኑቢያን/ሜሮዌን (በዋናነት የዛሬዋን ሱዳን) እንደሚያመለክት ጥናቱ በግልጽ ያሳያል።

†

የአራቱ ዋና የጥናት ዘርፎች ዳሰሳ

ዐውድና ሥነ-ቋንቋ

የዕብራይስጡ «ኩሽ» በሴፕቱአጂንት ወደ ኢትዮጵያ የተቀየረበት ታሪካዊና ቋንቋዊ ዳራ፤ የዘፍጥረት 10 ትንታኔ።

የዓለም መድረክ ኃይል

የ25ኛው የፈርዖን ሥርወ መንግሥት ጂኦፖለቲካዊ ተጽዕኖ፤ የሜሮዌ ሥልጣኔ፤ ንጉሥ ቲርሀቃ እና ሰናክሬም።

ትንቢታዊ ሥነ-ቋንቋ

የኢሳይያስ 18 ትንታኔ፤ አሞጽ 9:7 ሁለንተናዊ ሥነ-መለኮት፤ የሶፎንያስ 3:10 ተስፋ።

ቁልፍ ሰዎችና ወንጌል

የ«ካንዳኬ» ሥርወ-ቃል፤ አቤሜሌክና የሙሴ ሚስት፤ ፊልጶስ ለኢትዮጵያዊው ጃንደረባ የሰበከበት መንገድ።

ሠንጠረዥ 1፦ የጥናቱ ዘርፎች ማጠቃለያ

ዘርፍ	ማዕከላዊ ጥያቄ	ቁልፍ ጥቅሶች	ቁልፍ ምሁራን
ዐውድና ሥነ-ቋንቋ	«ኩሽ» ጂኦግራፊያዊ በምን ትገለጻለች?	ዘፍ. 2:13፤ 10:6፤ ዘኍ. 12:1	Hoffmeier፣ Noth፣ Yamauchi
የዓለም መድረክ ኃይል	ኩሽ በጥንቱ ዓለም ምን ያህል ኃያል ነበረች?	2ነገ. 19:9፤ 2ዜና 14:9	Kendall፣ Török፣ O'Connor
ትንቢታዊ ሥነ-ቋንቋ	ኩሽ በትንቢት ውስጥ ምን ሚና ትጫወታለች?	ኢሳ. 18፤ አሞጽ 9:7፤ ሶፎ. 3:10	Childs፣ Stuart፣ Brueggemann
ቁልፍ ሰዎችና ወንጌል	ኩሻውያን በቤዛነት ታሪክ ውስጥ እንዴት ይታያሉ?	ኤር. 38-39፤ ሐዋ. 8:26-40	Bauckham፣ Bruce፣ Gaventa

ታሪካዊ፣ ጂኦግራፊያዊ እና ቋንቋዊ ዐውድ

የብሉይ ኪዳን የጽሑፍ ታሪክ ወደ ግሪክኛ በተተረጎመበት ጊዜ (Septuagint ወይም LXX)፣ ተርጓሚዎቹ የዕብራይስጡን «ኩሽ» የሚለውን ቃል «Αἰθιοπία» (ኢትዮጵያ) ብለው ሲተረጉሙት በሃይማኖታዊ የትርጓሜ ታሪክ ውስጥ እጅግ ትልቅ ተጽዕኖ የፈጠረ የቋንቋ ሽግግር አደረጉ። ይህ የትርጉም ውሳኔ ለሁለት ሺህ ዓመታት ያህል በቤተ ክርስቲያን ትርጓሜዎች፣ በብሔራዊ ማንነት ግንባታ፣ እንዲሁም በፖለቲካዊ አመለካከቶች ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል።

የዚህ ጥናት ዋና ክርክር ግልጽ ነው፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተደጋጋሚ የተጠቀሰችው «ኩሽ» (በግሪኩ ትርጉም «ኢትዮጵያ») ዘመናዊቷን የምሥራቅ አፍሪካ ኢትዮጵያን (የቀድሞዋን አክሱምን) ሳይሆን፣ ከግብጽ በስተደቡብ በናይል ወንዝ ሸለቆ የነበረችውን የጥንቷን ኑቢያን (የአሁኗን ሱዳንን) ታመለክታለች። ይህ ግኝት የዘመናዊቷን ኢትዮጵያ ታሪካዊና ሃይማኖታዊ ክብር የሚያሳንስ ሳይሆን፣ መጽሐፍ ቅዱስን በታሪካዊ ዐውዱ በትክክል እንድንረዳ የሚያግዘን ነው።

John H. Walton (2000)

"The identification of 'Cush' in the Hebrew text with modern Ethiopia is a translation anachronism. The Hebrew geographic terminology consistently refers to Nubia and the upper Nile regions south of Aswan, not to the highland regions of the Ethiopian plateau." (በዕብራይስጡ ጽሑፍ ያለውን «ኩሽ» ከዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ጋር ማመሳሰል የታሪክና የትርጉም መዛባት ነው። የዕብራይስጡ ጂኦግራፊያዊ ቃል የሚያመለክተው ከአስዋን በስተደቡብ ያለውን የኑቢያን አካባቢ እንጂ የኢትዮጵያን ከፍተኛ ተራሮች አይደለም።)

የዕብራይስጡ ቃል ትርጉም — כוש (Kush)

ቃሉ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ወደ 57 ጊዜ ያህል ተጠቅሶ፣ በዋናነት ጂኦግራፊያዊ ክልልን ያመለክታል። ማርቲን ኖዝ (Martin Noth) እንዳብራሩት፣ "The Semitic root kwš appears in Egyptian records as Kʿš from as early as the Middle Kingdom (c. 2040–1650 BCE), designating the territory south of Aswan's First Cataract" (ይህ ቃል በጥንታውያን ግብጻውያን መዛግብት «ካሽ» (Kʿš) በሚል ከአስዋን በስተደቡብ ላለው ክልል መጠሪያ ሆኖ ከ2040 ዓ.ዓ. ጀምሮ ይሠራበት ነበር)።

ቃሉ በሦስት ዋና ዋና መንገዶች ጥቅም ላይ ውሏል፦ ብሔርን/ሰዎችን ለመግለጽ ("የኩሽ ሰዎች")፤ ጂኦግራፊያዊ ቦታን ለማመልከት ("የኩሽ ምድር")፤ እና የርቀት/የድንበር ምሳሌ ሆኖ — በእስራኤላውያን አእምሮ "ኩሽ" የዓለም ዳርቻ ወይም እጅግ ሩቅ ምድር ማለት ነበር።

ሠንጠረዥ 2፦ «ኩሽ» በተለያዩ ጥቅሶች

የጥቅሱ ዐውድ	የአማርኛ ትርጉም	አጠቃቀሙ (ዐይነቱ)
ዘፍጥረት 2:13	"የኩሽን ምድር ሁሉ የሚከበው"	ጂኦግራፊያዊ መገኛ
ዘፍጥረት 10:6	"የካም ልጆች፤ ኩሽ፣ ምጽራይም..."	የዘር ሐረግ / የብሔር አመጣጥ
ዘኍልቍ 12:1	"ኩሻዊቷ ሴት"	የግለሰብ ብሔር (Demonym)
2 ነገሥት 19:9	"የኩሽ ንጉሥ ቲርሀቃ"	ታሪካዊና ፖለቲካዊ መሪ
ኢሳይያስ 18:1	"ከኩሽ ወንዞች ማዶ"	የጂኦግራፊያዊ ርቀት መግለጫ
አሞጽ 9:7	"እንደ ኢትዮጵያ (ኩሽ) ልጆች"	ሥነ-መለኮታዊ ምሳሌ / አቻነት

የቋንቋ ማስታወሻ — James K. Hoffmeier (2008)

የዕብራይስጡ መጽሐፍ ቅዱስ «ኩሽ» ብሎ የሚጠራው፣ ግብጻውያን «ካሽ» ይሉት የነበረውንና ከ1ኛው እስከ 4ኛው የናይል ፏፏቴ ያለውን ግዛት ነው። ይህ ግዛት የግሪኮ-ሮማን ጸሐፍት «ኑቢያ» ወይም «ኢትዮጵያ» ብለው ከሚጠሩት ጋር በትክክል ይገጠማል እንጂ፣ ቆይቶ «ኢትዮጵያ» የሚለውን ስም ከወሰደው የአክሱም ከፍተኛ ተራሮች ጋር የሚያያዝ አይደለም።

ሴፕቱአጂንት (LXX) — የትርጉምና የቋንቋ ሽግግር

የብሉይ ኪዳን የግሪክኛ ትርጉም የሆነው ሴፕቱአጂንት (በ3ኛው እና 2ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. የተተረጎመ)፣ kush የሚለውን የዕብራይስጥ ቃል በቋሚነት Αἰθιοπία (ኢትዮጵያ) ብሎ ተርጉሞታል።

የትርጉም ውሳኔ፦ ቀጥተኛ አቻነት ወይስ ገላጭ ቃል?

የሴፕቱአጂንት ተርጓሚዎች ግሪክኛውን «Αἰθιοπία» ሲጠቀሙ ሁለት መሠረታዊ ምክንያቶች ነበሯቸው፦

የጂኦግራፊ መመሳሰል፦ ጥንታውያን ግሪኮች «ኢትዮጵያ» የሚለውን ቃል ከግብጽ በስተደቡብ (በዋናነት ኑቢያ ውስጥ) ለሚኖሩ ጥቁር አፍሪካውያን ይጠቀሙበት ነበር።
የቃሉ ሥርወ-ትርጉም፦ «Αἰθιοπία» የመጣው "aithō" (ማቃጠል/መጋል) እና "ōps" (ፊት) ከሚሉት ቃላት ሲሆን፣ "ፀሐይ ያቃጠለው ፊት ያላቸው ሰዎች" ማለት ነው።

ታዋቂው የቋንቋ ምሁር ኢማኑኤል ቶቭ እንዳስረዱት፣ "የኩሽን ወደ ኢትዮጵያ መተርጎም የቃላት ትርጉም ብቻ ሳይሆን፣ ተርጓሚዎቹ በጥንቷ እስክንድርያ (ግብጽ) የነበራቸውን ባህላዊና ጂኦግራፊያዊ አረዳድ የሚያንጸባርቅ ማብራሪያ ጭምር ነው።"

ወሳኙ ነጥብ፦ ሴፕቱአጂንት «ኩሽ»ን «ኢትዮጵያ» ብሎ ቢተረጉመውም፣ በዚያ ዘመን የነበሩት የግሪክ ተርጓሚዎች በ«ኢትዮጵያ» ስም ያውቁት የነበረው አሁን ሱዳን ተብሎ የሚጠራውን የኑቢያንና የሜሮዌን ግዛት እንጂ፣ የዘመናዊቷን ኢትዮጵያ ተራራማ ምድር አልነበረም።

የቀደምት የቤተ ክርስቲያን አባቶች አጠቃቀም

ኦሪጌን (Origen, 185–253 ዓ.ም.) — «ኩሻዊቷን ሚስት» (የሙሴን ሚስት) ቤተ ክርስቲያን ከአሕዛብ ወገን የተውጣጣች መሆኗን ለማሳየት በምሳሌነት ተጠቅሞበታል።
ቅዱስ ጀሮም (Jerome, 347–420 ዓ.ም.) — መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ላቲን ሲተረጉም Aethiopia ብሎ የጻፈ ሲሆን፣ ጂኦግራፊያዊ መገኛዋም ከግብጽ በታች ያለችው ኑቢያ መሆኗን በግልጽ አስቀምጧል።
ቅዱስ አውግስጢኖስ (Augustine) — በ«እግዚአብሔር ከተማ» (City of God) መጽሐፉ፣ ኢትዮጵያን የእግዚአብሔር ጸጋ እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ለመድረሱ እንደ ትልቅ ምሳሌ ተጠቅሞበታል።

ጂኦግራፊያዊ ዳሰሳ — የጥንቷ ኩሽ የት ነበረች?

በመጽሐፍ ቅዱስ የተጠቀሰችው «ኩሽ» ጂኦግራፊያዊ መገኛዋ ከግብጽ ደቡባዊ ድንበር (አስዋን/የመጀመሪያው የናይል ፏፏቴ) ጀምሮ ወደ ደቡብ እስከ አሁኗ ካርቱም (ሱዳን) ድረስ ያለውን ሰፊ የናይል ሸለቆ ያጠቃልላል።

ሠንጠረዥ 3፦ የጥንት አሕዛብ ጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ

ግዛት	ወሰን / ዋና ከተሞች	ማብራሪያ
ጥንቷ ግብጽ ሚጽራይም	ከሜዲትራኒያን ባሕር (ሰሜን) እስከ አስዋን (ደቡብ)	ዋና ከተሞቿ ቴቤስ እና ሜምፊስ ነበሩ።
ኩሽ / ኑቢያ = "መጽሐፍ ቅዱሳዊቷ ኢትዮጵያ"	ከአስዋን እስከ ካርቱም ሱዳን	✓ ዋናው ጂኦግራፊያዊ ግዛት — ዋና ከተሞቿ ናፓታ እና ሜሮዌ ነበሩ (የአሁኗ ሰሜናዊ ሱዳን)።
አክሱም = ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ	የአፍሪካ ቀንድ	መጽሐፍ ቅዱስ ከተጻፈ ከብዙ ዘመናት በኋላ፣ ከ4ኛው ክፍለ ዘመን (ዓ.ም.) ጀምሮ «ኢትዮጵያ» የሚለውን ስም ተቀበለች።

ታዋቂው የታሪክ ምሁር ዊሊያም አዳምስ (William Adams) Nubia: Corridor to Africa በተሰኘው መጽሐፉ እንዳብራራው፣ "የኩሽ መንግሥት ከአስዋን እስከ ካርቱም ያለውን የናይል ሸለቆ ከ2500 ዓ.ዓ. ጀምሮ እስከ 350 ዓ.ም. ድረስ ተቆጣጥሮ የነበረ በአፍሪካ ታሪክ ውስጥ እጅግ ገናና ሥልጣኔ የነበረው ግዛት ነው" ብሏል።

ዘፍጥረት 10 — የሕዝቦች የዘር ሐረግ ትንታኔ

የዘፍጥረት 10 የዘር ሐረግ ጄኔቲክስን ሳይሆን፣ በጥንቱ ዓለም የነበረውን የብሔሮች፣ የቋንቋዎች እና የጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ ፖለቲካዊ ትስስር የሚያሳይ ነው። ሴም፣ ካምና ያፌት በዋናነት ጂኦግራፊያዊ ክልሎችን ይወክላሉ፦ ካም የሰሜንና ምስራቅ አፍሪካን (ግብጽ፣ ኑቢያ፣ ሊቢያ)፣ ሴም የመካከለኛው ምሥራቅን፣ ያፌት ደግሞ የሜዲትራኒያንን ዳርቻዎች ይወክላሉ።

ዘፍጥረት 10:6 — የካም ልጆች

ኩሽ = ኑቢያሚጽራይም = ግብጽፉጥ = ሊቢያ/ሱማሊያከናዓን = ፍልስጤም

ምሁሩ ክላውስ ዌስተርማን (Claus Westermann) እንዳብራሩት፣ "እነዚህ ስሞች የጥንት እስራኤላውያን በዙሪያቸው የነበሩትን መንግሥታት ጂኦፖለቲካዊ አሰፋፈር የሚገልጹባቸው መጠሪያዎች ናቸው።"

የ"ኢትዮጵያ" ሥርወ-ቃል በታሪክ መዛግብት

የቃሉ ሥርወ-ትርጉም፦ αἴθω (aitho — "ማቃጠል/መጋል") + ὤψ (ōps — "ፊት")፣ ሲጣመር "ፀሐይ ያቃጠለው ፊት ያላቸው ሰዎች (ጥቁሮች)" ማለት ነው። ታዋቂው የግሪክ ታሪክ ጸሐፊ ሄሮዶተስ (Herodotus) በ430 ዓ.ዓ. አካባቢ ይህንን ቃል የተጠቀመው ኑቢያ ውስጥ ለሚኖሩት ጠንካራ ማኅበረሰቦች ነበር።

የታሪክ ዋቢ — ሄሮዶተስ (Histories III.17, c. 430 BCE)

"ኢትዮጵያውያን [Αἰθίοπες] ከሰው ልጆች ሁሉ ይልቅ ረዣዥሞች፣ ውብና ረጅም ዕድሜ ያላቸው ናቸው... የሚኖሩትም በደቡብ በኩል በምድር ዳርቻ ላይ ነው።" — ይህ ገለጻ የሚያመለክተው መጽሐፍ ቅዱሳዊቷን የሜሮዌ/ኑቢያ ሥልጣኔን ነው።

ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ — የስሙ ጉዞ እና የታሪክ ወጎች

ታዲያ የአሁኗ የምሥራቅ አፍሪካ አገር እንዴት «ኢትዮጵያ» የሚለውን ስም አገኘች? ይህ ታሪካዊ ሽግግር ሁለት ዋና ዋና ደረጃዎች አሉት፦

4ኛ ክፍለ ዘመን

የአክሱሙ ንጉሥ ኢዛና (c. 350 ዓ.ም.)

ንጉሥ ኢዛና የሜሮዌን/ኩሽን ግዛት አሸንፎ ከገዛ በኋላ፣ "የአክሱም፣ የሂምያር... እና የኩሽ ንጉሥ" የሚለውን ማዕረግ ወሰደ። ግሪኮች «ኩሽ»ን «ኢትዮጵያ» ይሉት ስለነበር፣ የአክሱም ነገሥታት ይህንን ገናና ስም ለራሳቸው ግዛት መጠቀም ጀመሩ።

14ኛ ክፍለ ዘመን

ክብረ ነገሥት (c. 1322 ዓ.ም.)

ይህ ኢትዮጵያዊ መጽሐፍ፣ የሰሎሞናዊውን ሥርወ መንግሥት አመጣጥ ከመጽሐፍ ቅዱስ ትርክቶች ጋር በማቆራኘት፣ የ«ኢትዮጵያን» ስም ከመጽሐፍ ቅዱሳዊቷ «ኩሽ» ጋር በመንፈሳዊና በብሔራዊ ማንነት ደረጃ አዋሕዶታል።

ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ «ኢትዮጵያ» የሚለውን ጥንታዊ ስም የተቀበለችው ከ4ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በተፈጠረ ፖለቲካዊና ሃይማኖታዊ የሥልጣን ሽግግር ምክንያት ነው። በመሆኑም፣ መጽሐፍ ቅዱስ ሲጻፍ ነቢያቱ በአእምሯቸው የነበረችው «ኩሽ» ሱዳን ብትሆንም፣ የዚያች መጽሐፍ ቅዱሳዊት አገር መንፈሳዊና ታሪካዊ ውርስ ግን ዛሬ ባለው ሁኔታ ከምሥራቅ አፍሪካዊቷ ኢትዮጵያ ጋር በጥልቅ የተቆራኘ ነው።

የዐውድና ሥነ-ቋንቋ ማጠቃለያ

የዕብራይስጡ «ኩሽ» የሚያመለክተው ኑቢያን/ሜሮዌን (ሱዳንን) ነው፦ በብሉይ ኪዳን ውስጥ የተጠቀሱት ጂኦግራፊያዊና ፖለቲካዊ ሁነቶች ሁሉ የሚያመለክቱት ይህንኑ ነው።
የሴፕቱአጂንት «Αἰθιοπία» ባህላዊ ትርጉም ነው፦ ግሪኮች ለጥቁር አፍሪካውያን የሰጡት ስም በመሆኑ፣ ተርጓሚዎቹ ለ«ኩሽ» አቻ አድርገው ተጠቀሙበት።
ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ የስሙንና የመንፈሱን ውርስ ተቀብላለች፦ ቀጥተኛ ጂኦግራፊያዊዋ ኩሽ ባትሆንም፣ በታሪክ አጋጣሚ ስሙን ወርሳ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር ትልቅ መንፈሳዊ ትስስር ፈጥራለች።

ቃሉ ትክክለኛ ጂኦግራፊ ሲናገር እግዚአብሔር እውነተኛ ታሪክ ውስጥ ይሠራል

ስለ «ኩሽ» ትክክለኛ መልክዓ ምድር መጨነቃችን ምናልባት ለአንዳንዶች ደረቅ የአካዳሚክ ጉዳይ ሊመስል ይችላል። ነገር ግን ለሚያምን ልብ ይህ ጥያቄ ቀጥታ ወደ አንድ ታላቅ ትምህርት ይመራል፦ እግዚአብሔር የተናገረው ቃል በአየር ላይ የተንሳፈፈ ረቂቅ ሐሳብ ሳይሆን፣ በተጨባጭ ካርታ ላይ፣ በተጨባጭ ወንዞችና ተራሮች መካከል፣ በተጨባጭ ነገሥታትና ሕዝቦች ታሪክ ውስጥ የተነገረ የእውነት ቃል ነው። መጽሐፍ ቅዱስ «ኩሽ»ን ደጋግሞ ሲጠቅስ፣ ተረት ስለሚናገር ሳይሆን፣ እግዚአብሔር በእውነተኛው ዓለም፣ በእውነተኛ ሕዝቦች መካከል ስለሚንቀሳቀስ ነው። ይህም ቅዱሳት መጻሕፍት አስተማማኝነታቸውን የምንመሠረትበት አንዱ መሠረት ነው፦ ጂኦግራፊው ትክክል ከሆነ፣ ሥነ-መለኮቱም የቆመው በአየር ላይ ሳይሆን በታሪክ ውስጥ ነው ማለት ነው።

በሌላ በኩል ግን፣ ይህ ጥናት ሊያስተምረን የሚገባው ትልቁ ትምህርት ብሔራዊ ትምክህትን መጠንቀቅ ነው። «ኩሽ» ኑቢያ/ሱዳን ብትሆንም፣ ወይም ዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ብትሆንም፣ የእግዚአብሔር ቃል ዋና ትኩረት አንድ ብሔር በራሱ ኩራት ላይ ማድረግ ፈጽሞ አይደለም። ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ 3፡28 እንደገለጸው፣ በክርስቶስ ኢየሱስ «አይሁዳዊ ወይም የግሪክ ሰው የለም፤ ባርያ ወይም ጨዋ ሰው የለም፤ ወንድም ሴትም የለም፤ ሁላችሁ በክርስቶስ ኢየሱስ አንድ ሰው ናችሁና።» ስለዚህ «ኩሽ» ማን እንደ ነበረች ማወቃችን ታሪክን ይበልጥ ትክክለኛ ያደርገዋል እንጂ፣ አንድን ሕዝብ ከሌላው ብልጫ ለመስጠት አይደለም። እውነተኛው ክብር የሚገኘው ደም ወይም ጂኦግራፊ በማወቅ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ደም በመዋጀት ብቻ ነው።

እንዲሁም ይህ ጥናት ስለ እግዚአብሔር ባህርይ ጥልቅ ነገር ይናገራል፦ እርሱ የታሪክ ጌታ ነው (ጌታ ታሪክ ውስጥ ተደብቆ አይኖርም፤ ታሪክን ይመራል)። ስሞች ሲቀያየሩ፣ ግዛቶች ሲነሱና ሲወድቁ፣ «ኩሽ» ወደ «ኢትዮጵያ» ስያሜ ስትሸጋገር፣ ከጀርባው ያለው ማን እንደ ሆነ ለማየት የእምነት ዓይን ያስፈልገናል፦ እርሱ ዘመናትን የሚለውጥ፣ ስሞችን የሚያዘጋጅ፣ ብሔራትን የሚያነሳና የሚያሳንስ አምላክ ነው (ዳን. 2፡21 )።

የዓለም መድረክ ኃይል
የኩሽ ሥልጣኔና በመጽሐፍ ቅዱስ ያለው ሥፍራ

የጥንቷ ኩሽ (ኑቢያ) በጥንቱ ዓለም ታሪክ ውስጥ ኃያል ከነበሩት መንግሥታት አንዷ ነበረች። ከ2500 ዓ.ዓ. እስከ 350 ዓ.ም. ድረስ የኩሽ ሥልጣኔ በናይል ሸለቆ ላይ ትልቅ ፖለቲካዊ እና ወታደራዊ ተጽዕኖ ፈጥሮ ነበር። በተለይም የናፓታ ሥርወ መንግሥት (c. 750–300 ዓ.ዓ.) እና የሜሮዌ ሥልጣኔ (c. 300 ዓ.ዓ.–350 ዓ.ም.) በዘመኑ ገናና ነበሩ።

25ኛው ሥርወ መንግሥት — የ"ጥቁር ፈርዖኖች" ዘመን

ከ744 ዓ.ዓ. እስከ 656 ዓ.ዓ. ባለው ጊዜ ውስጥ የኩሽ ነገሥታት ግብጽን በመውረር 25ኛውን ሥርወ መንግሥት መሠረቱ። የታሪክ ምሁሩ ላስሎ ቶሮክ (László Török) እንዳብራሩት፣ "የ25ኛው ሥርወ መንግሥት አመጣጥ ወታደራዊ ወረራ ብቻ ሳይሆን፣ ቀደምት የነበሩት የሊቢያ ነገሥታት ያበላሹትን ንጹሕ የግብጽ ሃይማኖታዊ ሥርዓት መልሶ ለማቋቋም የተደረገ ፖለቲካዊና ባህላዊ እንቅስቃሴ ነበር።"

ሠንጠረዥ 4፦ የ25ኛው ሥርወ መንግሥት ነገሥታት

የኩሽ ንጉሥ (ፈርዖን)	የገዛበት ዘመን (ዓ.ዓ.)	ታሪካዊ ሁነት	የመጽሐፍ ቅዱስ ዋቢ
ፒዬ (Piye)	c. 744–714	ወደ ሰሜን ዘምቶ መላውን ግብጽ የተቆጣጠረበት።	—
ሻባካ (Shabaka)	c. 714–705	የግብጽን መንግሥት ያጠናከረና ባህልን ያደሰ።	ኢሳ. 30:1-7
ሻቢትቆ (Shebitko)	c. 705–690	በሰናክሬም ዘመቻ ወቅት ከአሦር ጋር የተፋለመ።	2 ነገ. 18:7
ቲርሀቃ (Taharqa)	c. 690–664	ከሕዝቅያስ ጋር ወታደራዊ ኅብረት የፈጠረ ገናና ንጉሥ።	2 ነገ. 19:9፤ ኢሳ. 37:9
ታንታማኒ (Tantamani)	c. 664–656	በአሦራውያን ተሸንፎ ከግብጽ ወደ ኑቢያ ያፈገፈገ።	ናሆም 3:8-10

ምስል 1፦ የ25ኛው ሥርወ መንግሥት ነገሥታት የግዛት ዘመን (ዓ.ዓ.)

እያንዳንዱ አሞሌ የንጉሡን የግዛት ዘመን መጀመሪያና መጨረሻ ያሳያል

የሜሮዌ ሥልጣኔ — የብረታ-ብረት እና የንግድ ማዕከል

የሜሮዌ ሥልጣኔ (ከ300 ዓ.ዓ. እስከ 350 ዓ.ም.) በአፍሪካ ታሪክ ውስጥ የቴክኖሎጂና የንግድ ማዕከል ነበር። የታሪክ ምሁሩ ፒ.ኤል. ሺኒ (P.L. Shinnie) እንዳሉት፣ "ሜሮዌ የጥንቷ አፍሪካ በርሚንግሀም (የኢንዱስትሪ ማዕከል) ነበረች። የነበራት የብረት ማቅለጥ ቴክኖሎጂ ወደ ታችኛው አፍሪካ እንዲስፋፋ አድርጋለች።"

የብረታ-ብረት ቴክኖሎጂ

ሜሮዌ እጅግ ግዙፍ የሆኑ የብረት ማቅለጫ ምድጃዎች ነበሯት። በኢሳይያስ 18 ላይ የተጠቀሱት ኃያላን ወታደሮች የዚህ ቴክኖሎጂ ውጤት የሆኑ የጦር መሣሪያዎች ባለቤቶች ነበሩ።

የንግድ ማዕከል

የዝሆን ጥርስ፣ ወርቅ፣ እና የከበሩ ድንጋዮች ንግድ ማዕከል ነበረች። ኢሳይያስ 45:14 ላይ የ«ኢትዮጵያ (የኩሽ) ነጋዴዎች» መባ ይዘው እንደሚመጡ ትንቢት ተነግሯል።

ፒራሚዶች

ከግብጽ ባልተናነሰ (እንዲያውም በቁጥር በሚበልጥ) በሜሮዌ አካባቢ ነገሥታቶቿን የምትቀብርባቸው የኑቢያ ፒራሚዶች ነበሯት።

የሜሮዌ ፊደል (ጽሑፍ)

ከግብጽ ሃይሮግሊፊክስ የተለየ የራሷ የሆነ የጽሑፍ ሥርዓት (Meroitic script) የነበራት ሲሆን፣ ዛሬም ድረስ ሙሉ በሙሉ ተነቦ አልተፈታም።

የንጉሥ ፒዬ የሰሜን ዘመቻ (c. 728 ዓ.ዓ.)

የንጉሥ ፒዬ «የድል ሐውልት» (አሁን በካይሮ ሙዚየም የሚገኘው) የኑቢያን ጂኦፖለቲካዊና ወታደራዊ ታሪክ በግልጽ የሚያሳይ ታሪካዊ ሰነድ ነው። ዴቪድ ኦኮነር (David O'Connor) እንዳብራሩት፣ "በመካከለኛው የግብጽ ቋንቋ የተጻፈው ይህ ሐውልት፣ ንጉሡ እራሱን የአሙንን (የግብጽ አምላክን) ቤተ መቅደስ መልሶ አቋቋሚ እና የሃይማኖት ጠባቂ አድርጎ ያቀረበበት ታላቅ የጦርነት ትርክት ነው።" ይህ የኩሽ ነገሥታት ወደ ግብጽ መግባትና ኃያል መሆን በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ነቢያት ለእስራኤል ሕዝብ "በግብጽ እና በኩሽ ሠረገሎች አትታመኑ" ብለው እንዲያስጠነቅቁ ምክንያት ሆኗል (ኢሳ. 20:5)።

ቲርሀቃ (Taharqa) እና የሰናክሬም ዘመቻ

"የአሦርም ንጉሥ ስለ ኢትዮጵያ ንጉሥ ስለ ቲርሀቃ፦ ሊወጋህ ወጥቶአል የሚል ወሬ ሰማ..." 2 ነገሥት 19:9፤ ኢሳይያስ 37:9

በ25ኛው ሥርወ መንግሥት ታዋቂው ንጉሥ ቲርሀቃ (c. 690–664 ዓ.ዓ.) በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በስም ከተጠቀሱት ጥቂት የውጭ ነገሥታት አንዱ ነው። ኬኔት ኪችን (Kenneth Kitchen) እንደገለጹት፣ "ቲርሀቃ ታላቅ የጦር መሪ ብቻ ሳይሆን በኑቢያ ታሪክ ውስጥ እጅግ ግዙፍ የሆኑ ሕንጻዎችንና ቤተ መቅደሶችን ያሳነጸ ንጉሥ ነበር።"

ታሪካዊ ማስታወሻ — የቲርሀቃ መምጣት

የአሦር ንጉሥ ሰናክሬም ኢየሩሳሌምን በከበበ ጊዜ (በሕዝቅያስ ዘመን)፣ የኩሽ ንጉሥ ቲርሀቃ ሠራዊቱን ይዞ መምጣቱ ለአሦራውያን ትልቅ ሥጋት ፈጥሮ ነበር። ምንም እንኳን አሦራውያን ጦርነቱን ባይሸነፉም፣ የቲርሀቃ ሠራዊት መምጣት ሰናክሬም ትኩረቱን እንዲከፋፍልና ኢየሩሳሌም ጊዜ እንድታገኝ አድርጓል።

የኩሻዊው ዘራህ ጦርነት (2 ዜና 14:9-15)

"ኩሻዊው ዘራህም አንድ ሚሊዮን ሰዎችና ሦስት መቶ ሠረገሎች ያሉት ሠራዊት ይዞ መጣባቸው።" 2 ዜና መዋዕል 14:9

ይህ ታሪክ የሚያሳየው የኩሽን ወታደራዊ ኃይል ነው። የንጉሥ አሳ ሠራዊት ከዘራህ ጦር ጋር ባደረገው ጦርነት፣ እስራኤላውያን ያሸነፉት በእግዚአብሔር ጣልቃ ገብነት ነው። ምሁሩ ዊሊያም ባርነስ (William Barnes) እንደሚያስረዱት፣ "የዘራህ ማንነት በታሪክ ተመራማሪዎች ዘንድ አሁንም አከራካሪ ነው፤ የኩሽ ንጉሥ ሳይሆን በግብጽ ሠራዊት ውስጥ የነበረ የኩሽ የጦር አዛዥ (ጀነራል) ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ዋናው ቁምነገር፣ ኩሽ በዚያ ዘመን ለይሁዳ ትልቅ ወታደራዊ ስጋት መሆኗን ማሳየቱ ነው።"

በሰብዓዊ ኃይል አለመታመን

በብሉይ ኪዳን ነቢያት አስተምህሮ፣ ኩሽ እና ግብጽ የዓለማዊ ኃይልና የጦር ትምክህት ምሳሌዎች ናቸው። በኢሳይያስ 20:5-6 ላይ እንደተገለጸው፣ እግዚአብሔር የኩሽንና የግብጽን ኃይል በማዋረድ የእስራኤል ትምክህት አምላኳ ብቻ ሊሆን እንደሚገባ አስተምሯል።

የፍርድ መልእክት

ከንቱ የሆነ የጦር ኅብረት

እስራኤል አሦርን ለመቋቋም በኩሽ ሠረገሎች መታመኗ የኃጢአት ምንጭ ሆኖ ተቆጥሯል። ኩሽ በምትሸነፍበት ጊዜ የእስራኤልም ተስፋ እንደሚቆረጥ ነቢያት ተንብየዋል (ኢሳ. 20)።

የተስፋ መልእክት

ኩሽ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች

እግዚአብሔር በኩሽ ላይ ፍርድን ቢያውጅም፣ በመጨረሻው ዘመን ግን ይህች ኃያል አገር አምላክን እንደምታመልክና ስጦታ ይዛ ወደ ጽዮን እንደምትመጣ የተስፋ ቃል ተሰጥቷል (መዝ 68፡31 - 1954 ትርጉም፣ ኢሳ 18)።

ኃይል ራሱ አምላክ አይደለም፤ ኃይል ሰጪው ብቻ ነው የሚመለከው

የኩሽ ታሪክ ስንመለከት፣ የብረት ሠራዊት፣ የተከበቡ ፒራሚዶች፣ ግዙፍ ቤተ መንግሥታት፣ ፈርዖኖችን ያሸነፉ ነገሥታት እናያለን። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን ኃያል ታሪክ የሚናገረው ኩሽን ለማወደስ ወይም ለማዋረድ ብቻ ሳይሆን፣ አንድ ዘላለማዊ እውነት ለማስተማር ነው፦ ማንኛውም ምድራዊ ኃይል፣ ምንም ያህል ደማቅ ቢሆን፣ ከእግዚአብሔር ሉዓላዊነት በታች ነው። ነቢዩ ዳንኤል "እርሱም ዘመናትንና ወራትን ይለውጣል፤ ነገሥታትን ያወርዳል፣ ነገሥታትንም ያነግሣል" ብሎ እንደ መሰከረው (ዳን. 2፡21 )፣ ፒዬም ሆነ ቲርሀቃም ቢሆኑ፣ ዙፋናቸው የቆመው በራሳቸው ኃይል ሳይሆን በእግዚአብሔር ፈቃድ ብቻ ነው። ይህ ትምህርት ዛሬ ለምንኖርበት ዓለም ትልቅ ትርጉም አለው፦ ብሔራት፣ ኢኮኖሚዎች፣ ሠራዊቶች ሲነሱና ሲወድቁ የምናይበት ዘመን ውስጥ፣ የክርስቲያን ልብ መተማመኛው በሚናወጥ ኃይል ላይ ሳይሆን በማይናወጠው በእግዚአብሔር ላይ መሆን አለበት።

ትንቢቱ "በግብጽና በኩሽ ሠረገሎች አትታመኑ" (ኢሳ. 20፡5 ) ሲል ለእኛም ዛሬ የሚሰማ ጥሪ ነው፦ ገንዘብ፣ ትምህርት፣ ግንኙነት፣ ወይም ራስን መከላከል የሚችል ብቃት ራሱ ደኅንነት ሊሆነን አይችልም። ንጉሥ አሳ በ2 ዜና 14 ላይ አንድ ሚሊዮን ሠራዊት ካላት ኩሽ ጋር ሲፋለም ጸሎቱ "አቤቱ አምላካችን ሆይ፥ ከአንተ በቀር የሚረዳ የለም" (2 ዜና 14፡11 ) ነበር። ይህ ጸሎት የእምነት ልብ ናሙና ነው፤ ኃይለኛ ጠላት ሲገጥመን፣ ትልቁ ጠላታችን ብቻ ሳይሆን ትልቁ አምላካችንም ማን መሆኑን ማስታወስ ያስፈልገናል።

በመጨረሻም ይህ ክፍል የተስፋ ብርሃን ይዟል፦ ኩሽ በኃይሏ ብትታወቅም፣ እግዚአብሔር ግን ያንኑ ኃያል ሕዝብ ወደ ራሱ ለመሳብ ወደደ (መዝ. 68፡31)። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር ኃያላንን የሚጠላ ሳይሆን፣ ኃያላንም ትሁታንም ወደ እርሱ ተመልሰው በጸጋው ሥር እንዲቆሙ የሚፈልግ አምላክ መሆኑን ነው። ኃይል በራሱ ኃጢአት አይደለም፤ ኃይልን በራስ ላይ ማድረግ ግን ኃጢአት ነው። እውነተኛ ኃያልነት የሚገኘው እጆቻችንን ወደ እግዚአብሔር ስንዘረጋ ብቻ ነው።

ትንቢታዊ ሥነ-ቋንቋ እና የፍጻሜ ዘመን ተስፋ

የብሉይ ኪዳን የትንቢት መጻሕፍት «ኩሽ»ን ለሁለት ዋና ዋና ሥነ-መለኮታዊ መልእክቶች ይጠቀሙባታል። አንደኛው የፍርድ ማስጠንቀቂያ ሲሆን፣ እስራኤል በእግዚአብሔር ከመታመን ይልቅ በኩሽ/ግብጽ ኃይል እንዳትመካ የሚያስጠነቅቅ ነው። ሁለተኛው እና እጅግ አስደናቂው ደግሞ የመዳን (የቤዛነት) ተስፋ ሲሆን፣ በዓለም ዳርቻ ላይ የምትገኘው ኃያሏ ኩሽ በመጨረሻው ዘመን እግዚአብሔርን የምታመልክና የቃል ኪዳኑ ሕዝብ አካል የምትሆን መሆኗን የሚያበስር ነው።

ብሬቫርድ ቻይልድስ (Brevard S. Childs)

"በኢሳይያስ መጽሐፍ ስለ ኩሽ የተነገሩት ትንቢቶች ድርብ ዓላማ አላቸው፤ በመጀመሪያ እስራኤል በፖለቲካዊ ኅብረት ላይ ያላትን የሐሰት መታመን ለማፍረስ ሲሆን፣ በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ እጅግ ርቀው የሚገኙት አሕዛብ እንኳ በእግዚአብሔር መንግሥት ውስጥ እንደሚሰበሰቡ የፍጻሜ ዘመን ተስፋን ለማሳየት ነው።"

ኢሳይያስ 18 — የመጨረሻው ዘመን ተስፋና ጥሪ

"ክንፍ ያላቸው መርከቦች ወደሚበዙባት፥ ከኢትዮጵያ (ኩሽ) ወንዞች ማዶ ወዳለች ምድር ወዮ! ...እናንተ በዓለም የምትኖሩ ሁሉ... በሰማያትም ምልክት ሲነሣ እዩ..." ኢሳይያስ 18:1-3

የኢሳይያስ 18 ትንቢት ስለ ኩሽ የሚያነሳው ልዩና ሚስጥራዊ በሆነ ቋንቋ ነው። ቻይልድስ (Childs) ሲገልጹ፣ "የኢሳይያስ 18 መልእክት ማስጠንቀቂያንና ጥሪን ያጣመረ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ ከኩሽ የሚመጡትን የጦር መልክተኞች ወደ አገራቸው እንዲመለሱ ይነግራቸዋል፤ ሆኖም በምዕራፉ መጨረሻ (18:7) ላይ የኩሽ ሕዝብ ለእግዚአብሔር መባ ይዞ ወደ ጽዮን እንደሚመጣ በመተንበይ፣ የወደፊቱን አሕዛብ የመሰብሰብ ራዕይ ያሳያል።"

የቋንቋ ጥናት — «ṣilṣal» (የክንፍ ጩኸት)

"whirring/buzzing of wings" — የነፍሳት ወይም የአንበጣ ክንፍ ድምጽን ሊያመለክት ይችላል (የመቅሰፍት ምልክት)።
"land of rustling sails" — በናይል ወንዝ ላይ የሚጓዙትን የኩሽ (የኑቢያ) ጀልባዎች ሸራ ድምጽ ያመለክታል።
የኃያላን ወታደሮችን የጦር መሣሪያ ጩኸት በምሳሌነት ሊገልጽ ይችላል።

አሞጽ 9:7 — ሁለንተናዊ ሥነ-መለኮት

"የእስራኤል ልጆች ሆይ፥ እናንተ ለእኔ እንደ ኢትዮጵያ (ኩሽ) ልጆች አይደላችሁምን? ይላል እግዚአብሔር። እስራኤልን ከግብጽ ምድር፥ ፍልስጥኤማውያንንም ከከፍቶር፥ ሶርያውያንንም ከቂር አላወጣሁምን?" አሞጽ 9:7

ይህ ጥቅስ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ካሉ እጅግ ጥልቅ የሆኑ ሁለንተናዊ (የእኩልነት) ሥነ-መለኮታዊ ሐሳቦች አንዱ ነው። ምሁሩ ዳግላስ ስቱዋርት (Douglas Stuart) ሲያብራሩ፣ "እስራኤላውያንን ከኩሻውያን ጋር ማወዳደር ሆን ተብሎ አስደንጋጭ እንዲሆን የታሰበ ነው። እግዚአብሔር 'እናንተ ከእነዚህ እጅግ ርቀው ከሚገኙ አሕዛብ ይልቅ በእኔ ዘንድ የተለያችሁ አይደላችሁም' በማለት ብሔረተኝነታቸውን ይሰብረዋል።"

የአሞጽ 9:7 ሥነ-መለኮታዊ አንድምታ

እግዚአብሔር የሁሉም አምላክ መሆኑ፦ እግዚአብሔር የእስራኤልን ታሪክ (ከግብጽ መውጣት) እንደሚመራ ሁሉ፣ የሌሎች አሕዛብንም (የኩሽን፣ የፍልስጥኤምን) ታሪክ የሚመራ የዓለም ሁሉ አምላክ መሆኑን ያሳያል።
የብሔረተኝነት ትምክህትን ማፍረስ፦ እስራኤላውያን በተመረጡበት ምርጫ ከመታበይ ይልቅ፣ የእግዚአብሔር ጸጋ በሁሉም ሕዝቦች ላይ በእኩልነት እንደሚሠራ ያስገነዝባል።
የወንጌል ተልዕኮ መሠረት፦ ይህ ጥቅስ በሐዲስ ኪዳን ወንጌል ለሁሉም የሰው ዘር (ለኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ጭምር - ሐዋ. 8) የሚሰበክበትን መሠረት ይጥላል።

ሶፎንያስ 3:10 — ቀኖናዊ ዋቢ

"ከኢትዮጵያ (ኩሽ) ወንዞች ማዶ፥ የሚማለዱኝ የተበተኑት ልጆቼ፥ ቁርባኔን ያመጡልኛል።" ሶፎንያስ 3:10

ሶፎንያስ 3:10 በመጨረሻው ዘመን ስለሚሆነው የአሕዛብ ወደ እግዚአብሔር መመለስ የሚናገር ትንቢት ነው። "ከወንዞች ማዶ" የሚለው ሐረግ የሚያመለክተው ኑቢያን/ሜሮዌን ሲሆን፣ ይህም የዓለምን ዳርቻ ይወክላል። ምሁሯ አዴሌ በርሊን (Adele Berlin) ሲያብራሩ፣ "'ከኩሽ ወንዞች ማዶ' የሚለው አገላለጽ በሥነ-ጽሑፋዊ ምሳሌነቱ የሚታሰበውን እጅግ ሩቅ የሆነ ሥፍራ የሚያሳይ ሲሆን፣ የእግዚአብሔር የማዳን ሥራ እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ እንደሚደርስ ያረጋግጣል።"

መዝሙር 68:31 — ኢትዮጵያ እጆቿን ትዘረጋለች

"መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ፤ ኢትዮጵያ (ኩሽ) እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች።" መዝሙር 68:31

በዕብራይስጡ ታሪጽ ያዳው የሚለው ቃል "በፍጥነት/በጉጉት እጆቿን ትዘረጋለች" የሚል ጥልቅ ትርጉም አለው። ምሁሩ ፒተር ክሬጊ (Peter Craigie) እንደሚያስረዱት፣ "በዚህ ጥቅስ ግብጽና ኩሽ በአንድ ላይ መነሳታቸው መላው የአፍሪካ አህጉር (ሰሜኑም ሆነ ደቡቡ) ለእግዚአብሔር ጌትነት እንደሚገዛ የሚያሳይ ጽሑፋዊ ምሳሌ ነው።" ይህ ትንቢት ለዘመናት በኢትዮጵያውያን ዘንድ እንደ ታላቅ መንፈሳዊ ማንነት መገለጫ ሆኖ አገልግሏል።

ሕዝቅኤል 30 — የፍርድ ዐዋጅ

"በግብጽ ላይ ሰይፍ ይመጣል፥ በኢትዮጵያም (በኩሽም) ላይ ታላቅ ጭንቀት ይሆናል..." ሕዝቅኤል 30:4-5

ሕዝቅኤል 30 የእግዚአብሔርን የፍርድ መልእክት ያስተላልፋል። ዋልተር ዚመርሊ (Walther Zimmerli) ሲያብራሩ፣ "ኩሽ በግብጽ ላይ በተነገረው የፍርድ ቃል ውስጥ መካተቷ የ25ኛውን ሥርወ መንግሥት ጂኦፖለቲካዊ እውነታ የሚያንጸባርቅ ነው። ኩሽና ግብጽ በአንድ ፖለቲካዊ ሥርዓት ሥር ስለነበሩ፣ ዕጣ ፈንታቸውም አንድ ላይ የተቆራኘ ነበር።"

ሕዝቅኤል 38 — የጎግና ማጎግ ጦርነት

"ፋርስ፣ ኢትዮጵያና (ኩሽ) ፉጥ ከእነርሱ ጋር ይሆናሉ፤ ሁሉም ጋሻና ራስ ቁር ያላቸው ናቸው።" ሕዝቅኤል 38:5

በሕዝቅኤል 38 ላይ የጎግና ማጎግ ጦርነት ሲገለጽ፣ ኩሽ ከጠላቶች ወገን ተሰልፋ ትታያለች። ይህ ጂኦፖለቲካዊ ትንቢት ብቻ ሳይሆን ዓለም-አቀፋዊ የሆነውን የእግዚአብሔርን ጠላቶች ስብስብ የሚያሳይ ነው።

ምሁራዊ ትንታኔ — Daniel Block (NICOT, 1998)

"በሕዝቅኤል 38:5 ላይ የብሔሮች ዝርዝር (ፋርስ፣ ኩሽ፣ ፉጥ) መቅረቡ ጂኦፖለቲካዊ ትንቢትን ሳይሆን ሥነ-ጽሑፋዊ ዓላማን ያነገበ ነው። እነዚህ አገራት የአራቱን ማዕዘናት ይወክላሉ፦ ምሥራቅ (ፋርስ)፣ ደቡብ (ኩሽ)፣ ምዕራብ (ፉጥ)። ከ'ሩቅ ሰሜን' ከሚመጣው ጎግ ጋር ሲጣመሩ፣ በእግዚአብሔር ላይ የሚነሳውን የዓለም አቀፍ የጠላቶች ኅብረት ያሳያል።"

ከምድር ዳርቻ ወደ ጽዮን፦ የመንግሥቱ ዓለም-አቀፋዊነት

ኩሽ በትንቢት መጻሕፍት ውስጥ ሁለት ተቃራኒ የሚመስሉ ሥዕሎች ትታያለች፦ በአንድ ወገን የፍርድ ኢላማ ናት (ሕዝ. 30፣ ሕዝ. 38)፤ በሌላ ወገን ደግሞ በመጨረሻው ዘመን ወደ ጽዮን የምትመጣ የተስፋ ልጅ ናት (ኢሳ. 18፣ ሶፎ. 3፡10 ፣ መዝ. 68፡31)። ይህ ልዩነት እርስ በርሱ የሚጋጭ አይደለም፤ ይልቁንም የመላውን መጽሐፍ ቅዱስ ትልቅ ትረካ ያሳያል፦ እግዚአብሔር ኃጢአትን ይፈርዳል፣ ነገር ግን ፍርድ የመጨረሻ ቃሉ አይደለም። ጸጋና ምሕረት የመጨረሻውን ድምዳሜ ይይዛሉ። አሞጽ 9፡7 ላይ "እናንተ ለእኔ እንደ ኢትዮጵያ ልጆች አይደላችሁምን?" ሲል፣ እግዚአብሔር የተመረጠውን ሕዝብ ትምክህት እየሰበረ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ለሩቅ ሕዝብ ክብር እየሰጠ ነው። ይህ የምርጫ ትምህርት ትክክለኛ ትርጉም ነው፦ መመረጥ ለትምክህት ሳይሆን ለተልእኮ ነው።

ኢሳይያስ 18፡7 ላይ ኩሽ "ኃያልና የተናቀች ሕዝብ" ተብላ ተጠርታ፣ በመጨረሻ ግን ራሷ መባ ይዛ ወደ ጽዮን ተራራ (ወደ እግዚአብሔር ስም ወዳለበት ስፍራ) ትመጣለች የሚለው ራእይ፣ የቤተ ክርስቲያንን ተልእኮ አስቀድሞ የሚያሳይ ጥላ ነው። እግዚአብሔር ከዘመናት በፊት ገና ያቀደው፣ ወንጌል ወደ ኩሽም ሆነ ወደ ሌላው ዓለም ዳርቻ ሁሉ እንደሚደርስ ነው። ይህ ደግሞ ለቤተ ክርስቲያን የተልእኮ ሥነ-መለኮት መሠረት ይሆናል፤ ቤተ ክርስቲያን ወደ አሕዛብ የምትሄደው በራሷ ሐሳብ ተነሳስታ ሳይሆን፣ ገና ከጥንት ጀምሮ በእግዚአብሔር ልብ ውስጥ የነበረውን ዕቅድ ስለምትፈጽም ነው።

ለአንባቢው ይህ ትንቢት የግል ትግበራ አለው፦ አንተ/አንቺ ራስህን/ራስሽ "እኔ በጣም ሩቅ ነኝ፤ እግዚአብሔር ወደ እኔ ሊደርስ አይችልም" ብለህ/ብለሽ ብታስብ፣ የኩሽ ታሪክ የተቃራኒውን እውነት ይነግርሃል/ይነግርሻል፦ ከወንዞች ማዶ የነበረች ሕዝብ እንኳ የእግዚአብሔር የማዳን እጅ ደርሶባታል። የእግዚአብሔር ጸጋ ርቀትን አያውቅም፤ ድንበርንም አያከብርም። ይህ ተስፋ ዛሬም ለማንኛውም ራሱን ከእግዚአብሔር የራቀ አድርጎ ለሚያስብ ሰው ትልቅ መጽናኛ ነው።

ቁልፍ ሰዎች፣ ቀኖናዊ ዋቢ እና ወንጌል

የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ ከብሉይ ኪዳን እስከ ሐዲስ ኪዳን ድረስ የኩሽ (የኢትዮጵያ) ሰዎችን በእግዚአብሔር የማዳን ዕቅድ ውስጥ በጉልህ ያሳያል። እነዚህ ግለሰቦች የውጭ አገር ዜጎች ቢሆኑም፣ በእግዚአብሔር ፊት ተቀባይነት ማግኘታቸው የእግዚአብሔርን ጸጋ ሁለንተናዊነት ያረጋግጣል። የሙሴ ኩሻዊት ሚስት፣ ነቢዩ ኤርምያስን ያዳነው አቤሜሌክ፣ እና በሐዋርያት ሥራ 8 የተጠቀሰው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ለዚህ ታላቅ የቤዛነት ታሪክ ሕያው ምሳሌዎች ናቸው።

ዘኍልቍ 12 የሙሴ ኩሻዊት ሚስት

"ሙሴ ኩሻዊት ሚስት አግብቶ ነበርና ስላገባት ኩሻዊት ሚስት ማርያምና አሮን በእርሱ ላይ ተናገሩ።" ዘኍልቍ 12:1

ይህ ታሪክ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የብሔር ልዩነትና የእግዚአብሔር ምርጫ እንዴት እንደሚታይ ቁልፍ ትምህርት ይሰጣል። ማርያምና አሮን በሙሴ ላይ ያመፁት "ኩሻዊት (ጥቁር ኑቢያዊት) አግብቷል" በሚል ሰበብ ቢሆንም፣ ዋናው ዓላማቸው የሙሴን ሥልጣን መቃወም ነበር። ሆኖም እግዚአብሔር ሙሴን ተከላክሏል፤ ማርያምንም በለምጽ ቀጥቷታል።

ሠንጠረዥ 5፦ ምሁራዊ ክርክር — የኩሻዊቷ ማንነት

አመለካከት	ማብራሪያ	የምሁራን ድምዳሜ
ሲፓራ ናት	ኩሻዊት የሚለው ቃል ለምድያማዊቷ ለሲፓራ የተሰጠ ተጨማሪ መጠሪያ ነው ይላሉ።	ጂኦግራፊያዊ ትስስር ስለሌለው (ምድያም አረብያ ውስጥ ስለሆነች) ብዙም ተቀባይነት የለውም።
ሁለተኛ ሚስት ናት	ከሲፓራ በተጨማሪ ያገባት እውነተኛ አፍሪካዊት (ኑቢያዊት) ሴት ናት።	ይህ ትክክለኛው ታሪካዊና ቋንቋዊ አረዳድ ነው።
ምሳሌያዊ ትርጉም	በጥንት የቤተ ክርስቲያን አባቶች (እንደ ኦሪጌን) ዘንድ፣ ኩሻዊቷ ቤተ ክርስቲያንን (ከአሕዛብ የወጣች ሙሽራን) ትወክላለች።	መንፈሳዊ ትርጉም ቢኖረውም፣ ታሪካዊ እውነታውን መካድ አይገባም።

አቤሜሌክ — የእምነት ጀግና

በኤርምያስ 38–39 ላይ የተጠቀሰው አቤሜሌክ ኩሻዊው የቤተ መንግሥት ጃንደረባ፣ እውነተኛ የእምነት ምሳሌ ነው። የይሁዳ መኳንንት ነቢዩ ኤርምያስን በጭቃ ጉድጓድ ውስጥ ጥለው ሊገድሉት ሲሞክሩ፣ ከንጉሥ ሴዴቅያስ ፈቃድ ጠይቆ ኤርምያስን ያዳነው ይህ የውጭ አገር ዜጋ (ኩሻዊ) ነበር።

የጽድቅ ሥራ — ኤርምያስ 38:7-13

አቤሜሌክ የእስራኤል መሪዎች ነቢዩን በካዱበት ጊዜ፣ ሕይወቱን አደጋ ላይ ጥሎ የእግዚአብሔርን ነቢይ የታደገ የፍትሕ ጠበቃ ነው።

የመዳን ቃል ኪዳን — ኤርምያስ 39:15-18

እግዚአብሔር ለአቤሜሌክ፣ "በእኔ ታምነሃልና... ነፍስህ እንደ ምርኮ ትሆንልሃለች (ትድናለህ)" በማለት ኢየሩሳሌም ስትጠፋ ከሞት እንደሚያመልጥ ቃል ገባለት።

ዘዳግም 23:1 ↔ ኢሳይያስ 56:3-5 — ቀኖናዊ ትስስር

"ጃንደረባውም፦ 'እነሆ፥ እኔ የደረቀ ዛፍ ነኝ' አይበል... ከወንዶችና ከሴቶች ልጆች ይልቅ የሚበልጥ ስም በቤቴና በቅጥሬ ውስጥ እሰጣቸዋለሁ።" ኢሳይያስ 56:3-5

በኦሪት ዘዳግም 23:1 ሕግ መሠረት፣ ጃንደረባ የሆነ ሰው ወደ እግዚአብሔር ጉባኤ መግባት የተከለከለ (የተገለለ) ነበር። ነገር ግን በኢሳይያስ 56 ላይ እግዚአብሔር በመጨረሻው ዘመን ጃንደረባውም ሆነ ባዕድ ሰው የእግዚአብሔር ቤተሰብ አካል እንደሚሆኑ የተስፋ ቃል ሰጠ። ይህ ትልቅ ቀኖናዊ ትስስር ነው።

ሠንጠረዥ 6፦ ከሕግ እስከ ፍጻሜ

ዘዳግም 23:1 (የኦሪት ሕግ)	ኢሳይያስ 56:3-5 (የትንቢት ተስፋ)	ሐዋ. ሥራ 8 (የወንጌል ፍጻሜ)
ጃንደረባ ወደ እግዚአብሔር ጉባኤ አይግባ።	ጃንደረባው "የደረቀ ዛፍ ነኝ" ብሎ ተስፋ አይቁረጥ።	ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ተጠመቀ፤ የቤተ ክርስቲያን አካል ሆነ።
ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ መገለልን ደነገገ።	"በቤቴ ውስጥ የሚበልጥ ስም እሰጣቸዋለሁ" አለ።	"እንዳልጠመቅ የሚከለክለኝ ምንድን ነው?" ብሎ በነጻነት ጠየቀ።

ምሁራዊ ትንታኔ — Richard Bauckham (2003)

"በሐዋርያት ሥራ 8 ላይ የሚገኘው የጃንደረባው ታሪክ የኢሳይያስ 56:3-5 ቀኖናዊ ማስተጋባት ነው። ሉቃስ የፊልጶስንና የጃንደረባውን መገናኘት ታሪካዊ አጋጣሚ ብቻ አድርጎ አላቀረበውም፤ ይልቁንም 'ቃል ኪዳኔን ለሚጠብቁ ጃንደረቦች ከልጆች የሚበልጥ ስም እሰጣቸዋለሁ' የሚለው የኢሳይያስ የተስፋ ቃል የተፈጸመበት ታላቅ ክስተት መሆኑን ለማሳየት ነው።"

ሐዋርያት ሥራ 8 — የትምህርተ ክርስትና ዘዴ

የፊልጶስና የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ታሪክ (ሐዋ. 8:26-40) ወንጌል ወደ አፍሪካ የገባበት ታላቅ ክስተት ብቻ ሳይሆን፣ የቀደምት ቤተ ክርስቲያን የወንጌል ስብከትና የትምህርት አሰጣጥ ዘዴ በጥሩ ሁኔታ የሚታይበት ክፍል ነው።

መለኮታዊ መሪነት (8:26, 29)፦ የጌታ መልአክ ፊልጶስን ወደ ምድረ በዳ መራው፤ መንፈስ ቅዱስም "ወደዚህ ሠረገላ ቅረብ" አለው። ይህ የሚያሳየው ወንጌል ወደ አሕዛብ እንዲደርስ መሪው መንፈስ ቅዱስ መሆኑን ነው።
"የምታነበውን ታስተውለዋለህን?" (8:30)፦ ፊልጶስ ውይይቱን የጀመረው በጥያቄ ነው። ጃንደረባው "የሚመራኝ ሳይኖር እንዴት ይቻለኛል?" ማለቱ ትህትናውንና ትክክለኛ የትርጓሜ ሥርዓትን መፈለጉን ያሳያል።
ከኢሳ. 53 ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ (8:32-35)፦ ጃንደረባው ያነብ የነበረው ስለ መከራው አገልጋይ (ኢሳ. 53) ነበር። ፊልጶስም ከዚሁ የብሉይ ኪዳን መጽሐፍ ጀምሮ ክርስቶስ-ተኮር በሆነ መንገድ ስለ ኢየሱስ የምሥራቹን ነገረው።
ጥምቀትና ደስታ (8:36-39)፦ ጃንደረባው በውኃው ላይ ሲደርስ "እንዳልጠመቅ የሚከለክለኝ ምንድን ነው?" አለ። ከተጠመቀ በኋላም በደስታ መንገዱን ቀጠለ፤ አፍሪካም የመጀመሪያዋን የክርስቶስን ወንጌል ተቀበለች።

የ«ካንዳኬ» (Kandake) ሥርወ-ቃልና ታሪክ

በሐዋርያት ሥራ 8:27 ላይ "የኢትዮጵያውያን (የኩሽ) ንግሥት የካንዳኬ ባለሥልጣን" የሚል እናነባለን። «ካንዳኬ» ማለት ምን ማለት ነው?

የ«ካንዳኬ» ታሪካዊ መረጃ

በሜሮዌ ሥልጣኔ ውስጥ ካንዳኬ (Kandake / Candace) የሚለው ቃል የንግሥት ወይም የእቴጌ (Queen Mother) የሥልጣን ማዕረግ እንጂ የግለሰብ መጠሪያ ስም አልነበረም። ልክ ግብጻውያን "ፈርዖን" እንደሚሉት ማለት ነው።

የሜሮዌ ታሪክ

በሜሮዌ ቋንቋ kdke (ካንድኬ) ማለት የንጉሡ እናት ወይም እህት ሆና ታላቅ ሥልጣን ያላት ሴት መሪ ማለት ነው። በሜሮዌ ታሪክ በርካታ «ካንዳኬ»ዎች አገሪቷን በአስተዳዳሪነት መርተዋል።

የሮማውያን መዛግብት

የሮማው ታሪክ ጸሐፊ ፕሊኒ (Pliny the Elder) እንዳሰፈረው፣ "የሜሮዌ ገዢዎች ካንዳኬ በሚል ስም ለበርካታ ዓመታት ሲተላለፍ በመጣ ማዕረግ ይጠራሉ" ብሏል።

የወንጌል ዓለም-አቀፋዊነት ማጠቃለያ

የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ታሪክ ሐዋርያት ሥራ 1:8 ላይ "እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ምስክሮቼ ትሆናላችሁ" የተባለው ቃል መፈጸም መጀመሩን ያበስራል። ቤቨርሊ ሮበርትስ ጋቬንታ (Beverly Roberts Gaventa) ይህንን ሲያብራሩ፣ "ሉቃስ የጃንደረባውን ታሪክ ያቀረበው የወንጌልን ድንበር-አልባነት (ወሰን የለሽነት) ለማሳየት ነው። ይህ ሰው በጂኦግራፊ (ከሩቅ አፍሪካ የመጣ)፣ በዘር (ኩሻዊ/ጥቁር)፣ በአካላዊ ሁኔታ (ጃንደረባ)፣ እና በማኅበራዊ ደረጃ (ባለሥልጣን) ልዩ ቢሆንም፣ መንፈስ ቅዱስ አንዳችም ሰብዓዊ ልዩነት ለወንጌል እንቅፋት እንደማይሆን አረጋግጧል።"

የማጠቃለያ ምሁራዊ ሐሳብ — F.F. Bruce (NICNT, 1988)

"በሐዋርያት ሥራ ከተመዘገቡት ከአሕዛብ ወገን የተገኙ የመጀመሪያ አማኞች መካከል፣ ኢትዮጵያዊው ባለሥልጣን ጎልቶ መታየቱ ታሪካዊ አጋጣሚ ብቻ ሳይሆን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም አለው። የሉቃስ አቀራረብ ጃንደረባውን የመዝሙር 68:31 'ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች' የሚለው ትንቢት ፍጻሜ አድርጎ ያቀርበዋል፤ ይህም የመጨረሻው የቤዛነት ዘመን መጀመሩን የሚያበስር ታላቅ ክስተት ነው።"

ጸጋ ማንንም አይለይም፤ የደኅንነት ደጅ ለሁሉ ክፍት ነው

የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ታሪክ ስንመረምር፣ አራት ትላልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ዕንቅፋቶች በአንድ ጊዜ ሲፈርሱ እናያለን፦ ብሔራዊ ዕንቅፋት (የውጭ አገር ሰው ነበር)፣ ዘር-ነክ ዕንቅፋት (ጥቁር ኩሻዊ ነበር)፣ ማኅበራዊ-ኢኮኖሚያዊ ዕንቅፋት (ባዕድ ንጉሣዊ ባለሥልጣን ነበር)፣ እና ሃይማኖታዊ-አካላዊ ዕንቅፋት (ጃንደረባ እንደመሆኑ በኦሪት ሕግ መሠረት ወደ ጉባኤ መግባት አይችልም ነበር - ዘዳ. 23፡1, 1954 ትርጉም)። ነገር ግን አንድም ከእነዚህ ግድግዳዎች የእግዚአብሔርን ጸጋ አላገደውም። ይህ ደግሞ ጳውሎስ በኤፌሶን 2፡8-9 "በጸጋ የዳናችሁት በእምነት ነውና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም" ብሎ ያስተማረውን ትምህርት በሕያው ታሪክ የሚያሳይ ምሳሌ ነው። ደኅንነት የሚገኘው በዘር፣ በሀብት፣ በጾታዊ ሁኔታ ወይም በማኅበራዊ ደረጃ ሳይሆን በእምነት ብቻ በኩል ነው።

ጃንደረባው ወደ ኢየሩሳሌም "ሊሰግድ" ተጓዘ (ሐዋ. 8፡27 )፤ ነገር ግን በኦሪት ሕግ ምክንያት ወደ ቤተ መቅደሱ ውስጠኛ ክፍል ሙሉ በሙሉ መግባት አይችልም ነበር። ልቡ ግን ተጠምቶ ነበር። ፊልጶስ ሲገናኘው ያገኘው ሰው ኢሳይያስ 53ን (የመከራው አገልጋይ ምዕራፍ) እያነበበ ነበር — ራሱ ስለ ራሱ ማንነት ገና ያልገባው ጥያቄ ይዞ። ፊልጶስ ግን ከዚያው ጥቅስ ጀምሮ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ሰበከለት (ሐዋ. 8፡35 )። ይህ ለእኛ የምሥራች ስብከት ዘዴ ትልቅ ትምህርት ነው፦ ወንጌል ሁልጊዜ ከክርስቶስ ይጀምራል፣ ወደ ክርስቶስም ይመራል፤ የብሉይ ኪዳን ቃላት ሁሉ ወደ እርሱ የሚያመለክቱ ናቸው (ሉቃ. 24፡27 )።

በመጨረሻም ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ "በደስታ መንገዱን ሄደ" (ሐዋ. 8፡39 ) የሚለው ቃል ልብ ይሞቃል። እውነተኛ ደኅንነት ሁልጊዜ ደስታ ያስከትላል፤ ምክንያቱም የፍርሃት፣ የመገለልና የብቸኝነት ግድግዳዎች ፈርሰው፣ ሰው በእግዚአብሔር ቤተሰብ ውስጥ የልጅነት ቦታውን ስለሚያገኝ ነው (ገላ. 4፡6-7 )። የኩሽ/የኢትዮጵያ ታሪክ ከጥንት እስከ ዛሬ የሚያስተምረን ይህንኑ ነው፦ የትም ብንኖር፣ ማንም ብንሆን፣ የትኛውም ወገን ብንመጣ፣ የእግዚአብሔር ጸጋ ደጅ ክፍት ነው፤ ጥሪውም "እንዳልጠመቅ የሚከለክለኝ ምንድን ነው?" ለሚለው ልብ ሁሌም "ምንም አይከለክልህም" ይላል።

ከዕብራይስጡ ጽሑፍ፣ ከሴፕቱአጂንት ትርጉም፣ ከቀደምት አባቶች ጽሑፎች እና ከታሪክ መዛግብት በመነሳት ግልጽ የሆነ ምስል ይወጣል፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተጠቀሰችው ኩሽ ጂኦግራፊያዊ በዋናነት የምታመለክተው ኑቢያን/ሜሮዌን (ሱዳንን) ነው። ይህ ግኝት ግን የዘመናዊቷን ኢትዮጵያ ታሪካዊና ሃይማኖታዊ ክብር አያሳንስም፤ ይልቁንም ቅዱሳት መጻሕፍትን በተጻፉበት ዐውድ በትክክል እንድንረዳ ያግዘናል።

ከ25ኛው ሥርወ መንግሥት ጥቁር ፈርዖኖች እስከ ንጉሥ ቲርሀቃ ወታደራዊ ኃይል፣ ከኢሳይያስና ከአሞጽ ትንቢታዊ ተስፋዎች እስከ ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ጥምቀት ድረስ፣ የኩሽ ታሪክ የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት በአሕዛብ ታሪክ ውስጥ፣ እንዲሁም ወንጌል ለሁሉም ብሔር ክፍት መሆኑን የሚያሳይ ሕያው ምስክር ነው።

"መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ፤ ኢትዮጵያ (ኩሽ) እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች።" — መዝሙር 68፡31

†