የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ
ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮት

ቅድስት ሥላሴ

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በታሪካዊ ኦርቶዶክሳዊ እምነት መሠረት የሥላሴን አስተምህሮ ታረጋግጣለች፦ በሦስት እኩልና የዘላለም ህልውና ባላቸው አካላት አንድ አምላክ አለ። ሥርዓተ ቅዳሴዋና የሃይማኖት መግለጫዎቿ እንደሚያውጁት "እግዚአብሔር በሦስት አንድ ነው፣ በሦስትም አንድ ነው" ። ሦስቱም አካላት እኩል የሚጋሩት አንድ መለኮታዊ አምላክነት (በግዕዝ "መለኮት") አለ። እያንዳንዱ አካል ሙሉ አምላክ ነው - አብ ወልድን ወለደ፣ መንፈስ ቅዱስም ከአብ ሠረፀ - ሆኖም አንዳቸውም በዘላለማዊነት ከሌላው አይበልጥም ወይም አይቀድምም ። ስለዚህ የኢትዮጵያ ሥርዓተ ቅዳሴ "ሦስት ስምና አንድ አምላክ፣ ሦስት አካልና አንድ ባሕርይ" ይላል። በአምልኮም ሆነ በአስተምህሮ፣ ሦስት አማልክት (Tritheism) እንዳሉ ወይም የአንድ አምላክ ሦስት ገጽታዎች እንደሆኑ የሚሉ አስተምህሮዎችን አጥብቃ ትቃወማለች፤ ይልቁንም አብ አብ ነው፣ ወልድ ወልድ ነው፣ መንፈስ ቅዱስም መንፈስ ቅዱስ ነው፤ እያንዳንዱ በዘላለማዊነት የተለየ ሆኖም በአንድ አምላክ የማይነጣጠሉ መሆናቸውን ታስተምራለች። ቤተ ክርስቲያን በሦስት አካላት በዘላለማዊነት የሚኖር፣ እኩልና የዘላለም ህልውና ያለው አንድ መለኮታዊ ህልውና እንዳለ ታስተምራለች።

የክርስቶስ ባሕርይ "ተዋሕዶ"

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ማዕከላዊ መለያዋ "ተዋሕዶ" ፣ በግዕዝ "አንድ መሆን" ወይም "አንድ መደረግ" ማለት፣ በሚለው ቃል የሚጠቃለለው የክርስቶስ ባሕርይ ትምህርቷ ነው። ቤተ ክርስቲያን እንደምታስተምረው፣ በኢየሱስ ክርስቶስ መለኮታዊና ሰብዓዊ ባሕርያት በአንድ ሥጋ በለበሰ ባሕርይ ተዋሕደዋል ። በክርስቶስ፣ እግዚአብሔር ወልድ ሙሉ በሙሉ አምላክ መሆኑን ሳያቋርጥ ፍጹም ሰብዓዊ ባሕርይን ነስቷል፤ እነዚህ ሁለት ባሕርያት በአንዱ የወልድ አካል ውስጥ ሳይደበላለቁና ሳይነጣጠሉ አብረው ይኖራሉ። አንድ ይፋዊ መግለጫ እንዳስቀመጠው፣ "ኢየሱስ ክርስቶስ... ከመለኮት ጋር ቀጣይነት ያለውና ከሰውነትም ጋር ቀጣይነት ያለው አንድ አካል ነው። በእርሱ ውስጥ መለኮትና ሰውነት እያንዳንዳቸው በራሳቸው ሙላትና ፍጹምነት፣ በማይነጣጠልና በማይደበላለቅ ውሕደት ውስጥ ይቀጥላሉ" ። በዚህም ምክንያት፣ ቤተ ክርስቲያን ክርስቶስ "ሁለት ባሕርያት ሳይሆን፣ አንድ ሥጋ የለበሰ የእግዚአብሔር ቃል ባሕርይ" እንዳለው ትይዛለች ። "አንድ" የሚለው ቃል እዚህ ላይ የሚያረጋግጠው መለኮታዊውም ሆነ ሰብዓዊው ባሕርይ ከክርስቶስ ፈጽሞ የማይለይ መሆኑን ነው - እርሱ በአንድ አካል የተዋሐደ እውነተኛ አምላክና እውነተኛ ሰው ነው ።

ከሥጋዌ በኋላ፣ ሰብዓዊው ባሕርይ በመለኮታዊው አልተዋጠም ወይም አልተለወጠም፣ መለኮታዊውም አልተሟሟም፤ ይልቁንም "መለኮታዊው ሰብዓዊውን ባሕርይ ወዲያውኑ የራሱ አደረገው፣ ውሕደቱም ያለ መደባለቅና ያለ መከፋፈል ተመሠረተ"። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያን ክርስቶስ ሁለት የተለያዩ አካላት አሉት ወይም ባሕርያቱ ተቀላቅለው ድቅል ሆነዋል የሚለውን ማንኛውንም ሐሳብ አትቀበልም። የእስክንድርያውን የቅዱስ ቄርሎስን ትምህርት ትከተላለች፦ አንድ የተዋሐደ ሥጋ የለበሰ የቃል ባሕርይ ። ባህላዊው ቀመር "አንድ ሥጋ የለበሰ የእግዚአብሔር ቃል ባሕርይ" የሚል ነው - ይህም ክርስቶስ ሰብዓዊ ሥጋን የነሳ አንድ ጌታ መሆኑን የሚያረጋግጥ እውነተኛ ውሕደት ነው ። ቤተ ክርስቲያን ሁሉም ድርጊቶችና ልምዶች ፣ ረሃብ፣ ስቃይ፣ ትንሣኤ፣ ወዘተ፣ የአንዱ ኢየሱስ ክርስቶስ መሆናቸውን ታጎላለች። በቅዳሴ ጊዜ "በእውነት የሰው ልጅና የእግዚአብሔር ልጅ፣ በእርሱም አምላክና ሰው በማይነጣጠል ሁኔታ የተዋሐዱ" ተብሎ ይκηናል።

አንድ አስፈላጊ ነጥብ፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ክርስቶስን "እውነተኛ አምላክና እውነተኛ ሰው" ብለው ያጸኑትን የመጀመሪያዎቹን ሦስት ዓለም አቀፍ ጉባኤያት (ኒቂያ 325፣ ቁስጥንጥንያ 381፣ ኤፌሶን 431) ተቀብላለች ። በኤፌሶን ማርያምን 'ወላዲተ አምላክ' (Theotokos) ብላ አጽንታለች። ሆኖም፣ የኬልቄዶንን ጉባኤ (451 ዓ.ም.) አልተቀበለችም፤ ምክንያቱም የኬልቄዶን "ሁለት ባሕርያት" የሚለው አገላለጽ ወደ ምንታዌ (duality) ያመራል ብላ ስለተረዳች ነው። በምትኩ፣ ከኬልቄዶን ጀምሮ 'ተዋሕዶ' የሚለውን ቃል በመጠቀም የክርስቶስ ሰብዓዊና መለኮታዊ ባሕርያት በአንድ አካልና በአንድ ባሕርይ ፍጹም መዋሐዳቸውን ገልጻለች ። ይህ በሥነ-መለኮት ሚያፊዚቲዝም (miaphysitism) ተብሎ በአግባቡ ይጠራል፤ ትርጉሙም "አንድ ድብልቅ ባሕርይ" ማለት ሲሆን፣ ከአውጣኪዮስ ሞኖፊዚቲዝም የተለየ ነው። በቤተ ክርስቲያኒቱ ስም ውስጥ 'ተዋሕዶ' የሚለው ቃል ይህንን አንድነት ያጎላል።

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን መለኮታዊ ጸጋ የሚተላለፍባቸውን ሰባት ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን (ቅዱሳት ምሥጢራት) ጥንታዊ የክርስትና ልምምድ ትጠብቃለች። እነዚህም ጥምቀት፣ ሜሮን (ማረጋገጫ)፣ ቁርባን (የጌታ እራት)፣ ንስሐ (የኃጢአት ኑዛዜ)፣ ቅብዐ ቅዱስ (የሕሙማን ቅባት)፣ ተክሊል (ጋብቻ)፣ እና ክህነት (የቅስና ሹመት) ናቸው ። እያንዳንዳቸው በክርስቶስና በሐዋርያት የተመሠረቱ ሲሆን በኢትዮጵያ ትውፊት "ምሥጢር" ይባላሉ ። በእነዚህ አማካኝነት አማኞች የማይታየውን ጸጋ የሚያስተላልፍ የሚታይ ምልክት (ውሃ፣ ዘይት፣ እንጀራ፣ ወዘተ) ይቀበላሉ ። በእያንዳንዱ ምሥጢር መንፈስ ቅዱስ ይገኛል አማኞችንም ይለውጣል (ለምሳሌ፣ ጥምቀት "ከውኃና ከመንፈስ... ዳግም መወለድ" ነው )።

ጥምቀት (ጥምቀት)

አንድን ሰው ወደ ክርስቶስ አካል የሚያስገባ የመጀመሪያው ምሥጢር። በሥላሴ ስም በውኃ ውስጥ ሦስት ጊዜ በመጥለቅ ይከናወናል ። ጥምቀት ለመዳን አስፈላጊ እንደሆነ ይነገራል - "ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም" (ዮሐ 3:5) ። የሚቆጠረው የአንድ ሰው የመጀመሪያ ጥምቀት ብቻ ነው፤ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ የሚሆን መንፈሳዊ ልደት ነው ። ሕፃናት ገና በለጋ ዕድሜያቸው ይጠመቃሉ (በተለምዶ ለወንዶች በ40ኛው ቀን፣ ለሴቶች በ80ኛው ቀን) ፤ ይህም የብሉይ ኪዳንን የመንጻት ሥርዓትና የክርስቶስን ወደ ቤተ መቅደስ መቅረብ ያስታውሳል። ቤተ ክርስቲያን ከውኃ ጥምቀት በፊት ስለ ክርስቶስ በሰማዕትነት ለሚሞቱ "የደም ጥምቀትን" ትቀበላለች ።

ሜሮን (ክብረ ሜሮን)

ከጥምቀት በኋላ ወዲያውኑ፣ አዲስ የተጠመቀው ሰው "የመንፈስ ቅዱስን ማኅተም" ለመቀበል በተለያዩ የሰውነት ክፍሎቹ ላይ የተቀደሰ ሜሮን (የሜሮን ዘይት) ይቀባል ። የመንፈስ ቅዱስን ሙላት ስጦታ ለማመልከት በራሱና በስሜት ሕዋሳቱ ላይ ሠላሳ ስድስት መስቀሎች ይደረጋሉ ። ሜሮን የጸጋ እድገትን ይሰጣል ተቀባዩንም "የመንፈስ ቅዱስ ቤተ መቅደስ" ያደርገዋል ። ይህ ልምምድ የሐዋርያትን ምሳሌ (ጴጥሮስና ዮሐንስ ከጥምቀት በኋላ እጃቸውን የጫኑበት - ሐዋ 8:14-17) የሚከተል ሲሆን፣ የሐዋርያትን እጅ መጫን በዘይት አማካኝነት ይጠብቃል ።

ቁርባን (ቅዱስ ቁርባን)

ማዕከላዊው ምሥጢር፣ "የምሥጢራት ምሥጢር" ። በመለኮታዊ ሥርዓተ ቅዳሴ (ቅዳሴ ተብሎ በሚጠራው)፣ እንጀራና ወይን ለእግዚአብሔር ይቀርባሉ በመንፈስ ቅዱስም ወደ እውነተኛው የክርስቶስ ሥጋና ደም በምሥጢራዊ መንገድ ይለወጣሉ ። ቤተ ክርስቲያን እንደምታስተምረው፣ እንጀራውንና ወይኑን "ወደ ሞቶ ወደ ተነሣው ወደ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋና ደም" እንዲለወጥ የእግዚአብሔርን በረከት እንጠይቃለን ። ተቀባዮች ቅዱስ ቁርባንን ሲቀበሉ፣ "የተነሣውን ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስን ራሱን ይቀበላሉ" ። ቁርባን የምስጋና ተግባርም ነው ("Eucharist" ማለት "ምስጋና" ማለት ነው) እንዲሁም የክርስቶስን አንድ መስዋዕት (ሳይደገም) ዳግም ማቅረብ ነው ። በመጨረሻው እራት በክርስቶስ ተመሥርቷል (ሉቃስ 22፤ 1 ቆሮ 11)፤ ክርስቶስ መስዋዕታችንም ካህናችንም ሆኖ እንደሚቀጥል በማጉላት ያለማቋረጥ ይከበራል ።

ንስሐ፣ ተክሊል፣ ቅብዐ ቅዱስ፣ ክህነት

በተመሳሳይ፣ የኃጢአት ኑዛዜ፣ ጋብቻ፣ የሕሙማን ቅባት፣ እና የቀሳውስት ሹመት እንደ ምሥጢራት ይፈጸማሉ። ንስሐ (ንስሐ) እና የኃጢአት ስርየት ንስሐ የገባውን ወደ ኅብረት ይመልሳሉ። ተክሊል (ተክሊል) ባልና ሚስትን የሚያዋሕድ ምሥጢር ሆኖ ይከበራል። ቅብዐ ቅዱስ (ጅብ፣ ቅባት) ለደካሞች ለፈውስ ይሰጣል። ክህነት የክህነትና የኤጲስ ቆጶስነት ሥልጣንን የሚሰጥ ምሥጢር ነው። ቤተ ክርስቲያን "ክህነት - ሹመት" በክርስቶስ እንደ ጸጋ ማስተላለፊያ እንደተመሠረተ በግልጽ ታስተምራለች ። ጳጳሳት፣ ቀሳውስትና ዲያቆናት (ካገቡ ዲያቆናት በስተቀር ሁሉም ሹመት ያስፈልጋቸዋል) ምሥጢራቱን ያከናውናሉ፤ ምሥጢራት (ከክህነት በስተቀር) በማንኛውም ቄስ ወይም ዲያቆን ሊከናወኑ ይችላሉ ።

በሥርዓተ አምልኮ ረገድ፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ብዙ ጥንታዊ ልምምዶችን ጠብቃለች። መለኮታዊው ቅዳሴ በተለምዶ የሚከበረው በጥንታዊው የግዕዝ ቋንቋ (ጥንታዊ ሴማዊ የሥርዓተ አምልኮ ቋንቋ) ነው፤ ምንም እንኳ እንደ አስፈላጊነቱ የአገር ውስጥ ቋንቋ (አማርኛ፣ እንግሊዝኛ፣ ወዘተ) ጥቅም ላይ ይውላል ። አገልግሎቶች በቀሳውስትና በዲያቆናት ይዜማሉ፤ ደብተራዎች (መስቀልና የመዝሙር ዘንግ የሚይዙ ቅዱሳን ዘማሪዎች) ያግዟቸዋል ። ታቦት - የቃል ኪዳኑ ታቦት ቅጂ - የክርስቶስ መገኘት ምልክት ሲሆን በእያንዳንዱ ቤተ ክርስቲያን በቅድስተ ቅዱሳን ውስጥ ይቀመጣል ፤ ያለ እርሱ መገኘት ቁርባን ሊከበር አይችልም። አምልኮ በበለጸገ ዝማሬ (ቅዱስ ያሬድን ከታች ይመልከቱ) እና በዕጣን የሚታወቅ ሲሆን፣ የአሌክሳንድርያን ሥርዓት ከአካባቢያዊ ማስተካከያዎች ጋር ይከተላል። ቤተ ክርስቲያን የዩልያን ካሌንደርን ትከተላለች፦ ለምሳሌ ገና (ገና) በጥር 7፣ ጥምቀት (ጥምቀት) በጥር 19፣ ወዘተ. ። ጾም (ዐቢይ ጾም፣ የነነዌ ጾም፣ የነቢያት ጾም፣ ወዘተ) አማኞችን ለበዓልና ለምሥጢራት የሚያዘጋጅ ጥብቅ ተግሣጽ ሆኖ ቀጥሏል።

ቅዱስ ትውፊት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ውስጥ ማዕከላዊ ቦታ አለው። ቤተ ክርስቲያን እንደምታስተምረው የእግዚአብሔር ቃል የሚገኘው በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ብቻ ሳይሆን በሐዋርያዊ ትውፊትም ውስጥ ነው ። ስለዚህ "የተጻፈው የእግዚአብሔር ቃል" (ከዚህ በታች የተጠቀሰው 81 መጻሕፍት ቀኖና) እና "ያልተጻፈው የእግዚአብሔር ቃል... ሐዋርያዊ ትውፊት ብለን የምንጠራው" ሁለቱም "በእኩል አክብሮት" ይቀበላሉ ። በተግባር፣ ቅዱስ ትውፊት የሥርዓተ አምልኮ ጽሑፎችን (14ቱን የአናፎራ/የቅዳሴ ሥርዓቶች፣ መዝሙራትን፣ የአንብቦት መጻሕፍትን፣ ወዘተ)፣ የሃይማኖት መግለጫዎችን፣ የመጀመሪያዎቹን ሦስት ጉባኤያት ውሳኔዎች፣ እና የቤተ ክርስቲያን አባቶችንና የኢትዮጵያ ቅዱሳንን ጽሑፎች ያጠቃልላል። በእርግጥም፣ እንደ ቅዱስ ያሬድ ያሉ የሥርዓተ አምልኮ አቀናባሪዎች ጸሎቶችንና መዝሙራትን ለማዘጋጀት እንደ አትናቴዎስ፣ ዮሐንስ አፈወርቅ እና ቄርሎስ ዘእስክንድርያ ባሉ አባቶች ላይ በስፋት ተመርኩዘዋል ።

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን "አባ" ("አባት"/"ቅዱስ") ብላ የምትጠራቸውን በርካታ ቅዱሳንን - ሐዋርያትን፣ ሰማዕታትን፣ ባሕታውያንን እና ጻድቃን ገዥዎችን - ታከብራለች። በኢትዮጵያ ትውፊት ውስጥ ያሉ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ገጸ-ባሕርያት ብዙውን ጊዜ የቅድስና ደረጃ ያገኛሉ (ለምሳሌ፣ በሐዋርያት ሥራ 8 ላይ የተጠቀሰው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ አማኝ ተብሎ ይከበራል )። ታዋቂ የአገር ውስጥ ቅዱሳን መነኮሳት የሆኑትን ነገሥታት አፄ ካሌብ (አጽብሐ) እና አባቱ ገብረ መስቀልን፣ እንዲሁም የ12ኛውን መቶ ክፍለ ዘመን ካህንና ንጉሥ የነበሩትን እንደ ላሊበላ ያሉ ቅዱሳን ነገሥታትን ያካትታሉ ። በቅድስና የተሾሙ ገዳማውያን አባቶች የኢትዮጵያን ገዳማዊ ሕይወትና ምሁራዊነት ያነቃቁትን ዘጠኙ ቅዱሳን (5ኛ-6ኛ መቶ ክፍለ ዘመን ሶርያውያን መነኮሳት)፣ አቡነ ሰላማ (ፍሬምናጦስ፣ 4ኛ መቶ ክፍለ ዘመን የአክሱም ቤተ ክርስቲያን መሥራች)፣ እና ብዙ የበረሃ አባቶችንና የአካባቢ ባሕታውያንን ያጠቃልላል። ሥርዓተ አምልኮ ትውፊትና የቤተ ክርስቲያን ግንባታ ብዙውን ጊዜ እነርሱን ለማክበር ያገለግላሉ፦ ለምሳሌ፣ የኢትዮጵያ መዝሙራት አባት በመባል የሚታወቀው ቅዱስ ያሬድ (6ኛ መቶ ክፍለ ዘመን) በስሙ ቤተ ክርስቲያን ተሠርቶለትና የበዓል ቀን ተወስኖለት ይዘከራል ። አንድ ኢትዮጵያዊ የቤተ ክርስቲያን ሕግ ምሁር እንደገለጸው፣ ቅዱሳን ሰዎች (የአገር ውስጥም ሆኑ የውጭ) "ቤተ ክርስቲያን በመገንባት፣ ገዳም በመመሥረት፣ እና በስማቸው ጽላት [የሕግ] በመቅረጽ" ይዘከራሉ ። ቤተ ክርስቲያን በርካታ የቅዱሳን በዓላትን ታከብራለች፤ የኢየሱስ፣ የማርያም፣ የመላእክት፣ የሐዋርያትና የቅዱሳን ሥዕሎች ወይም ምስሎች መሠዊያዎቿንና መስቀሎቿን ያስጌጣሉ ።

ቅዱስ ያሬድ (ከ505–571 ዓ.ም. ገደማ) የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን አባት ዓይነተኛ ምሳሌ ነው። ልዩ የሆነውን የኢትዮጵያ ሥርዓተ አምልኮ ዜማ (የድጓ መዝሙራት) እና ቅኔን በሦስት ስልቶች አዘጋጅቷል። ከአጎቱና ከዘጠኙ ቅዱሳን ተምሯል፣ እንዲያውም ቁስጥንጥንያን ጎብኝቶ፣ ታዋቂ የሆኑትን 'የያሬድ ቅዳሴዎች' እና የመዝሙር መጻሕፍትን አዘጋጅቷል ። ሕይወቱ ትውፊት እንዴት እንደሚቀበል ያሳያል፦ ቅዱስ ሥነ-መለኮትን ከአባቶች ተምሯል ከዚያም አዲስ የኢትዮጵያ ስልት ፈጥሯል። ላበረከተው ዘላቂ አስተዋጽኦ፣ በክብሩ ቤተ ክርስቲያን ተሠርቶለት በዓመታዊ የሥርዓተ አምልኮ በዓል ይዘከራል ። ይህ ንድፍ ከሌሎች ጋር ይደጋገማል፦ የኢትዮጵያ ገዳማውያን አባቶች (እንደ አቡነ ተክለ ሃይማኖት፣ 13ኛ መቶ ክፍለ ዘመን፣ ከላይ ያልተጠቀሰ) እና ገዥ-ቅዱሳን (ነአኩቶ ለአብ፣ ሐርቤ፣ ወዘተ. የድንጋይ አብያተ ክርስቲያናትን የገነቡ) ሁሉም ለዘመናት ሥነ-መለኮትንና መንፈሳዊነትን ቀርጸዋል ።

በመጨረሻም፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና ቅዱስ ትውፊትን ያንጸባርቃል። ቤተ ክርስቲያን ከብዙ ክርስቲያኖች የበለጠ ሰፊ ቀኖና አላት፦ 46 መጻሕፍትን በብሉይ ኪዳን 35 መጻሕፍትን በአዲስ ኪዳን (በአጠቃላይ 81) ትቀበላለች ። ይህ በሌሎች ቦታዎች የማይገኙ ሥራዎችን (1-3 ሄኖክ፣ ኩፋሌ፣ ዕዝራ፣ የተለያዩ የአርብቶ አደርና የሥርዓተ አምልኮ መጻሕፍት እንደ ዲዳስቅልያ ያሉ) ያጠቃልላል ። እነዚህን በመጠበቅ፣ ቤተ ክርስቲያን ጥንታዊ የአይሁድ እና የጥንት ክርስቲያን ጽሑፎችን በትውፊቷ ውስጥ ታቆያለች ። ይህ ሰፊ ቀኖና ከቤተ ክርስቲያን አባቶች ጽሑፎች (ለምሳሌ፣ የተሰበሰቡ የኢትዮጵያ እና የዓለም አቀፍ አባቶች ገድሎችና ስብከቶች) ጋር በመሆን "የቅዱሳን አባቶች" ትውፊት ተደርጎ ይማራል ።

የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮታዊ ማንነት ከሰፊው የክርስቲያን ዓለም ጋር በነበራት የብዙ መቶ ዘመናት ግንኙነት የተቀረጸ ነው። አመጣጧ ወደ ጥንታዊው ዘመን ይመለሳል፦ የኢትዮጵያ ትውፊት እንዲያውም በሐዋርያት ሥራ 8 ላይ ላለው ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ እና ምናልባትም ለሐዋርያት ማቴዎስ ወይም በርተሎሜዎስ የ1ኛ መቶ ክፍለ ዘመን የወንጌል ምስክርነትን ይሰጣል ። ያም ሆነ ይህ፣ በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አክሱም (ሰሜን ኢትዮጵያ) ንቁ የክርስቲያን መንግሥት ነበረች። በዚያ ዘመን ፍሬምናጦስ (በኋላ አቡነ ሰላማ) እና ወንድሙ ኤድስዩስ፣ ከጢሮስ የመጡ ሚስዮናውያን፣ ንጉሥ ኢዛናን አሳምነው፣ እርሱም እምነትን ተቀብሎ ክርስትናን የመንግሥት ሃይማኖት አደረገ (በ330 ዓ.ም. ገደማ) ። ፍሬምናጦስ በቅዱስ አትናቴዎስ (የእስክንድርያ ፓትርያርክ) የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ጳጳስ ሆኖ ተቀባ - ይህም ከግብፅ ኮፕቲክ ቤተ ክርስቲያን ጋር ቋሚ ግንኙነትን ፈጠረ። ኢዛና ታላላቅ አብያተ ክርስቲያናትን ሠራ፣ የድሮ ቤተ መቅደሶችም ተለወጡ - ለምሳሌ አባ ጰንጠሌዎን (ከዘጠኙ ቅዱሳን አንዱ) በይሐ የሚገኘውን የሳባውያን ቤተ መቅደስ ወደ ቤተ ክርስቲያን ለወጠው ።

በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መገባደጃ እና በ5ኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ ዘጠኙ ቅዱሳን (ከባይዛንቲየም/ሶርያ የመጡ ክርስቲያን ምሁራን) መጥተው የኢትዮጵያን ገዳማዊ ሕይወት፣ ሥርዓተ አምልኮ እና የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም አነቃቁ። ገዳማትን (ለምሳሌ የደብረ ዳሞ ዓይነት ባዚሊካዎች) መሠረቱ መጽሐፍ ቅዱስንም ወደ ግዕዝ ተረጎሙ፤ ይህም ለኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት መሠረት ጣለ። በዚህ ዘመን ኢትዮጵያ የመጀመሪያዎቹን ሦስት ዓለም አቀፍ ጉባኤያት ውሳኔዎችም ተቀብላለች። የኤፌሶን ጉባኤ (431) ማርያምን 'ወላዲተ አምላክ' ብሎ በማጽናት ቤተ ክርስቲያኒቱን ወደ ሙሉ ኦርቶዶክሳዊ የክርስቶስ ትምህርት አመጣት፤ ኢትዮጵያም ይህን ትምህርት ተቀበለች ።

በ451 የኬልቄዶን ጉባኤ ትልቅ ክፍፍል አስከተለ። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን፣ ከኮፕቲክ እና ከሌሎች የምሥራቅ አብያተ ክርስቲያናት ጋር፣ የኬልቄዶንን የሁለት ባሕርይ ቀመር አልተቀበለችም ። በምትኩ፣ ከኬልቄዶን በፊት የነበረውን (ሚያፊዚት) ግንዛቤ ያዘች፦ የክርስቶስ ሰብዓዊና መለኮታዊ ባሕርያት በአንድ ባሕርይ አብረው ይኖራሉ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ "ኬልቄዶናዊ ካልሆኑ" (ኦሬንታል ኦርቶዶክስ) አብያተ ክርስቲያናት መካከል ትቆጠራለች ። የኬልቄዶን ውዝግብ የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት የተዋሐደውን የክርስቶስን ባሕርይ (ተዋሕዶ) አስተምህሮ እንዲጠብቅና በእርሱ ውስጥ ምንም ዓይነት ክፍፍል (dyophysitism) እንዳይገባ እንዲጸና አደረገው ። (ቤተ ክርስቲያኒቱ "ሁለት ባሕርያት" ማለትን አለመቀበሏ አንድ መለኮታዊ ባሕርይ ብቻ ማለቷ እንዳልሆነ ለማብራራት ትጠነቀቅ ነበር - የንስጥሮስን የባሕርያት መለያየትም ሆነ የአውጣኪዮስን የባሕርያት መቀላቀል (monophysite fusion) ታወግዛለች። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን "ከሥጋዌ በፊት ሁለት ባሕርያት፣ ነገር ግን ከውሕደት በኋላ አንድ ብቻ" እንደሆነ ታስተምራለች ።)

ከኬልቄዶን በኋላ፣ በ7ኛው-12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አካባቢ ያሉ ክልሎች በእስልምና እጅ ሲወድቁ ኢትዮጵያ የበለጠ ተገለለች ። ከውጭው የክርስቲያን ዓለም ጋር የነበረው ግንኙነት በኢየሩሳሌም በሚገኝ የኢትዮጵያ ገዳም እና አልፎ አልፎ በሚደረግ የደብዳቤ ልውውጥ ቀጠለ። የእስክንድርያ ቤተ ክርስቲያን ለብዙ መቶ ዘመናት የኢትዮጵያን አቡን (ሊቀ ጳጳስ) መሾሟን ቀጠለች። ከ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ፣ አቡኑ በተለምዶ የኮፕቲክ መነኩሴ ነበር፤ ምንም እንኳ የአገር ውስጥ ኢትዮጵያውያን እጨጌዎች (ሜትሮፖሊታኖች) ተጽዕኖ ቢያገኙም። በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ የቤተ ክርስቲያኒቱን ተዋረድ ኢትዮጵያዊ ለማድረግ የተደረጉ እንቅስቃሴዎች ተሳክተዋል፦ በ1950 የአገር ውስጥ ሊቀ ጳጳስ አቡነ ባስልዮስ ተሾሙ፤ በ1959 ደግሞ የእስክንድርያው ፖፕ ሲሪል 6ኛ ራስን በራስ የማስተዳደር (autocephaly) መብት ሰጡ፤ ይህም ኢትዮጵያን ነጻ ፓትርያርክ (ከ1959 ጀምሮ የመጀመሪያ ፓትርያርክ ያላት) አደረጋት ። (ተመሳሳይ ሂደት በኋላ በ1990ዎቹ ለኤርትራ ቤተ ክርስቲያንም ተከናውኗል ።)

በመካከለኛው ዘመን እና በቀዳሚው ዘመናዊ ዘመን፣ የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት በራሱ አውድ ውስጥ ማደጉን ቀጠለ። በኮፕቲክ እና በባይዛንታይን ሥነ-መለኮት ተጽዕኖ፣ እንደ ዘርዓ ያዕቆብ (16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን) ያሉ የአካባቢ አስተማሪዎች በፍልስፍና ጉዳዮች ላይ ተወያይተዋል፤ ገዳማውያን አባቶች ትርጓሜዎችን ጽፈዋል። የቤተ ክርስቲያኒቱ የሥርዓተ አምልኮ ሕይወት - ታዋቂዎቹ 14 የቅዳሴ አናፎራዎች፣ መዝሙረ ዳዊት፣ እና የቅዱስ ያሬድ ዝማሬዎች - ለአብዛኞቹ ክርስቲያኖች ዋነኛው የሥነ-መለኮት መግለጫ ሆነ። የምሥጢራትና የአጽንዖተ ምግባር (ascetic practice) ልምምድ ማዕከላዊ ሆኖ ቀረ። የንጉሠ ነገሥቱና የቤተ ክርስቲያን አጋርነት በኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት ኦርቶዶክስን የመንግሥት ሃይማኖት አድርጎ አስቀምጦት ነበር፤ ይህም እስከ 1974 አብዮት ድረስ ቆይቷል። በማርክሲስት አገዛዝ (1974-1991)፣ ቤተ ክርስቲያን ስደት ደርሶባት ልዩ መብቷን አጣች፤ ነገር ግን ሥነ-መለኮታዊ ትምህርትና አምልኮ በድብቅ ቀጠሉ።

በዘመናችን የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ከሌሎች አብያተ ክርስቲያናት ጋር በመገናኘት የኦርቶዶክስ እምነቷን ዳግም አረጋግጣለች። በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ፣ የክርስቶስን ባሕርይ አስመልክቶ የተደረገ ውይይት የድሮ ቃላት (ሚያፊዚት ከሃይፖስታቲክ) በግንዛቤ ሊታረቁ እንደሚችሉ አሳይቷል። ዛሬ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በማኅበረሰብ የተደራጀች ስትሆን አሁንም በቅዱሳኖቿና በጉባኤዎቿ እንደተማረችው የጥንቱን የሐዋርያት እምነት ትይዛለች ። ከረጅም ታሪኳ እንደተማረችው ልዩ የኢትዮጵያ ገጽታዎችን (ታቦት፣ የግዕዝ ሥርዓቶች፣ የኢትዮጵያ ቅዱሳን ስንክሳር) እየጠበቀች፣ የጥንት ክርስቲያናዊ ትውፊት - በጾም፣ በቅዱሳን፣ በመስቀል ዑደት እና እንደማንኛውም የኦሬንታል ትውፊት የበለጸገ የአናፎራ ዝርዝር - ማከማቻ ሆና ቀጥላለች።