ማህበራዊ ፍትህ
ማህበራዊ ፍትህ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ጥልቅ ሥር ያለው፣ ከእግዚአብሔር ባህርይ የሚመነጭ እውነተኛ ጭብጥ ነው። የፍትህ ትርጓሜ ምንጩ የእግዚአብሔር ቃል እንጂ ተለዋዋጭ ዘመናዊ ርዕዮተ-ዓለም መሆን የለበትም፤ እንዲሁም ዘላቂ ማህበራዊ ለውጥ የሚመጣው ከዳግም መወለድ እንጂ ከውጭ ከተጫነ መዋቅራዊ ግፊት ብቻ አይደለም። ቤተክርስቲያን ወንጌልን በታማኝነት እየሰበከች፣ በምህረት ተግባር እየተሳተፈች፣ እና እያንዳንዱ አማኝ በዜግነቱ ውስጥ በጥበብ እየተሳተፈ፣ የእግዚአብሔርን ፍትህ ለዚህ ትውልድ ልታሳይ ትችላለች ፤ ልክ እንደ አቡነ ጴጥሮስ እና ቄስ ጉዲና ቱምሳ፣ በእምነት፣ በትህትና እና ለእውነት በጸና ታማኝነት።
በሥነ-መለኮት ማዕቀፍ ውስጥ፣ ማህበራዊ ፍትህ ከሶላ ስክሪፕቱራ መርህ ተነጥሎ ሊታይ የማይችል፣ ነገር ግን በእግዚአብሔር ፍጹም ባህርይ ላይ የተመሠረተ፣ በኪዳናዊ ታሪክ ውስጥ ከዘፍጥረት እስከ ራእይ ድረስ ተከታታይነት ባለው መንገድ የተገለጠ፣ እና በእምነት አባቶች ዘንድ በተደጋጋሚ ሲብራራ የቆየ ጭብጥ ነው። የእግዚአብሔር ፍትህ ከቅድስናው ተነጥሎ ሊታሰብ አይችልም፤ ስለዚህም ማህበራዊ ፍትህ ራሱን የቻለ ገለልተኛ ሥነ-ምግባራዊ ምድብ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን ባህርይ የሚያንጸባርቅ ተግባር ነው።
ይሁን እንጂ በመጽሐፍ ቅዱስ ሥልጣን ላይ የተመሠረተ "መጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትህ" ፣ በድህረ-ማርክሳዊ ወሳኝ ንድፈ-ሐሳብ (Critical Theory) እና በማንነት ፖለቲካ ላይ ከተመሠረተው ዘመናዊ ርዕዮተ-ዓለማዊ "ማህበራዊ ፍትህ" ጋር ተመሳሳይ አይደለም። ጥያቄው "ስለ ፍትህ ማሰብ ይኖርብናል ወይ?" ሳይሆን "ፍትህን የምንተረጉመው በማን ሥልጣን ነው?" የሚለው ነው። ይህ ጽሑፍ ስለዚህ በእግዚአብሔር ቃል ላይ ተመስርቶ የፍትህን ትክክለኛ ትርጓሜ ለማብራራት ይሞክራል።
በብሉይ ኪዳን፡ ጽድቅ፣ ፍትህ እና የቃል ኪዳን ሕግ
መጽሐፍ ቅዱሳዊው ማህበራዊ ፍትህ መሠረቱን ያደረገው በዕብራይስጥ ቋንቋ በሚገኙት ሁለት መንትያ ቃላት፣ ሚሽፓጥ ( ፍትህ/ፍርድ) እና ጸዳቃህ ( ጽድቅ) ላይ ነው። ሚሽፓጥ ማለት የተዛባ ግንኙነትን ወደ ትክክለኛው ሥርዓት መመለስ ማለት ሲሆን፣ ጸዳቃህ ደግሞ በማህበረሰብ ውስጥ ትክክለኛ ግንኙነትን አስቀድሞ የመጠበቅ ልማድ ነው። እነዚህ ቃላት አብረው ሲነበቡ (ዘፍጥረት 18፡19፣ ኢሳይያስ 56፡1) የእግዚአብሔርን ሙሉ የሞራል ሥርዓት ያመለክታሉ። መለኮታዊ ፍትህ የበቀል እርምጃ ብቻ ሳይሆን፣ ኪዳናዊ ታማኝነትን (ሔሴድ) የተላበሰ መልሶ የማቋቋም ተግባር ነው። ይህ ፍትህ ከግለሰብ ኃጢአት፣ ንስሐ እና ከእግዚአብሔር ጋር ካለው ግንኙነት ተነጥሎ ሊታሰብ የማይችል መሆኑ ነው፤ መዋቅራዊ ለውጥ ያለ ልብ ለውጥ ዘላቂ አይሆንም።
| የዕብራይስጥ ቃል | ቀጥተኛ ትርጉም | ነገረ መለኮታዊ ፋይዳ |
|---|---|---|
| ሚሽፓጥ | ፍርድ፣ ፍትህ፣ ሥርዓት | የተዛባን ግንኙነት ወደ ትክክለኛው ማስተካከል፤ ገለልተኛና ትክክለኛ ዳኝነት |
| ጸዳቃህ | ጽድቅ፣ ትክክለኝነት | ኪዳናዊ ግንኙነትን አስቀድሞ የመጠበቅ የግል እና ማህበረሰባዊ ታማኝነት |
| ሔሴድ | ጸንቶ የሚኖር ፍቅር/ምሕረት | ከቃል ኪዳን ታማኝነት የሚመነጭ የማይለወጥ የእግዚአብሔር ውለታ |
የእግዚአብሔር መልክ እና ኦንቶሎጂካዊ ክብር
በዘፍጥረት መጽሐፍ፣ የኢማጎ ዴይ ትምህርት ለፍትህ ኦንቶሎጂካዊ (ህልውናዊ) መሠረትን ያስቀምጣል፡- የሰው ልጆች ሁሉ የተፈጠሩት በእግዚአብሔር መልክ ነው (ዘፍጥረት 1፡26-27)፤ ስለዚህም ተፈጥሯዊ ክብር፣ ዋጋ እና መብት አላቸው። ይህ ትምህርት በመጽሐፍ ቅዱስ የፍትህ አስተምህሮ ውስጥ ወሳኝ ሚና ይጫወታል፤ ምክንያቱም የግለሰብን ክብር የሚያረጋግጠው በዘር፣ በጎሳ ወይም በማህበራዊ መደብ ማንነት ላይ ሳይሆን፣ ከፈጣሪ ጋር ባለው ቀጥተኛ ግንኙነት ላይ ብቻ ነው። ይህም ማንኛውንም ሰብአዊ ልዩነትን መሠረት ያደረገ ርዕዮተ-ዓለም (ማንነት ላይ የተመሠረተ የቡድን ትግልን ጨምሮ) ለምን ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ አንትሮፖሎጂ ጋር እንደሚጋጭ ያብራራል፤ ገላትያ 3፡28 እንደሚያስተምረው በክርስቶስ ውስጥ "አይሁዳዊና የግሪክ ሰው የለም" የሚለው አንድነት የሚመጣው ማንነትን በማጥፋት ሳይሆን በክርስቶስ ውስጥ ባለ ከፍ ያለ አዲስ ማንነት ነው።
የአብርሃም ቃል ኪዳን እና ተልዕኮአዊ ቅርጽ
የአብርሃም ቃል ኪዳን ይህንን ራዕይ የበለጠ ያሰፋዋል። በዘፍጥረት 12፡1-3 አብርሃም የተጠራው ለግል በረከት ብቻ ሳይሆን "ለምድር ቤተሰቦች ሁሉ" የበረከት መስመር እንዲሆን ነው። ይህ ተልዕኮአዊ አቅጣጫ ለቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ማህበራዊ ገጽታን ያስተዋውቃል፦ የእግዚአብሔር የቤዛነት ዕቅድ ማህበረሰቦችንና ሀገራትን መለወጥን ያካትታል (ዘፍጥረት 18፡19)። ይሁን እንጂ ይህ ተልዕኮ ሁልጊዜ የሚፈጸመው በወንጌል ስርጭት እና በእምነት ማህበረሰብ ምስክርነት አማካኝነት እንጂ በፖለቲካዊ ወይም በኃይል መዋቅር ለውጥ አማካኝነት አለመሆኑን ማስተዋል ያስፈልጋል።
የሙሴ ሕግ እና "አራቱ ተጋላጭ ክፍሎች"
የሙሴ ሕግ (ቶራ) በብሉይ ኪዳን ውስጥ ለማህበራዊ ፍትህ እጅግ ዝርዝር መግለጫን ይሰጣል። ቶራ ተራ የሕግ ስብስብ ብቻ ሳይሆን፣ ለፍትሃዊ ማህበረሰብ የሚሆን አጠቃላይ ራዕይን ያቀፈ ነው። የቶራ ኢኮኖሚያዊ ድንጋጌዎች (ስለ ቃርሚያ በዘሌዋውያን 19፡9-10፣ የኢዮቤልዩ ዓመት በዘሌዋውያን 25) ንብረትን ሙሉ በሙሉ ማህበራዊ ማድረግ ሳይሆን፣ የግል ንብረት ባለቤትነትን እንደ መልካም ነገር በማወቅ፣ የቤተሰብ ርስት ውርስ እንዳይጠፋ በመጠበቅ፣ እና ድህነት ትውልድ ተሻጋሪ እንዳይሆን መከላከልን ያካትታል። ይህ ከዘመናዊው የመንግሥት-መር ሀብት ማከፋፈል ጋር ተመሳሳይ ሳይሆን፣ ይልቁንም የቤተሰብ እና የማህበረሰብ ኃላፊነትን የሚያጠናክር ሥርዓት ነው። ለተገለሉት የተሰጠው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትኩረት ጉልህ ነው። ድሆች፣ መበለቶች፣ ወላጅ አልባ ሕፃናት እና መጻተኞች በተደጋጋሚ ለማህበረሰቡ ጽድቅ መለኪያ ፈተና ሆነው ቀርበዋል። ዘጸአት 22፡21-24 መጻተኛውን እና መበለቲቱን መጨቆን በቀጥታ ከመለኮታዊ ፍርድ ጋር እንደሚገናኝ ያስጠነቅቃል፤ ዘዳግም 24፡17-22 ደግሞ ፍትሃዊ አያያዝን በማዘዝ፣ እስራኤል በግብፅ የነበራትን የጭቆና ታሪክ እንደ ሞራል መነሳሳት እንድታስታውስ አድርጓል።
የመጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትህ አራት ገጽታዎች (ጽንሰ-ሃሳባዊ ሥዕላዊ መግለጫ)
ገበታው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚገኙትን አራት እርስ በርስ የተያያዙ የፍትህ ገጽታዎችን በጽንሰ ሃሳብ ደረጃ ያሳያል እንጂ ስታትስቲካዊ መረጃ አይደለም።
ታሪካዊ ማሳያዎች ከብሉይ ኪዳን
የዘጸአት ታሪክ እና አዋላጆቹ ፤ ሲቪል እምቢተኝነት ፍትህ
የዘጸአት ታሪክ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የማህበራዊ ፍትህ ታላቁ ማሳያ ነው። እስራኤላውያን በግብጽ ባርነት ቀንበር ሥር ሆነው ሲጮኹ፣ እግዚአብሔር "የሕዝቤን መከራ በእርግጥ አየሁ... ጩኸታቸውንም ሰማሁ" (ዘጸ 3፡7) በማለት በታሪክ ውስጥ ጣልቃ ገብቷል። ይህ መለኮታዊ ፍትህ የተጀመረው ግን በሺፍራና ፉዓ በተባሉ ሁለት ዕብራውያን አዋላጆች ነበር። ፈርዖን የሚወለዱትን ወንድ ሕፃናት ሁሉ እንዲገድሉ የዘር ማጥፋት አዋጅ ሲያወጣ፣ እነዚህ አዋላጆች እግዚአብሔርን በመፍራት የንጉሡን ትዕዛዝ ጥሰዋል (ዘጸአት 1፡15-17)። ይህ እርምጃቸው ከመንግሥት ሥልጣን በላይ ለከፍተኛ የሞራል ሕግ ተገዥነትን ያሳያል፤ ይህ ተቃውሞ የመጣው ከግል ካላቸው እግዚአብሔር ፈሪሃ ማንነት እንጂ ከተደራጀ ፖለቲካዊ እንቅስቃሴ አለመሆኑ ነው። ሙሴም በፈርዖን ቤተ መንግሥት ያደገ ቢሆንም፣ የህዝቡን ግፍ ሲያይ ክብሩን ትቶ ከጭቁኖቹ ወገን ቆሟል።
የቦዔዝና የሩት ታሪክ - የግል ልግስና ውስጥ ስርዓት
በዘሌዋውያን 19 ያለውን "የቃርሚያን ሕግ"፣ የአዝመራን ዳርቻ ለድሆች መተውን፣ በተግባር ያሳየ ግሩም ታሪክ ነው። ሞዓባዊቷ ሩት ባሏ የሞተባት፣ መበለት፣ ድሃ እና በባዕድ አገር የምትኖር ስደተኛ ነበረች። ቦዔዝ የተባለው ባለጠጋ እርሻውን ስታቃርም ባያት ጊዜ፣ አላባረራትም። ይልቁንም፣ አጫጆቹ ሆን ብለው ከነዶው ላይ ነቅለው እንዲተውላት፣ ውሃ እንድትጠጣና በክብር እንድትስተናገድ አዘዘ (ሩት 2)። ይህ ታሪክ ወሳኝ ነጥብ ያስተምራል፤ ቦዔዝ ንብረቱን አልተነጠቀም ወይም በሕግ አልተገደደም፤ ይልቁንም በፈቃደኝነት ከሕጉ በላይ ለጋስ ሆነ። መጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትህ የግል ንብረት ባለቤትነትን የሚሽር ሳይሆን፣ ባለቤቶች ከልብ በጎነት ተነሳስተው ራሳቸውን እንዲገዙ የሚጠራ ነው።
የናቡቴ ወይን ቦታ - ስልጣንና መዋቅራዊ ብዝበዛ
በ1ኛ ነገሥት 21 ላይ የምናገኘው የአክዓብና የናቡቴ ታሪክ፣ እግዚአብሔር ስልጣንን አላግባብ መጠቀምን እንዴት እንደሚጸየፍ በግልጽ ያሳያል። ንጉሥ አክዓብ የድሀውን የናቡቴን ርስት ይመኛል፤ ናቡቴ ግን "የአባቶቼን ርስት ለአንተ አልሰጥም" ብሎ አልተቀበለም (1ኛ ነገሥት 21፡3)፤ ይህ ራሱ የቶራ የርስት ጥበቃ ድንጋጌ (ዘኁልቁ 36፡7) ተግባራዊ አፈጻጸም ነው። ንግሥት ኤልዛቤል ግን የፍርድ ቤቱን ሥርዓት በመጥለፍ የሐሰት ምስክሮችን አዘጋጅታ ናቡቴን በድንጋይ አስወግራ ገደለችው። ነቢዩ ኤልያስ ግን "ገድለህ ወረስኸውን?" ብሎ በንጉሡ ላይ ከባድ ፍርድን አስተላልፏል። ይህ ትረካ መንግሥታዊ ኃይል ከንብረት መብት በላይ ሊሆን እንደማይችል፣ እና ፍትህ ገለልተኛ የፍርድ ሥርዓትን እንደሚጠይቅ ያረጋግጣል።
የነቢያት ድምፅ
የነቢያት መጻሕፍት ይህንን ትኩረት ይበልጥ ያጠናክሩታል። ነቢያት እንደ የቃል ኪዳን ከሳሾች ሆነው በማገልገል፣ እስራኤልን በጣዖት አምልኮ ብቻ ሳይሆን በማህበራዊ ኢፍትሃዊነትም ይወቅሱ ነበር። ነቢያቱ ኢፍትሃዊነትን የሚያወግዙት ሁልጊዜም ከሐሰተኛ አምልኮ ጋር አያይዘው መሆኑ ነው (ኢሳ 1፡11-17፣ አሞጽ 5፡21-24)፤ ማለትም መንፈሳዊ ታማኝነት እና ማህበራዊ ፍትህ ለየብቻ ተነጣጥለው ሊታዩ የማይችሉ ናቸው።
- ኢሳይያስ፡ "መበለቶችም ቅሚያቸው እንዲሆኑ፥ ድሀ አደጎችንም ብዝበዛቸው እንዲያደርጉ፥ የድሀውን ፍርድ ያጣምሙ ዘንድ፥ የችግረኛውንም ሕዝቤን ፍርድ ያጐድሉ ዘንድ የግፍን ትእዛዛት ለሚያዝዙ፥ ክፉንም ጽሕፈት ለሚጽፉ ወዮላቸው!" (ኢሳ 10፡1-2) በማለት ያወግዛል።
- አሞጽ፡ የኢኮኖሚ ብዝበዛንና ሃይማኖታዊ ግብዝነትን በፅኑ በመተቸት፣ "ነገር ግን ፍርድ እንደ ውሃ፣ ጽድቅም እንደማይደርቅ ወንዝ ይፍሰስ" (አሞጽ 5፡24) በማለት አስታውቋል።
- ሚክያስ፡ መለኮታዊውን መስፈርት በአጭሩ ሲያጠቃልል "ፍትሕን ማድረግን፣ ምሕረትንም መውደድን፣ ከአምላክህም ጋር በትሕትና መመላለስን" (ሚክ 6፡8) ይላል።
የማህበራዊ ፍትህ በአዲስ ኪዳን
በአዲስ ኪዳን አስተምህሮ ውስጥ፣ የማኅበራዊ ፍትሕ ጽንሰ-ሐሳብ በኢየሱስ ክርስቶስ ኦንቶሎጂያዊ ማንነትና ቤዛዊ ሥራ ላይ በተመሠረተ ክርስቶስ-ማዕከላዊ ዕይታ ይተነተናል። ምሥጢረ ሥጋዌ ራሱ፣ ወሰን የለሹ መለኮት ከሰው ልጅ፣ በተለይም በማኅበረሰቡ ከተገለሉት ጋር ያደረገው ጥልቅ የህልውና ተሳትፎ ነው። የክርስቶስ ምድራዊ ተልእኮ ዓለማዊ ፖለቲካዊ ወይም ኢኮኖሚያዊ አብዮትን ለመቀስቀስ ያለመ ሳይሆን፣ ይልቁንም የእግዚአብሔርን መንግሥት መምጣት ማወጅና ከዚሁ መንፈሳዊ እውነታ የሚፈልቀውን ማኅበራዊ ፍሬ ማሳየት መሆኑን ነው።
"የጌታ መንፈስ በእኔ ላይ ነው፥ ለድሆች ወንጌልን እሰብክ ዘንድ ቀብቶኛልና፤ ለታሰሩትም መፈታትን ለዕውሮችም ማየትን እሰብክ ዘንድ፥ የተጠቁትንም ነጻ አወጣ ዘንድ የተወደደችውንም የጌታን ዓመት እሰብክ ዘንድ ልኮኛል " (ሉቃስ 4፡18-19)።
ይህ ትንቢታዊ ቃል፣ የእግዚአብሔር መንግሥት መንፈሳዊም ሆነ ማኅበራዊ አንድምታ እንዳለው ያረጋግጣል። ይሁን እንጂ፣ የወንጌሉ ማዕከላዊ ትኩረት ግላዊ የነፍስ ድነት ሲሆን፤ ማኅበራዊ ፈውስና ፍትሕ የዚህ ሥር-ነቀል የልብ ለውጥ ተፈጥሯዊ ውጤት እንጂ፣ የድነት መተኪያ ሊሆኑ ከቶ አይችሉም። ይህ አቋም፣ በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መባቻ ላይ በተቀሰቀሰው "የማኅበራዊ ወንጌል" ንቅናቄና በወንጌላውያን ወግ አጥባቂ ምላሽ መካከል የነበረውን ሥነ-መለኮታዊ ውዝግብ ያስታውሰናል። ጤናማው መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም፣ ቤተ ክርስቲያን የግል ድነትን ሥነ-መለኮት ሳታላላ፣ በተጓዳኝ ማኅበራዊ ኃላፊነትን አጣምራ መያዝ እንዳለባት የሚያስረግጥ ነው።
የኢየሱስ ትምህርቶች እና ምሳሌዎች
የኢየሱስ ክርስቶስ ትምህርቶች ይህንን የፍትሕ ዕይታ ይበልጥ ያጎሉታል። ታዋቂው የተራራው ስብከት (ማቴዎስ 5-7)፣ ከውጫዊ የሕግ አክባሪነት ባለፈ፣ የልብን ውስጣዊ ዝንባሌ የሚመረምር ሥር-ነቀል የጽድቅ ሥነ-ምግባርን ያስተምራል። በብፁዓን ትምህርት ውስጥ መንፈሳዊ ድሆች፣ የዋሆችና ጽድቅን የሚራቡት መከበራቸው፣ የወደቀውን የዓለም የሥልጣንና የክብር እሴት መገልበጥ ያሳያል። ሆኖም ይህ ትምህርት በጥልቅ የሚያተኩረው በመንፈሳዊ ትሕትና ላይ እንጂ፣ በማቴሪያላዊ የፖለቲካ-ኢኮኖሚ ፕሮግራም ላይ አይደለም።
ታሪካዊ ማሳያዎች ከአዲስ ኪዳን
ድንበር ተሻጋሪ ፍትህና ፍቅር (ሉቃስ 10)
"ባልንጀራዬ ማነው?" ለሚለው የሕግ አዋቂ ጥያቄ፣ ጌታ የመለሰው በረቂቅ ፍልስፍና ሳይሆን፣ ልብን በሚሰብር የሞራል ትረካ ነው። በወንበዴዎች ተደብድቦ ለሞት ለተዳረገው አይሁዳዊ፣ የሃይማኖት መሪዎች የነበሩት ካህኑና ሌዋዊው ርኅራኄ ነፍገውት ሲያልፉ፤ በዘርና በሃይማኖት ተገልሎ የነበረው ሳምራዊ ግን ቀርቦ አዘነለት፣ የሕክምናና የገንዘብ ወጪውንም ሸፈነለት። እዚህ ላይ አበክረን ልንገነዘበው የሚገባው ጥልቅ እውነት፤ ሳምራዊው ግፉን ያመነጨውን ማኅበራዊ "ሥርዓት" ለመቀየር ፖለቲካዊ ዘመቻ አልከፈተም፤ ይልቁንም ፊት ለፊቱ ለወደቀው ተጎጂ በግል ልግስናውና በራሱ ወጪ ተግባራዊ ምሕረትን አደረገ። ይህ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትሕ በግል ኃላፊነት ላይ በእጅጉ እንደሚመረኮዝ የሚያሳይ ሕያው ማሳያ ነው።
የዘኬዎስ ታሪክ፡ እውነተኛ ንስሃ እና የግል ካሳ (ሉቃስ 19)
ቀራጮች በሮም ኢምፓየር ስም የገዛ ወገናቸውን በግፍ የሚበዘብዙ የዘመኑ ሥርዓታዊ ሙሰኞች ነበሩ። የዋና ቀራጮች አለቃ የነበረው ሀብታሙ ዘኬዎስ፣ ከክርስቶስ የማዳን ጸጋ ጋር በተገናኘ ቅጽበት፣ ኦንቶሎጂያዊ የሕይወት ለውጥ አገኘ። "ጌታ ሆይ፥ ካለኝ ሁሉ እኩሌታውን ለድሆች እሰጣለሁ፤ ማንንም በሐሰት ከስሼ እንደ ሆንሁ አራት እጥፍ እመልሳለሁ" ብሎ አወጀ (ሉቃ. 19፡8)። ይህ ክስተት እንደሚያስገነዝበው፣ እውነተኛ መንፈሳዊ ለውጥ (ዳግም መወለድ) ግለሰቡን በራሱ የሞራል ተነሳሽነት ወደ ፈቃደኛ ካሳና ልግስና ይመራዋል። ይህ አካሄድ፣ መንግሥት በኃይል ከሚጭነው የሀብት ክፍፍል ፖሊሲ ፈጽሞ የተለየና የልብን መለወጥ መሠረት ያደረገ ነው።
የበጎች እና ፍየሎች ፍርድ (ማቴ 25)
በማቴዎስ 25፡31-46 የሚገኘው የፍጻሜ ዘመን የፍርድ ትዕይንት፣ ክርስቶስ የሰው ልጆችን የሚዳኘው በተግባራዊ የምሕረት ሥራቸው መሆኑን ያሳያል። "ከእነዚህ ከሁሉ ከሚያንሱ ወንድሞቼ" የሚለው ሐረግ፣ በቀዳሚነት የሚያመለክተው መከራን የሚቀበሉትን የክርስቶስን መልእክተኞች (ደቀ መዛሙርት) ቢሆንም፤ ምንባቡ ከጠቅላላ በጎ አድራጎት ባለፈ፣ ስለ አማኞች ማኅበረሰብ ተግባራዊ ምስክርነት በጥልቀት ይናገራል። ያም ሆኖ፣ የዚህ መለኮታዊ መርህ ሰፊ ማኅበራዊ አንድምታ የሚያስገነዝበው፣ ለተገፉትና ለተቸገሩት ራስን አሳልፎ መስጠት የእውነተኛና አዳኝ እምነት ዋነኛ ማረጋገጫ መሆኑን ነው።
የመጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን እና ሥርዓታዊ ፍትህ
የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን እነዚህን መለኮታዊ መርሆች በዕለታዊ የኅብረት ሕይወቷ በተግባር ኖራቸዋለች። በሐዋርያት ሥራ 2፡42-47 እና 4፡32-35 የተመዘገበው ሥርዓት፣ ጥልቅ የኢኮኖሚ መጋራትና የጋራ መተሳሰብ የነገሠበትን ማኅበረሰብ ይገልጻል። እዚህ ላይ አንድ ወሳኝ ሥነ-መለኮታዊ ነጥብ ሊሰመርበት ይገባል፦ ይህ የጋራ የሀብት አጠቃቀም፣ መንግሥታዊ በሆነ አስገዳጅ ፖሊሲ የመጣ "ኮሙኒዝም" አልነበረም። ሐዋርያው ጴጥሮስ ለሐናንያ፣ ንብረቱ ሳይሸጥም ሆነ ከተሸጠ በኋላ "በራስህ ሥልጣን" ሥር ነበር (ሐ.ሥ. 5፡4) በማለት እንዳረጋገጠለት፤ ልግስናው ሙሉ በሙሉ በመንፈስ ቅዱስ ፍቅር በተሞላ የፈቃደኝነት ስሜት ላይ የተመሠረተ እንጂ፣ የግል ንብረት ባለቤትነት መብትን የሚሽር አልነበረም።
የሐዋርያት ሥራ 6፡ አድልዎን በተቋም ደረጃ መፍታት
በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የዕለት የምግብ ዕርዳታ ክፍፍል ወቅት፣ በግሪክና በዕብራውያን መበለቶች መካከል ማኅበራዊ አድልዎ ሲፈጠር፣ ሐዋርያቱ ይህንን መዋቅራዊ ችግር ችላ አላሉትም። ሆኖም መፍትሔው ራሳቸው ቃሉን ትተው ማዕድን ማገልገል ሳይሆን፣ ብቁና በመንፈስ የተሞሉ ሰባት ዲያቆናትን መርጠው ኃላፊነትን በውክልና መስጠት ነበር። ይህ አካሄድ፣ ፍትሕን ለማስፈን ጤናማ የተቋም ግንባታና የአስተዳደር ሥርዓት መዘርጋት ወሳኝ መሆኑን ያሳያል፤ በዚህም የቤተ ክርስቲያን ቀዳሚ ተልእኮ የሆነው ወንጌልን የመስበክ ሥራ ሳይደናቀፍ ሊቀጥል ችሏል።
ጳውሎስና ፊልሞና፡ ልብን በመቀየር ሥርዓትን ማነጽ
የጥንቱ የሮም ኢምፓየር በባርነት ሥርዓት ላይ የተዋቀረ ቢሆንም፣ ሐዋርያው ጳውሎስ ከጌታው ከፊልሞና ኮብልሎ የነበረውን አናሲሞስ የተባለ ባሪያ በወንጌል አምጦ ወለደው። ጳውሎስ አናሲሞስን ሲመልስ፣ የፖለቲካ ማሻሻያ አላወጀም፤ ይልቁንም፣ "ከእንግዲህ ወዲህ እንደ ባሪያ አይሆንም... እንደ ተወደደ ወንድም ተቀበለው" (ፊልሞና 16) በማለት የፊልሞናን ልብ የሚሞግት ጥልቅ የግል ተማጽኖ ጻፈ። ይህ ሐዋርያዊ ስትራቴጂ፣ ማኅበራዊ ችግሮችን መፍታት የሚቻለው በመጀመሪያ በወንጌል የሰዎችን ልብ በመለወጥ መሆኑን ያረጋግጣል። ስለሆነም፣ እውነተኛ ማኅበራዊ ትራንስፎርሜሽን ከግለሰብ ሥነ-ምግባራዊ ለውጥ ወደ ማኅበረሰብ የሚፈስ እንጂ፣ ከላይ ወደ ታች በሕግ የሚጫን አለመሆኑን ያጎላል።
ሌሎች የሐዋርያት ጽሑፎችም ይህንን መሠረታዊ መርህ አጥብቀው ይቀጥላሉ፦
- ያዕቆብ፡ በማኅበረሰቡ ውስጥ ያለውን የክፍልና የደረጃ አድልዎ በጥብቅ ያወግዛል፤ እንዲሁም እውነተኛ እምነት በተግባራዊ የምሕረት ሥራ፣ በተለይም ለድሆች በሚደረግ እንክብካቤ ሕያው ሆኖ መገለጥ እንዳለበት ያስተምራል (ያዕቆብ 2፡14-17)።
- ጳውሎስ፡ በኢየሩሳሌም ለነበሩት ድሀ አማኞች እርዳታ በፈቃደኝነት በማሰባሰብ የልግስናን ሥነ-መለኮት በተግባር አሳይቷል (2ኛ ቆሮ. 8-9)፤ እንዲሁም በክርስቶስ የማዳን ሥራ፣ የዘር፣ የጾታና የማኅበራዊ መደብ ግድግዳዎች ፈርሰው አዲስ ሰብዓዊ አንድነት መፈጠሩን አውጇል (ገላትያ 3፡28)።
የመጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትህ
እና ዘመናዊ ርዕዮተ-ዓለማዊ "ማህበራዊ ፍትህ" ልዩነት
"ማህበራዊ ፍትህ" የሚለው ቃል በራሱ ገለልተኛ ቢሆንም፣ ዛሬ በሰፊው የሚሠራበት ማዕቀፍ ብዙ ጊዜ ከድህረ ዘመናዊ ወሳኝ ንድፈ-ሐሳብ እና ከማርክሳዊ የመደብ ትንተና የተወሰደ ነው። ይህ ማዕቀፍ ማህበረሰብን በዋነኝነት በጨቋኝ እና በተጨቋኝ ቡድኖች መካከል ባለ የስልጣን ትግል ይተረጉማል፤ ኃጢአትን ደግሞ በዋነኝነት እንደ መዋቅራዊ/ስርዓታዊ ክስተት እንጂ እንደ ግላዊ የልብ ውድቀት አይመለከትም። ይህ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ አንትሮፖሎጂ (ኤርምያስ 17፡9፣ ሮሜ 3፡23) ጋር ይጋጫል፤ ምክንያቱም መጽሐፍ ቅዱስ ሁሉም ሰው፣ ጨቋኝም ተጨቋኝም፣ በኃጢአት ውስጥ ወድቆ ለጸጋ ብቻ የሚያስፈልገው መሆኑን ያስተምራል።
| መመዘኛ | መጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍትህ | ወሳኝ ንድፈ-ሐሳባዊ "ማህበራዊ ፍትህ" |
|---|---|---|
| የሥልጣን ምንጭ | የእግዚአብሔር ቃል (ሶላ ስክሪፕቱራ) | የማህበረሰብ ልምድና ትንተና |
| የሰው ልጅ ማንነት | ሁሉም በእግዚአብሔር መልክ የተፈጠሩ፣ ሁሉም በኃጢአት የወደቁ ግለሰቦች | በጨቋኝ/ተጨቋኝ የቡድን ማንነት የተከፋፈሉ ስብስቦች |
| የኃጢአት ምንጭ | የግል የልብ ዓመፅ በእግዚአብሔር ላይ | በዋነኝነት ስልጣን ላይ ያለ መዋቅራዊ ጭቆና |
| የመፍትሔ መንገድ | የልብ ዳግም መወለድ፣ ንስሐ፣ በፈቃደኝነት ልግስና | የስልጣን መዋቅር መገልበጥ/እንደገና ማከፋፈል |
| የመጨረሻ ግብ | እርቅ ከእግዚአብሔር ጋር፣ ከዚያም ከሰው ጋር | የስልጣን ሚዛን እኩልነት |
ይህ ልዩነት ማህበራዊ ችግሮች የሉም ወይም ችላ ሊባሉ ይገባል ማለት አይደለም። ይልቁንም፣ አብርሃም ካይፐር ባዳበረው "የክፍለ ዘርፎች ሉዓላዊነት" መርህ መሠረት፣ ቤተሰብ፣ ቤተክርስቲያን እና መንግሥት እያንዳንዳቸው የራሳቸው ገደብ ያለው ኃላፊነት አላቸው፤ ቤተክርስቲያን ግላዊ ምህረትና ትምህርትን ስታበረክት፣ ቤተሰብ የመጀመሪያ ደረጃ ማህበራዊ ደህንነት ተቋም ሆኖ ሲያገለግል፣ መንግሥት ደግሞ ውሱን የፍትህ አስፈጻሚነት ሚናውን ይወጣል። ዴቪድ ቫንድሩነን ባዳበረው "የሁለት መንግሥታት" ሥነ-መለኮት እንደሚያስረዳው፣ ቤተክርስቲያን በተቋም ደረጃ ለተለየ የፖለቲካ ፓርቲ ወይም ርዕዮተ-ዓለም ልትሰለፍ አይገባትም፤ ነገር ግን እያንዳንዱ አማኝ በዜግነቱ ውስጥ በጥበብ እና በፍቅር እንዲሳተፍ ተጠርቷል።
የኢትዮጵያ አውድ እና ተግዳሮቶች
ወደ ኢትዮጵያ ስንመጣ፣ የእነዚህ መርሆች አተገባበር ልዩ አጣዳፊነት እና ውስብስብነት ይኖረዋል። ኢትዮጵያ ከጥንት የቤተክርስቲያን ታሪክ ጀምሮ የዳበረ የክርስትና ቅርስ ያላት ሀገር ናት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሀገሪቱን ሃይማኖታዊና ባህላዊ ማንነት በመቅረጽ በታሪክ ማዕከላዊ ሚና ተጫውታለች። በቅርብ አሥርተ ዓመታት ደግሞ፣ የወንጌላውያን እና የጴንጤቆስጤ እንቅስቃሴዎች ከፍተኛ ዕድገት በማሳየት ንቁና የተለያየ የክርስትና ገጽታ እንዲኖር አስተዋጽኦ አድርገዋል።
ምንም እንኳን ይህ ሀብታም መንፈሳዊ ቅርስ ቢኖርም፣ ኢትዮጵያ ድህነትን፣ የብሔር ግጭቶችን፣ የፖለቲካ አለመረጋጋትን፣ እንዲሁም ውስን የትምህርትና የጤና አገልግሎትን ጨምሮ በርካታ ማህበራዊ ተግዳሮቶች ገጥመዋታል። ወግ አጥባቂ ፕሮቴስታንታዊ ምላሽ እነዚህን ተግዳሮቶች የሚቀርበው በመጀመሪያ በወንጌል ስብከትና በግለሰብ ልብ ለውጥ፣ ከዚያም በቤተሰብ፣ በአካባቢ ቤተክርስቲያን እና በፈቃደኝነት ተቋማት አማካኝነት በሚፈጸም ተጨባጭ አገልግሎት ነው እንጂ በፖለቲካ ፓርቲ ወይም በአብዮታዊ መፈክር አይደለም።
ታሪካዊ ማሳያዎች ከኢትዮጵያ
ሰማዕቱ አቡነ ጴጥሮስ፡ ፀረ-ጭቆና እና የነቢያት ድምፅ
በፋሺስት ጣሊያን ወረራ ጊዜ፣ ወራሪው ኃይል የኢትዮጵያን ሕዝብ በመግደልና በማሰቃየት ላይ በነበረበት ወቅት፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጳጳስ የነበሩት ብፁዕ አቡነ ጴጥሮስ አስደናቂ የፍትህ አቋም ወስደዋል። የጣሊያኑ ጄኔራል ግራዚያኒ ሕዝቡ ለጣሊያን እንዲገዛ እንዲሰብኩ ሲያስገድዷቸው፣ እርሳቸው ግን አሻፈረኝ በማለት "የኢትዮጵያ ሕዝብ ለዚህ ጨቋኝ ጠላት እንዳይገዛ አውግዣለሁ" በማለት በአደባባይ ተናገሩ። በዚህም ምክንያት ሀምሌ 22 ቀን 1928 ዓ.ም. በአደባባይ በጥይት ተደብድበው ሰማዕት ሆኑ። ይህ ታሪክ ቤተክርስቲያን ከጭቋኞች ጎን ሳይሆን ከተጨቋኞች ጎን መቆም እንዳለባት የሚያሳይ ሕያው ምስክር ነው፤ ይህ ግን ከግል ድፍረትና ከእምነት የመነጨ እንጂ ከተደራጀ ፖለቲካዊ አብዮት ርዕዮተ-ዓለም አይደለም።
ቄስ ጉዲና ቱምሳ እና "ሁለንተናዊ አገልግሎት"
በብዙዎች ዘንድ "የአፍሪካው ቦንሆፈር" በመባል የሚታወቁት ቄስ ጉዲና ቱምሳ፣ የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መካነ ኢየሱስ (EECMY) ዋና ጸሐፊ ነበሩ። "ሁለንተናዊ አገልግሎት" የተሰኘውን ታሪካዊ ሰነድ በማዘጋጀት ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውተዋል፤ ሰውን ማዳን ማለት ነፍስን ከሲኦል ማዳን ብቻ ሳይሆን ሥጋንም ከረሃብና ከበሽታ ማላቀቅ እንደሚያካትት አስተምረዋል - ነገር ግን ወንጌል ስብከትን የመጀመሪያ ቅድሚያ አድርገው ነው።
የቄስ ጉዲና ቱምሳ ሰማዕትነት
የደርግ መንግሥት የሰብአዊ መብት ጥሰቶችን በግልጽ በመቃወማቸው፣ ቄስ ጉዲና ታፍነው ተገደሉ። ህይወታቸው የወንጌላውያን አማኞች ለፍትህ ሊከፍሉት የሚችሉትን የላቀ መስዋዕትነት ያሳያል፤ ይህም ከመንግሥት ጋር ግጭት ውስጥ ገብተው ሳይሆን ለእውነት ታማኝ ሆነው በመቆየታቸው የመጣ ውጤት ነው።
የተቋማት ሚና፡ ትምህርት፣ ጤና እና የገጠር ልማት
የኤስ.አይ.ኤም (SIM) እና የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን በደቡብ ኢትዮጵያ ባደረጉት እንቅስቃሴ፣ ወንጌልን ከመስበክ ጎን ለጎን ዘመናዊ ትምህርት ቤቶችን፣ ክሊኒኮችንና የንፁህ መጠጥ ውሃ ፕሮጀክቶችን አስፋፍተዋል። ይህ የፈቃደኝነት፣ በአካባቢ ቤተክርስቲያን የሚመራ የልማት ሞዴል ነው - መንግሥታዊ ያልሆነ፣ ነገር ግን ዘላቂ ማህበራዊ ፍሬ ያፈራ።
ዘመናዊ ማህበራዊ ተግዳሮቶች እና የቤተክርስቲያን ምላሽ
የቤተክርስቲያን ቅድሚያ ተራ (ገላጭ ሥዕላዊ መግለጫ)
ገበታው ወግ አጥባቂ ፕሮቴስታንታዊ ማዕቀፍ ውስጥ ያለውን የተልዕኮ ቅደም ተከተል ያሳያል፤ እያንዳንዱ ቀጣይ አገልግሎት ከቀደመው እንደሚፈልቅ እንጂ ለቀደመው ምትክ እንዳልሆነ ይታወቅ።
ድህነት እና የነህምያ አርአያነት
በተለይ በገጠር አካባቢዎች ድህነት አሁንም ትልቅ ችግር ነው። ልክ ነህምያ ወደ ኢየሩሳሌም ተመልሶ የሀብታሞችን የብዝበዛ ሥርዓት በማስቆም የድሆችን ዕዳ እንደሰረዘው (ነህምያ 5)፣ በኢትዮጵያ ያለች ቤተክርስቲያንም ከእለት እርዳታ አልፋ ማህበረሰቦችን የሚያበረታቱ፣ የጥቃቅን ብድር ፕሮግራሞች እና የሙያ ስልጠናን የመሳሰሉ ዘላቂ ተግባራትን እንድታከናውን ተጠርታለች - ሁልጊዜም በአካባቢው ቤተክርስቲያንና በበጎ ፈቃደኞች አማካኝነት፣ በመንግሥት ማዕከላዊ ፕሮግራም ላይ ብቻ ሳይደገፍ።
የብሔር ግጭቶች እና የእርቅ አገልግሎት
የብሔር ብዝሃነት የባህል ሀብት ቢሆንም፣ የግጭት መንስኤም ሆኗል። ልክ ጳውሎስ አይሁድና አሕዛብን ያጣላውን ግድግዳ ክርስቶስ እንዳፈረሰው እንደተናገረ (ኤፌ 2፡14)፣ ቤተክርስቲያን የብሔር ድንበሮችን ያቋረጠ አንድነትን በማሳየት ማንነት ላይ ብቻ ያተኮሩ የልዩነት ትርክቶችን መሞገትና ሰላምን ማምጣት አለባት - ግጭትን በክርስቶስ ወንጌል ብቻ ሊፈታ በሚችል የግል እርቅ አማካኝነት እንጂ በተጨማሪ የቡድን ተቃርኖ ትንተና ማጠናከር አይደለም።
የፖለቲካ አለመረጋጋት እና የአስቴር ድፍረት
የመንግሥት አስተዳደር፣ የሙስና እና የሰብአዊ መብት ጉዳዮች ጥንቃቄ የተሞላበት ተሳትፎን ይፈልጋሉ። ቤተክርስቲያን ከፓርቲ ፖለቲካዊ ትስስር መራቅ ቢኖርባትም (የሁለት መንግሥታት መርህ)፣ በኢፍትሃዊነት ፊት ዝም ማለት አትችልም። ንግሥት አስቴር የገዛ ሕይወቷን አደጋ ላይ ጥላ የተገለለውን ወገኗን ከሞት ለማዳን ወደ ንጉሡ እንደገባች (አስቴር 4)፣ ክርስቲያኖችም በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ ትህትናና ድፍረት የተሞላበት የነቢያት ምስክርነት ሊኖራቸው ይገባል፤ ይህ ግን በግል የዜግነት ኃላፊነት እንጂ በተቋም ደረጃ ቤተክርስቲያንን ከአንድ የፖለቲካ ጎራ ጋር ማጣበቅ አይደለም።
ትምህርት፣ ጤና እና የቤተሰብ ማጠናከሪያ
ሴቶች ከትምህርትና ከኢኮኖሚ ዕድሎች የመገለል ሥርዓታዊ ጫና ይደርስባቸዋል። ኢየሱስ በዘመኑ የነበረውን ባህል ጥሶ ከሳምራዊቷ ሴት ጋር እንደተወያየና ክብር እንደሰጣት (ዮሐንስ 4)፣ ቤተክርስቲያን የሴቶችን እኩል ክብር (ነገር ግን በመጽሐፍ ቅዱሳዊ የቤተሰብ ሥርዓት ውስጥ) በማረጋገጥ ጎጂ ባህላዊ ልማዶችን መቃወም አለባት። የክርስቲያን ተቋማት ክሊኒኮችንና ትምህርት ቤቶችን በማቋቋም፣ እንዲሁም ጠንካራ የቤተሰብ ትምህርት በመስጠት የክርስቶስን የፈውስና የዕውቀት ብርሃን ማሳየት ይችላሉ፤ ምክንያቱም የተረጋጋ ቤተሰብ የማንኛውም ዘላቂ ማህበራዊ ለውጥ መሠረት ነው።
የሃይማኖት ግጭቶች በኢትዮጵያ (ከ1992 እስከ 2026)
ከላይ የቀረበውን ነገረ-መለኮታዊ ትንተና ከዘመኑ ተጨባጭ እውነታ ጋር ለማገናኘት፣ ይህ ክፍል ከ1992 ጀምሮ እስከ 2026 ድረስ በኢትዮጵያ የተመዘገቡ የሃይማኖት-ነክ ግጭቶችን፣ ጥቃቶችን እና እልቂቶችን ከተባበሩት መንግሥታት የሰብዓዊ መብቶች ከፍተኛ ኮሚሽነር ጽ/ቤት (UN OHCHR)፣ ከአሜሪካ የውጭ ጉዳይ መሥሪያ ቤት (US Department of State)፣ ከሂዩማን ራይትስ ዎች (Human Rights Watch)፣ ከትጥቅ ግጭት አካባቢ እና ክስተት መረጃ ፕሮጀክት (ACLED)፣ ከኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን (EHRC) እና ከሌሎች የተረጋገጡ ዘገባዎች በመጥቀስ ያቀርባል። ማሳሰቢያ፦ የተጠቀሱት ቁጥሮች ብዙ ጊዜ በምንጮች መካከል ይለያያሉ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት አንዳንድ ክስተቶችን (ለምሳሌ የአክሱም ጭፍጨፋ) ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል ይክዳል፣ እናም አንዳንድ አሃዞች ገለልተኛ በሆነ መንገድ ሊረጋገጡ አልቻሉም። ሠንጠረዡ ዝቅተኛውን የተመዘገበውን ግምት ያሳያል እንጂ ሙሉ ዝርዝር አይደለም።
| ቀን | ቦታ / ክልል | ክስተት | ጉዳት (የተመዘገበ ግምት) | ምንጭ |
|---|---|---|---|---|
| 1985 ዓ.ም. (1992) | አክሱም፣ ትግራይ | በተቀደሰች ከተማ መስጊድ ለመገንባት በተደረገ ሙከራ ላይ በክርስቲያኖች የተነሳ ተቃውሞና ግጭት | ብጥብጥ፣ የፀጥታ ኃይል ጣልቃ ገብነት | African Studies Review (Cambridge Univ. Press) - አካዳሚያዊ ጥናት |
| 1990ዎቹ-2000ዎቹ | ባህር ዳር እና መቀሌ | በኦርቶዶክስ እና በፕሮቴስታንት/ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት መካከል የግንባታ ውድድር ግጭት | ያልተመዘገበ ትክክለኛ ቁጥር | Haustein & Østebø (2011) - አካዳሚያዊ ጥናት |
| ታኅሣሥ 2012 (2019) | ሞጣ ከተማ፣ አማራ ክልል | 4 መስጊዶች እና 1 ቤተክርስቲያን በእሳት ተቃጠሉ | የንብረት ውድመት፤ ብሔራዊ የሙስሊም ተቃውሞ ተቀሰቀሰ | US State Dept. IRF Report |
| ኅዳር 2013 (ህዳር 2020) | አክሱም፣ ትግራይ (የትግራይ ጦርነት) | በኤርትራ ወታደሮች የተፈጸመ ተብሎ የተዘገበ የቅድስት ማርያም ጽዮን ቤተክርስቲያን አካባቢ ጭፍጨፋ፤ የአል-ነጃሺ መስጊድ በመድፍ ተመታ | ~800 ሲቪሎች ተገድለዋል ተብሏል (አኃዙ በኢትዮጵያ መንግሥት/EOTC/EHRC ውዝግብ ውስጥ ነው) | Berkley Center (Georgetown); Amnesty International; US State Dept. (አወዛጋቢ - EOTC/EHRC ማስረጃ አላገኘንም ብለዋል) |
| ሚያዝያ-ግንቦት 2014 (ኤፕሪል-ሜይ 2022) | ጎንደር፣ አማራ ክልል (ተዛምቶ ወደ ሌሎች ከተሞች) | በመሬት ውዝግብ የተነሳ በሙስሊሞችና በኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች መካከል የተቀሰቀሰ ግጭት፤ 2 መስጊዶች ሙሉ በሙሉ ተቃጠሉ፣ 2 በከፊል ወደሙ፤ 5 አብያተ ክርስቲያናት በሲልጤ ዞን ተቃጠሉ | ቢያንስ 30 ተገድለዋል፣ 100+ ቆስለዋል፣ 578 ታስረዋል | UN OHCHR (Michelle Bachelet መግለጫ፣ ግንቦት 7 2022) |
| ሐምሌ 2014 (ጁላይ 2022) | ቀለም ወለጋ ዞን፣ ኦሮሚያ | በብሔር/ኃይማኖት ማንነት ላይ ያነጣጠረ የአማራ ሲቪሎች እልቂት ተብሎ ተዘግቧል (ተጠያቂነት በኦነግ-ሸኔ እና በመንግሥት መካከል ይለዋወጣል) | 150-300+ ተገድለዋል (በምንጭ የሚለያይ) | BBC; Amhara Association of America; የኢትዮጵያ መንግሥት |
| ጥር 2014 (ጃንዋሪ 2022) | ወይበላ ማርያም ቤተክርስቲያን፣ አዲስ አበባ | የኦሮሚያ ፖሊስ በጥምቀት በዓል ላይ በነበሩ የኦርቶዶክስ ተከታዮች ላይ ተኩስ ከፈተ | 3 ተገድለዋል፣ 10 ቆስለዋል | Borkena; Wikipedia-ተመዝጋቢ ክስተት |
| የካቲት 2015 (ፌብሩዋሪ 2023) | ሻሸመኔ (ቅዱስ ሚካኤል ቤተክርስቲያን)፣ ኦሮሚያ | የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጣዊ መከፋፈል (HSONN ተገንጣይ ሲኖዶስ) ተከትሎ የኦሮሚያ የጸጥታ ኃይሎች በአማኞች ላይ ተኩስ ከፈቱ | ቢያንስ 8 ተገድለዋል (በEHRC የተረጋገጠ)፤ ሌሎች ምንጮች እስከ 30 ይጠቅሳሉ | US State Dept. IRF Report; EHRC; ACLED |
| ኅዳር 2016 (ህዳር 2023) | አርሲ እና ቀለም ወለጋ ዞኖች፣ ኦሮሚያ | በሁለት የተለያዩ ጥቃቶች የኦርቶዶክስ አማኞች (ወንዶች፣ ሴቶች፣ ሕፃናት) በሦስት አብያተ ክርስቲያናት አካባቢ እና በሌሊት ጸሎት ስብሰባ ላይ ጥቃት ደረሰባቸው | 45 ተገድለዋል (36 + 9) | UN Human Rights Council - Universal Periodic Review Joint Submission (2025) |
| ታኅሣሥ 2016 (ታህሳስ 25, 2023) | ባሮ ቤተክርስቲያን ግቢ፣ ኦሮሚያ | በአየር ላይ የተፈጸመ ጥቃት በቤተክርስቲያን ግቢ ላይ | 8 ተገድለዋል | Reuters; UN UPR Joint Submission |
| የካቲት 2016 (ፌብሩዋሪ 2024) | ዝቋላ ገዳም (አቡነ ገብረ መንፈስ ቅዱስ)፣ ኦሮሚያ | ከገዳሙ ታፍነው የተወሰዱ 4 ካህናት/መነኮሳት ተገደሉ፤ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ጥቃቱን አረጋግጦ ለኦነግ-ሸኔ ወነጀለ | 4 ተገድለዋል | Addis Standard; Agenzia Nova (Aid to the Church in Need); የኦሮሚያ ክልል መንግሥት መግለጫ |
| መጋቢት 2016 (መጋቢት 2024) | ሰሜን ጎጃም ዞን፣ አማራ ክልል | 11 የቤተክርስቲያን ት/ቤት ተማሪዎች (ክሌሪካል ተማሪዎች) በመንግሥት የፀጥታ ኃይሎች ተገደሉ ተብሏል | 11 ተገድለዋል | Orthodoxy Cognate Page; UN UPR Joint Submission |
| 2017 ዓ.ም. (2025) | ኦሮሚያ እና የከፊል አማራ ክልል (ሰፊ ክልል) | የታጠቁ ቡድኖች አብያተ ክርስቲያናትን አቃጥለዋል፣ አፍርሰዋል ወይም ዘርፈዋል፤ ምዕመናን ተደብድበዋል፣ ጠለፋ ጨምሯል | ቢያንስ 25 አብያተ ክርስቲያናት ተጎድተዋል | Open Doors - World Watch List 2025 |
| 2018 ዓ.ም. (መጋቢት 2026) | መሐል ሳይንት ገዳም፣ ደቡብ ወሎ | ታሪካዊው ገዳም በሞርታር ተመታ፤ ከጠዋት ቅዳሴ በኋላ ብዙም ሳይቆይ | 6 መነኮሳት/ዲያቆናት/ተማሪዎች ተገድለዋል፣ 20+ ቆስለዋል | Amhara Advocacy Group Europe (ተሟጋች ድርጅት - ገለልተኛ ማረጋገጫ ገና አልተደረገም) |
ማሳሰቢያ፦ ጥቁር ቀይ ዳራ ያላቸው ረድፎች አከራካሪ ወይም ገለልተኛ ማረጋገጫ ገና ያላገኙ ክስተቶችን ያመለክታሉ፤ ቢጫ ዳራ ያላቸው ደግሞ በመንግሥት ኮሚሽን (EHRC) ወይም በክልል መንግሥት በከፊል የተረጋገጡ ክስተቶችን ያሳያሉ።
በዓመት የተመዘገበ ዝቅተኛ የሟቾች ግምት (2019-2026)
ከላይ ከተጠቀሱት ምንጮች የተጠናቀረ፤ ዝቅተኛ የተመዘገበ ግምት እንጂ ሙሉ ቁጥር አይደለም። ብዙ ክስተቶች ጨርሶ አይመዘገቡም።
ክስተቶች በፈጻሚ ምድብ (የተመዘገቡ ጉዳዮች ብዛት)
ከላይ ከተዘረዘሩት 15 ክስተቶች የተጠናቀረ ምድብ ስርጭት፤ ለአንዳንድ ክስተቶች ተጠያቂነት አሁንም አከራካሪ ነው።
ከዚህ መረጃ መረዳት የሚቻለው ወሳኝ ነጥብ፣ የቅርብ ጊዜዎቹ የኢትዮጵያ የሃይማኖት ግጭቶች ነጠላ መንስኤ የሌላቸው መሆኑ ነው፦ አንዳንዶቹ በቤተ ክርስቲያን ውስጣዊ የብሔር ፖለቲካ (እንደ 2015/2023 መከፋፈል)፣ ሌሎች በትጥቅ ትግል ውስጥ በሲቪል ሃይማኖታዊ ማህበረሰቦች ላይ ባነጣጠረ ጥቃት፣ ሌሎች ደግሞ በአካባቢያዊ የክርስቲያን-ሙስሊም ውጥረት የተነሱ ናቸው። ወግ አጥባቂ ፕሮቴስታንታዊ ምላሽ ይህንን ውስብስብነት ማወቅ አለበት፤ ነገር ግን ምላሹ ሁልጊዜ ተመሳሳይ ሆኖ ይቀጥላል፦ ለተጎጂዎች ጸሎት እና ተጨባጭ ድጋፍ፣ ለእውነት ገለልተኛ ምስክርነት (ልክ እንደ ኤልያስ በናቡቴ ታሪክ)፣ የመንግሥት ኃላፊነት እንዲወጣ መጠየቅ (ሮሜ 13፡4 የመንግሥትን የፍትህ ኃላፊነት እንደሚያስረዳ)፣ እና ከበቀል ይልቅ የክርስቶስን የእርቅ መንገድ መከተል (ኤፌሶን 2፡14-16) ናቸው።
ማህበራዊ ፍትህ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ጥልቅ ሥር ያለው፣ ከእግዚአብሔር ባህርይ የሚመነጭ እውነተኛ ጭብጥ ነው። ወግ አጥባቂ ፕሮቴስታንታዊ ትርጓሜ ይህንን እውነት ሙሉ በሙሉ ያረጋግጣል፤ ነገር ግን ሁለት ወሳኝ ጥበቃዎችን ያስቀምጣል፦ አንደኛ፣ የፍትህ ትርጓሜ ምንጩ የእግዚአብሔር ቃል እንጂ ተለዋዋጭ ዘመናዊ ርዕዮተ-ዓለም መሆን የለበትም፤ ሁለተኛ፣ ዘላቂ ማህበራዊ ለውጥ የሚመጣው ከግል ልብ ዳግም መወለድ እንጂ ከውጭ ከተጫነ መዋቅራዊ ግፊት ብቻ አይደለም። ቤተክርስቲያን ስለዚህ ወንጌልን በታማኝነት እየሰበከች፣ በምህረት ተግባር እየተሳተፈች፣ እና እያንዳንዱ አማኝ በዜግነቱ ውስጥ በጥበብ እየተሳተፈ፣ የእግዚአብሔርን ፍትህ በዚህ ትውልድ ልታሳይ ትችላለች - ልክ እንደ አቡነ ጴጥሮስ እና ቄስ ጉዲና ቱምሳ፣ በእምነት፣ በትህትና እና ለእውነት በጸናች ታማኝነት።
የተጠቀሱ ምንጮች (ለተጨማሪ ንባብ)፦ Herman Bavinck, Reformed Dogmatics; Abraham Kuyper, Lectures on Calvinism; Carl F.H. Henry, The Uneasy Conscience of Modern Fundamentalism; Christopher J.H. Wright, Old Testament Ethics for the People of God; Thaddeus Williams, Confronting Injustice Without Compromising Truth; Voddie Baucham, Fault Lines; David VanDrunen, Living in God's Two Kingdoms; Timothy Keller, Generous Justice.