ኢሬቻ፣ ዋቄፋና እና ክርስትና
"ከእኔ በቀር ማንም የለም"
ማንኛውም ጥብቅ የሆነ የንጽጽረ-ሥነ-መለኮት ትንተና መጀመር ያለበት፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን የያህዌን ጽንሰ-ሐሳብ በጥንቃቄና በብቃት በማስቀመጥ ነው። ያህዌ በእኩል ሜዳ ላይ እንደሚወዳደሩት የአረማውያን አማልክት ከብዙዎቹ አንዱ ሳይሆን፤ ማንነቱ ራሱ ማንኛውንም ዓይነት ንጽጽር የማይፈቅድ፣ ህልውናውን ከራሱ ያገኘና ራሱን በመለኮታዊ መገለጥ የሚያሳውቅ አምላክ ነው። በአሥርቱ ትእዛዛት ውስጥ ቀዳሚው ድንጋጌ የሆነው "ከእኔ በቀር ሌሎች አማልክት አይሁኑልህ" (ዘጸአት 20፥3)፣ በብዙ አማልክት አምልኮ ሥርዓት ውስጥ ሊፈጠር ከሚችል የተፎካካሪነት ሥጋት የመነጨ ተግባራዊ መመሪያ ሳይሆን፤ ከያህዌ ፍጹም ልዩነት የመነጨ የህልውና አዋጅ ነው።
ይህ ጽሁፍ መነሻውን የሚያደርገው፣ የፍጥረት ሁሉ ጌታ ከሆነው ከልዑል እግዚአብሔር (ያህዌ) ፍጹም ሉዓላዊነትና አንደበታዊ አዋጅ ላይ ነው። በነቢዩ ኢሳይያስ መጽሐፍ 45፥5-6 ላይ፣ ሰማይንና ምድርን የዘረጋው አምላክ በታላቅ ግርማ እንዲህ ሲል ይናገራል፦ "እኔ እግዚአብሔር ነኝ፥ ከእኔም ሌላ ማንም የለም፤ ከእኔ በቀር አምላክ የለም... ከፀሐይ መውጫ ጀምሮ እስከ ምዕራብ ድረስ ከእኔ በቀር ማንም እንዳሌለ ያውቁ ዘንድ፤ እኔ እግዚአብሔር ነኝ፥ ሌላም የለም።" ይህ ኃይለኛ ቃል፣ በሰዎች መካከል ለክርክር የቀረበ ርዕዮተ-ዓለማዊ ሐሳብ፣ ወይም ከብዙ ሃይማኖታዊ አማራጮች አንዱ ሆኖ የሚወሰድ አይደለም። ይልቁንም፣ የመላው መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት የማዕዘን ራስ የሆነ፣ የፍጥረትን ሚዛን የጠበቀና የሰው ልጅ ነፍስ ከፈጣሪዋ ውጪ በሌላ በማንም ልታርፍ እንደማትችል የሚያረጋግጥ ዘላለማዊ የህልውና እውነት ነው። አምላካችን እግዚአብሔር ይህንን ሲያውጅ፣ ዓለምን ከከበባት የጣዖትና የባዕድ አምልኮ ጨለማ ውስጥ ሰውን ወደ አስደናቂው ብርሃኑ ሊጠራው ፈልጎ ነው።
በዚህ ጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ላይ በመመሥረት፣ የሰው ልጅ በታሪክ ውስጥ ከፈጣሪው ይልቅ ፍጥረትን ወደ ማምለክ እንዴት እንዳዘነበለ በንጽጽር መመልከት እንችላለን። የእግዚአብሔር ቃል በጥንታዊው የቅርብ ምሥራቅ ፣ በግብጽ፣ በባቢሎን፣ እንዲሁም በከነዓን ምድር የነበረውን የበኣልን አምልኮ በጥብቅ ያወግዛል። የእነዚህ ጣዖት አምልኮዎች ዋነኛ መገለጫ፣ ሰዎች በሚያዩት ተፈጥሮ (እንደ ዛፍ፣ ወንዝ፣ ተራራ፣ ዝናብና ፀሐይ) ውስጥ መለኮታዊ ኃይል አለ ብለው ማመናቸውና፣ ከተፈጥሮ ጀርባ ያሉትን አጋንንታዊ መናፍስት እንደ መካከለኛ አድርገው ማምለካቸው ነበር። ነቢዩ ኤርምያስም ሆነ ኤልያስ በዘመናቸው የተጋደሉት፣ ሕዝቡ እውነተኛውን አምላክ ትተው፣ ሕይወት ለሌለው ተፈጥሮና በጀርባው ላለ የጨለማ ኃይል እንዳይሰግዱ ነበር። ፍጥረትን ከፈጣሪ ጋር የማደባለቅ ይህ መንፈሳዊ ስህተት፣ ሰውን ወደ ውድቀትና ከእግዚአብሔር ኅብረት ወደ መለየት የሚያመራ አደገኛ መንገድ ነው።
ይህንኑ ታሪካዊና መንፈሳዊ ዳራ ይዘን ወደ አፍሪካ አህጉር ስንመጣ፣ በሰፊው የአፍሪካ ባህላዊ ሃይማኖት ውስጥ የሚንጸባረቀው ተመሳሳይ ሥዕል እናገኛለን። በተለይም በኦሮሞ ሕዝብ ባህላዊ ሃይማኖት ውስጥ ማዕከላዊ ስፍራ ያለውን የ'ኢሬቻ' በዓልንና 'ዋቄፋና' የተሰኘውን ሀገር-በቀል መንፈሳዊ ሥርዓት፣ ከእግዚአብሔር ቃል አኳያ ስንመዝነው፣ ከላይ ከተጠቀሱት ጥንታዊ የጣዖት አምልኮዎች ጋር መዋቅራዊ አንድነት እንዳላቸው በግልጽ እንረዳለን። በእነዚህ ሥርዓቶች ውስጥ ጎልቶ የሚታየው ተፈጥሮን የማምለክ ዝንባሌ (ውሃን፣ ዛፍንና ተራራን ከመለኮት ጋር ማዋሃድ)፣ እንዲሁም የመናፍስት መካከለኝነት፣ መጽሐፍ ቅዱስ ከሚሰብከውና "በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ ነው፥ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው" (1ኛ ጢሞ. 2፥5) ከሚለው ብቸኛና ንጹሕ የእውነት መንገድ ጋር ፈጽሞ ይጋጫል።
ይህ ጽሁፍ ለክርስቲያኑ የሚያስተላልፈው መልእክት እጅግ የጠራና የማያወላውል ነው። እውነተኛው አማኝ የሰማይና የምድር ፈጣሪ በሆነው በሕያው እግዚአብሔር ብቸኛ አምላክነት ላይ የጸና እምነት አለው። የያህዌ አምልኮ፣ ግማሽ ልብን፣ የተከፋፈለ ታማኝነትን፣ ወይም ሌላ ትይዩ የመንፈሳዊ ኃይል ምንጭን ፈጽሞ አይታገሥም። ቅዱሱ አምላክ፣ ክብሩን ለሌላ፣ ምስጋናውንም ለተቀረጹ ምስሎች ወይም ለፍጥረት አይሰጥም። በመሆኑም፣ የእግዚአብሔር ሕዝብ ከእንደዚህ ዓይነት ባህላዊ የጣዖትና የመናፍስት ሥርዓቶች ራሳቸውን ነቅለው፣ በመንፈሳዊ ንጽህናቸውንና ታማኝነታቸውን በመጠበቅ፣ በክርስቶስ ኢየሱስ ብርሃንና እውነት ብቻ ሊመላለሱ ይገባቸዋል። ክርስትና ባህልን አይጠላም፤ ነገር ግን ነፍስን ከሚያረክስና የእግዚአብሔርን ክብር ከሚነጥቅ ማንኛውም መንፈሳዊ ልምምድ ጋር ኅብረት የለውም። ይህ የነፍስን ጌታ ከምንም በላይ የማፍቀርና፣ ለዘላለማዊው ቃሉ ሙሉ በሙሉ የመገዛት መንፈሳዊ ግዴታችን ነው።
ያህዌ፡ ተነጻጻሪ የሌለው አምላክ ነው
ማንኛውም ጥብቅ የንጽጽር ጥናት፣ ከያህዌ ማንነት ፍጹምነት መጀመር አለበት። ያህዌ በእኩል ሜዳ ላይ ከሚወዳደሩ የብሔራት ጠባቂ አማልክት አንዱ ሳይሆን፣ ማንነቱ ራሱ ንጽጽርን የማይፈቅድ አምላክ ነው። "ከእኔ በቀር ሌሎች አማልክት አይሁኑልህ" (ዘጸአት 20፥3) የሚለው የመጀመሪያው ትእዛዝ፣ በብዙ አማልክት አምልኮ መካከል ለሚፈጠር ውድድር የተሰጠ ተግባራዊ ደንብ ሳይሆን፣ ከያህዌ ፍጹም ልዩነት የሚመነጭ የህልውና ድንጋጌ ነው። ይህ አዋጅ በኢሳይያስ 45፥5-6 ላይ ወደ ከፍተኛ ደረጃው ይደርሳል፤ በዚያ ያህዌ "ከእኔ በቀር ማንም የለም" ሲል፣ ማርዱክን፣ በኣልን፣ ወይም ማንኛውንም ሌላ የተፈጥሮ ወይም የጎሳ አምላክ ከእርሱ ጋር በንጽጽር እንኳ ማቅረብ ስሕተት መሆኑን ያውጃል። ይህ የያህዌ ራስ-ህልውና ፣ "ያለና የሚኖር" (ዘጸአት 3፥14) በሚለው ስሙ ውስጥ ተገልጿል፤ ያህዌ ከየትኛውም ተፈጥሯዊ ኃይል፣ ከሰማይ አካላት፣ ከወንዞች፣ ከዛፎች ወይም ከቅድመ-አያቶች መንፈስ ያልመጣ፣ ራሱ ብቻውን ምንጭ የሆነ አምላክ ነው። ማንኛውም ዓይነት ከፍጥረት አካላት ጋር ያለ የመለኮት ውህደት ፣ ግብጻዊ፣ ከነዓናዊ፣ ባቢሎናዊ ወይም ኩሻዊ/ኦሮሞአዊ ይሁን፣ በያህዌ ማንነት ፍጹም የተከለከለ ነው።
ከዚህ በተጨማሪ፣ ያህዌ የቃል ኪዳን አምላክ ነው፤ ራሱን በታሪክ ውስጥ ለተወሰነ ሕዝብ ገልጦ፣ ያንን ሕዝብ በደም ያጸደቀ፣ በቃል ኪዳን ለራሱ የሚያደርግ አምላክ ነው (ዘፍ 15፤ ዘጸ 24፤ ኤር 31)። ይህ የቃል ኪዳን ግንኙነት በተፈጥሮ ዑደት ላይ የተመሠረተ አጠቃላይ ሥርዓት ሳይሆን፣ ግላዊ፣ ታሪካዊ እና ልዩ ነው። የያህዌ የድነት ሥራ በክርስቶስ መስቀል ላይ ፍጻሜውን ያገኘ ሲሆን፣ ይህ የድነት ታሪክ በሌላ በማንኛውም ሃይማኖታዊ ሥርዓት ውስጥ ትይዩ የሌለው፣ ደግሞ ሊደገም የማይችል ነው (ዕብ 9፥26-28)።
የአብርሃም፣ የይስሐቅና የያዕቆብ አምላክ ግላዊና ታሪካዊ ስም
ያህዌ ራሱን ለሙሴ ሲገልጥ የተጠቀመበት ስያሜ፣ "ያለና የሚኖር" ከሚለው ረቂቅ ህያው መግለጫ ባሻገር፣ በጣም ግላዊና ታሪካዊ በሆነ ስም ጭምር የተያያዘ ነው፦ "የአባቶቻችሁ አምላክ የአብርሃም አምላክ የይስሐቅም አምላክ የያዕቆብም አምላክ" (ዘጸአት 3፥6፤ 3፥15)። ይህ ስያሜ በእጅጉ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም ያህዌ ራሱን ከአንድ ረቂቅ የኮስሞስ ኃይል ወይም ከአንድ የተወሰነ ተፈጥሯዊ ክስተት (ፀሐይ፣ ዝናብ፣ ወንዝ) ጋር ሳይሆን፣ ከተወሰኑ ግለሰቦችና ከእነርሱ ታሪካዊ ጉዞ ጋር በቀጥታ ያስተሳስራል። ኢየሱስ ራሱ ይህንኑ ስም ጠቅሶ፣ ያህዌ "እግዚአብሔር የሕያዋን አምላክ ነው እንጂ የሙታን አይደለም" (ማቴዎስ 22፥32) ብሎ ህያው መሆኑን በማረጋገጥ፣ ይህ ግላዊ ቃል ኪዳናዊ ስም ዘላለማዊ የሕይወት ትርጉም እንዳለው አስተምሯል። ይህ ከዋቃ ወይም ከየትኛውም ተፈጥሮ-ተኮር ከፍተኛ አምላክ ጽንሰ-ሐሳብ ጋር ሲነጻጸር ወሳኝ ልዩነት ይፈጥራል፤ ዋቃ ከተወሰኑ ግለሰቦች ወይም ከቤተሰብ ትውልዶች ጋር በስም የተቆራኘ ታሪካዊ ማንነት የለውም፤ ይልቁንም እንደ አጠቃላይ የጎሳ ወይም የተፈጥሮ ኃይል ምንጭ ተደርጎ ይታመናል። ያህዌ ግን "የአብርሃም፣ የይስሐቅና የያዕቆብ አምላክ" በመባል፣ ራሱን በተለየ የቤተሰብ፣ የትውልድና የቃል ኪዳን ታሪክ ውስጥ በንቃት ጣልቃ የሚገባ አካል አድርጎ ገልጿል፤ ይህ ደግሞ በጥንታዊው የቅርብ ምሥራቅ ወይም በአፍሪካ ባህላዊ ሃይማኖቶች ውስጥ ትይዩ የሌለው ልዩ ክስተት ነው።
ያልተፈጠረው ፈጣሪ፡ የያህዌ ልዩነት ከፍጥረት ሁሉ
የያህዌ ልዩነት ከምንም ፍጡር፣ ከየትኛውም መንፈሳዊ ኃይል፣ ከጣዖት፣ ከገዥ ወይም ከፍጥረት አካል ሁሉ ጋር ሲወዳደር፣ ወደ ጥልቀቱ የሚደርሰው “እርሱ ከሌሎች የበለጠ ኃያል ነው” ከሚለው መጠናዊ ንጽጽር ስንወጣ ብቻ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ የሚደነግገው እውነት በባሕርይው ጥራታዊ እና ልዩ ነው፦ ያህዌ ካልተፈጠረው ፈጣሪ ምድብ ውስጥ ብቸኛው ነዋሪ ሲሆን፣ መላዕክትን፣ ሰውን፣ እንስሳትን፣ ከዋክብትን፣ ፕላኔቶችን፣ ሕዝቦችን፣ ገዥዎችን፣ መንፈሳዊ ኃይላትን እና ማንኛውንም ሌላ ፍጡር ጨምሮ ከእርሱ ውጭ ያለው ነገር ሁሉ ያለ ልዩነት በፍጥረት ምድብ ውስጥ ይወድቃል። ይህ ልዩነት በያህዌ ስፍራ ውስጥ ካሉት ተወዳዳሪ ተብዬዎች ልዕልና ሳይሆን፣ ራሱ የህልውና ምድብ ውስጥ ካለ ፍጹም ብቸኝነት የመነጨ ነው።
ፈጣሪና ፍጥረት፡ የማይታለፍ ድንበር
የመጽሐፍ ቅዱስ ቀዳሚ ቃል፣ "በመጀመሪያ እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን ፈጠረ" (ዘፍጥረት 1፥1) የሚለው፣ መላውን የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-መለኮት የሚወስን ድንጋጌ ነው። ያህዌ በኮስሞስ ውስጥ ካልተገኘ፣ ከቅድመ-ነባር ቁስ፣ ከተፈጥሮ ኃይል፣ ከጊዜና ከቦታ፣ ወይም ከሌላ አምላክ ያልመነጨ፤ ይልቁንም ከፍጥረት በፊት የነበረና ፍጥረትን ወደ ህልውና ያመጣ አምላክ ነው። "ተራሮች ሳይወለዱ፥ ምድርም ዓለምም ሳይሠሩ፥ ከዘላለም እስከ ዘላለም ድረስ አንተ ነህ" (መዝሙር 90፥2) የሚለው ቃል፣ ከፍጥረት አስቀድሞ የነበረውን የያህዌን ማንነት ያሳያል። ኢሳይያስ ይህንኑ እውነት አጠናክሮ፣ ያህዌ "ሰማያትን ብቻዬን የዘረጋሁ ምድርንም ያጸናሁ" (ኢሳይያስ 44፥24) መሆኑን፣ እንዲሁም "ብርሃንን ሠራሁ፥ ጨለማንም ፈጠርሁ... ይህን ሁሉ ያደረግሁ እግዚአብሔር እኔ ነኝ" (ኢሳይያስ 45፥7) በማለት ይመሰክራል፤ ያህዌ ምድርን የፈጠረ፣ ያደረጋትም እርሱ ራሱ እንደሆነ በኢሳይያስ 45፥12 እና 45፥18 ላይ ተደግሞ ተነግሯል። ይህ እውነት ወደ አዲስ ኪዳን ሲሸጋገር፣ ዮሐንስ ስለ ቃሉ (ሎጎስ) "ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም" (ዮሐንስ 1፥3) ሲል፣ ጳውሎስም በአርዮስፋጎስ ያህዌ "ዓለሙንና በእርሱ ያለውን ሁሉ የፈጠረ" አምላክ ሲሆን፣ "በእጅ በተሠራ መቅደስ አይኖርም... እርሱም ሕይወትንና እስትንፋስን ሁሉንም ለሁሉ ይሰጣልና አንዳች እንደሚጎድለው በሰው እጅ አይገለገልም" (ሐዋርያት ሥራ 17፥24-25) ሲል ያረጋግጣል። ቆላስይስ 1፥16-17 ደግሞ "በሰማይና በምድር ያሉት፥ የሚታዩትና የማይታዩትም... ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል፤ እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል" በማለት፣ ራእይ 4፥11 ደግሞ ያህዌ "አንተ ሁሉን ፈጥረሃልና በፈቃድህም ሆነዋልና ተፈጥረውማልና" ክብርና ምስጋና ይገባዋል በማለት ይደመድማሉ። ስለዚህ ያህዌ በኮስሞስ ውስጥ ያለ ፍጡር አይደለም፤ ኮስሞስ በያህዌ ላይ ጥገኛ የሆነ ፍጥረት ነው።
ፍጥረት ከምንም፡ ማደራጀት ሳይሆን መፍጠር
መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ፍጥረት የሚሰጠው ምስክርነት፣ ያህዌ ቀድሞ የነበረን ቁስ ወይም ትርምስ አደራጅቶ ኮስሞስን እንደሠራ አያስተምርም፤ ይልቁንም ከራሱ ውጭ የነበረ ነገር ሁሉ ምንጩ ራሱ እርሱ መሆኑን ያስተምራል። ዕብራውያን 11፥3 ይህንን ግልጽ አድርጎ፣ "ዓለሞች በእግዚአብሔር ቃል እንደ ተዘጋጁ፥ ስለዚህም የሚታየው ነገር ከሚታዩት እንዳልሆነ በእምነት እናስተውላለን" ይላል፤ ማለትም ፍጥረት ምንጩ ከሚታይ ወይም ቀድሞ ከነበረ ቁስ አልነበረም። ሮሜ 4፥17 በተመሳሳይ፣ ያህዌ "ሙታንን ሕያው በሚያደርግ የሌለውንም እንዳለ አድርጎ በሚጠራ" አምላክ መሆኑን ይመሰክራል፤ ይህ ቃል በራሱ በያህዌና በተቀረው ህልውና ሁሉ መካከል ያለውን ህልውናዊ ልዩነት ያጸናል። ላቲኑ ሐረግ creatio ex nihilo ("ከምንም መፍጠር") ራሱ በቀጥታ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅስ ሳይሆን፣ ከእነዚህና ከሌሎች ተዛማጅ ጥቅሶች ተነስቶ በክርስቲያን ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የተቀረጸ ሥነ-መለኮታዊ ማጠቃለያ ቃል መሆኑን መገንዘብ ተገቢ ነው፤ ይህም ሆኖ ግን የቃሉ ይዘት ራሱ ከቀኖናዊው ምስክርነት በቀጥታ የተገኘ ነው።
ያህዌ በፍጥረት ሥርዓት ውስጥ አይካተትም
"ከእኔ በፊት አምላክ አልተሠራም ከእኔም በኋላ አይሆንም" (ኢሳይያስ 43፥10) የሚለው ቃል፣ ያህዌ ራሱ "ካልተፈጠሩት" ምድብ ውስጥ ብቻውን መገኘቱን ይደነግጋል፤ ኢሳይያስ 44፥6 እና 45፥5-6 ይህንኑ ደግመው ያጸናሉ። ይህ እውነት "ያህዌ ከሌሎቹ ይበልጣል" ከሚል ደካማ ንጽጽር በጣም የላቀ ነው። መላዕክት፣ ሰዎች፣ እንስሳት፣ ከዋክብት፣ ፕላኔቶች፣ ሕዝቦች፣ ገዥዎች እና መንፈሳዊ ኃይላት ሁሉ ያሉት ስለ ተፈጠሩ ነው፤ ያህዌ ግን ህልውናውን ከራሱ ውጭ ካለ ምንም ነገር አይቀበልም። ይህ ደግሞ ልዩነቱን ወደ ጥራታዊ ደረጃ ከፍ ያደርገዋል፦ ያህዌ ከፍጥረት ጋር ስለ ኃይል ደረጃ የሚወዳደር ሳይሆን፣ ራሱ ፈጣሪ ስለ ሆነ፣ የተቀረው ደግሞ ፍጥረት ስለ ሆነ በምድብ ደረጃ ይለያል።
ፈጣሪ → ደጋፊ → ገዥ
የያህዌ ግንኙነት ከፍጥረት ጋር በመፍጠር ተግባር ብቻ አያበቃም። ነህምያ 9፥6 እና መዝሙር 104 እንደሚያስተምሩት፣ ያህዌ የፈጠረውን ሁሉ ያለማቋረጥ ይደግፋል፣ ይጠብቃል፣ ይመግባል። ጳውሎስ "በእርሱ ሕያዋን ነንና እንንቀሳቀሳለንም እንኖርማለንም" (ሐዋርያት ሥራ 17፥28) ሲል፣ ቆላስይስ 1፥17 ደግሞ "ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል" ሲል፣ ዕብራውያን 1፥3 ደግሞ ክርስቶስ "ሁሉንም በስልጣኑ ቃል እየደገፈ" መሆኑን ሲናገር፣ ሁሉም አንድ ወጥ የሆነ ንድፍ ያስተምራሉ፦ ያህዌ ይፈጥራል → ያህዌ ይደግፋል → ያህዌ ይገዛል። ፍጥረት በራሱ የቆመ ወይም ራሱን ችሎ የሚንቀሳቀስ ሥርዓት አይደለም፤ በያህዌ ላይ ያለማቋረጥ ጥገኛ የሆነ እውነታ ነው። ይህ ሦስት እርከን ያለው ግንኙነት ብቻውን ያህዌን ከየትኛውም “ፈጥሮ የተወ” ወይም “በተፈጥሮ ውስጥ ተውጦ የቀረ” አምላክ ጽንሰ-ሐሳብ ይለየዋል።
ልዕልናና ውስጠ-ህልውና፡ ከፍጥረት በላይና በፍጥረት ውስጥ
መጽሐፍ ቅዱስ የያህዌን ልዕልና እና ውስጠ-ህልውና በሚያምር ሚዛን ይይዛል። ሰሎሞን "እግዚአብሔር በእውኑ በምድር ላይ ይቀመጣልን? እነሆ፥ ሰማዩና የሰማያት ሰማይ ይይዝህ ዘንድ አይችልም" (1ኛ ነገሥት 8፥27) ሲል፣ ኢሳይያስ 66፥1 ደግሞ "ሰማይ ዙፋኔ ነው፥ ምድርም የእግሬ መረገጫ ናት" በማለት ያህዌ በምንም ፍጥረት ወይም ስፍራ እንደማይወሰን ያውጃል። በተመሳሳይ ጊዜ ግን፣ መዝሙር 139፥7-10 "ከመንፈስህ ወዴት እሄዳለሁ? ከፊትህስ ወዴት እሸሻለሁ?" ሲል፣ ኤርምያስ 23፥23-24 "እኔ የቅርብ አምላክ ነኝ እንጂ የሩቅ አምላክ አይደለሁምን?... ሰማይንና ምድርን የምሞላ እኔ አይደለሁምን" ሲል፣ ጳውሎስም "ከእያንዳንዳችን የራቀ ባይሆንም... በእርሱ ሕያዋን ነንና እንንቀሳቀሳለንም እንኖርማለንም" (ሐዋርያት ሥራ 17፥27-28) ሲል፣ ያህዌ በፍጥረት ውስጥ በግላዊ ቅርበት እንደሚገኝ ያስተምራሉ። ይህ ውስጠ-ህልውና ግን ያህዌ ከፍጥረት ጋር አንድ ነው ማለት እንዳልሆነ በጥንቃቄ መረዳት ያስፈልጋል፤ መጽሐፍ ቅዱስ የተፈጥሮ አምልኮን ወይም ፍጥረት የያህዌ አካል ነው የሚለውን ግንዛቤ ፈጽሞ አይደግፍም። ፍጥረት በያህዌ ላይ ጥገኛ ነው፤ ያህዌ ግን በፍጥረት ላይ ጥገኛ አይደለም።
ያህዌ እና ጣዖታት፡ የፍጥረት ንብረት የማምለክ አስቂኝ ተቃርኖ
የጣዖት ስላቅ እና የሕያው አምላክ ግርማ፦ በኢሳይያስ 40-46 እና በመዝሙር 115 ላይ የሚገኘው ቃል፣ የሰውን ልጅ መንፈሳዊ ዕውርነትና የጣዖት አምልኮን ቂልነት በሚያስደንቅ ስላቅ ያጋልጣል። የሰው ልጅ፣ ታላቁ ፈጣሪ ያህዌ ከፈጠረው ተፈጥሮ ላይ አንድ ቁራጭ እንጨት ወይም ድንጋይ ይወስድና፣ በገዛ እጁ ጠርቦ አምላክ ያበጃል፤ ከዚያም ተመልሶ ለራሱ የእጅ ሥራ ይሰግዳል! ነቢዩ ኢሳይያስ (46፥1-7) ይህንን መንፈሳዊ ኪሣራ ሲገልጸው፣ የሰዎች ጣዖታት በከብቶችና በሰዎች ትከሻ ላይ ተጭነው የሚጓዙ፣ የደከመውን እንስሳ እንኳ ማሳረፍ የማይችሉ "ከባድ ሸክሞች" እንደሆኑ ያሳያል። ጣዖት ራሱን ከውድቀት ማዳን አይችልም፣ ሲጠሩትም አይሰማም። ያህዌ ግን ሕዝቡን ከማኅጸን ጀምሮ እስከ ሽምግልናና ሽበት ድረስ የሚሸከምና የሚያድን ሕያው አምላክ ነው!
የፍጥረት ተቃርኖ፦ መዝሙረኛው በበኩሉ (መዝሙር 115፥4-8) "የአሕዛብ ጣዖታት ብርና ወርቅ የሰው እጅ ሥራ ናቸው። አፍ አላቸው አይናገሩም፣ ዓይን አላቸው አያዩም" በማለት መለኮታዊውን ንጽጽር ያቀርባል። ልዩነቱ እጅግ የሰፋ ነው፦ ያህዌ ሰውን በራሱ መልክ ይፈጥራል፤ ሰው ግን ጣዖትን በገዛ ምኞቱ ይቀርጻል። ያህዌ የሕይወት እስትንፋስ ይሰጣል፤ ጣዖት ግን ያለውን ጉልበት ይመጥጣል። ያህዌ በታሪክ ውስጥ ጣልቃ ገብቶ ይናገራል፣ ይሰራል፣ ይታደጋል፤ ጣዖት ግን ደንቆሮ፣ ዕውርና ምንም ማድረግ የማይችል ባዶነት ነው። ቃሉ "የሚያደርጉአቸው፥ የሚያምኑባቸውም ሁሉ እንደ እነርሱ ይሁኑ" እንደሚል፣ ጣዖትን የሚያመልክ እንደ ጣዖቱ ዕውርና ደንቆሮ ሲሆን፣ ሕያዉን ያህዌን የሚያመልክ ግን እንደ አምላኩ የሕይወትና የብርሃን ተካፋይ ይሆናል።
የመንፈሳዊ ዓለም ልየታ፦ ይሁን እንጂ፣ ይህ የጣዖት ውግዘት ከመስዋዕቱ ጀርባ ያለውን የጨለማ ዓለም አሠራር አያድበሰብስም። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ግዑዝ ጣዖታት (የእንጨትና የድንጋይ ምስሎች)፣ ስለ አጋንንታዊ ኃይላት፣ ስለ ወደቁ መላእክት፣ እና አሕዛብ ስለሚያመልኩአቸው "አማልክት" ሲናገር፣ ሁሉንም በአንድ ጠፍጣፋ ጽንሰ-ሐሳብ ውስጥ አይደባልቀውም። ግዑዙ ጣዖት ምንም ቢሆንም፣ ከጣዖቱ ጀርባ ግን አጋንንት አሉ (1ኛ ቆሮ 10፥20)። ይህ ጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርት፣ ልዩ ልዩ የሆኑትን የመንፈሳዊ ዓለም ምድቦች እውቅና እየሰጠ፣ ነገር ግን የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር (ያህዌ) ከእነዚህ ሁሉ ፍጡራን፣ ኃይላትና አማልክት በላይ ዙፋኑን የዘረጋ፣ ፍጹም የተለየ፣ አቻ የሌለውና በብቸኝነት የሚያዝዝ ሉዓላዊ አምላክ መሆኑን በግርማ ይደነግጋል!
ራስ-ህልውናና ዘላለማዊነት፡ "ያለና የሚኖር እኔ ነኝ"
የታላቁ "እኔ ነኝ" (I AM) መገለጥ እና ራስ-ገዝ ህልውናው፦ እግዚአብሔር በሚነድደው ቁጥቋጦ ውስጥ ለሙሴ ራሱን ሲገልጥ፣ ማንነቱን ያሳወቀው በምድር ላይ አቻ በሌለው ታላቅ ስም ነበር፡- "ያለና የሚኖር እኔ ነኝ" (ዘጸአት 3፥14-15)። ይህ መለኮታዊ አዋጅ፣ ያህዌ ህልውናውን ከማንም ያልተዋሰ፣ በማንም ያልተፈጠረና፣ ለመኖሩ ከእርሱ ውጭ በሆነ በማንኛውም ኃይል ላይ የማይደገፍ ራስ-ገዝ አምላክ መሆኑን ያስተላልፋል። ፍጥረት ሁሉ መነሻ አለው፤ ያህዌ ግን የሁሉ መነሻ እንጂ እርሱ ራሱ መነሻ የለውም።
ከዘመን ውጭ የሆነው የዘመናት ጌታ ፦ የያህዌ ዘላለማዊነት ማለት በጊዜ ውስጥ ረዥም ዘመን የኖረ ማለት ሳይሆን፣ ጊዜን ራሱን ፈጥሮ ከጊዜ ውጭ የቆመ ማለት ነው። መዝሙረኛው ዳዊት፣ "ተራሮች ሳይወለዱ... ከዘላለም እስከ ዘላለም ድረስ አንተ ነህ" (መዝሙር 90፥2) በማለት ይህንን ታላቅ ሚስጥር ይዘምራል። ነቢዩ ኢሳይያስም ይህንን መለኮታዊ ሉዓላዊነት ሲያስተጋባ፣ "እኔ እግዚአብሔር ፊተኛው ነኝ፥ ከኋለኞቹም ዘንድ እኔ ነኝ" (ኢሳይያስ 41፥4) እንዲሁም "እኔ ፊተኛ ነኝ እኔም ኋለኛ ነኝ፥ ከእኔ ሌላም አምላክ የለም" (ኢሳይያስ 44፥6) ይላል። በመጨረሻም ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በራእይ 1፥8 ላይ "ያለውና የነበረው የሚመጣውም ሁሉንም የሚገዛ ጌታ አምላክ፦ አልፋና ዖሜጋ እኔ ነኝ" በማለት የታሪክ ሁሉ መጀመሪያና መደምደሚያ እርሱ ራሱ መሆኑን በግርማ ያውጃል!
ፍጡርና ፈጣሪ፦ የአጋጣሚያዊ እና አስገዳጅ ህልውና ልዩነት፦ የሰውን ልጅ መንፈሳዊ ድካምና የያህዌን ፍጹምነት ለማብራራት፣ የፍልስፍና ጥበብ ራሱ ከመጽሐፍ ቅዱስ እውነት ሥር ወድቆ ቃላትን ይዋሳል። ይህንንም 'በአጋጣሚያዊ ህልውና' እና 'በአስፈላጊ/አስገዳጅ ህልውና' መካከል ባለው የሰማይና የምድር ርቀት እንረዳዋለን። እኛ የሰው ልጆች፣ ጣዖታትና ፍጥረት ሁሉ ህልውናችን "አጋጣሚያዊ" ነው፤ ማለትም ለመኖር በፈጣሪያችን ላይ ሙሉ በሙሉ ጥገኛ ነን፤ ባይፈጥረን ኖሮ አንኖርም ነበር። ያህዌ ግን "አስገዳጅ" ህልውና አለው፤ ህልውናው በራሱ ውስጥ የተያዘ፣ ሊኖር ግድ የሆነ፣ ሕይወት የባሕርዩ የሆነ ብቸኛ አምላክ ነው። ይህ የፍልስፍና ቋንቋ ግን ታላቁን የመጽሐፍ ቅዱስ መገለጥ የሚተካ ሳይሆን፣ የያህዌን የህልውና ግርማ የሰው አእምሮ በሚችለው መጠን ለማድነቅ የሚያገለግል የእግረ-መንገድ ማሳያ መሣሪያ ብቻ መሆኑን አንባቢው ልብ ሊል ይገባል።
የሕይወት ሁሉ ምንጭ
ያህዌ "ሰውን ከምድር አፈር አበጀው፤ በአፍንጫውም የሕይወት እስትንፋስን እፍ አለበት" (ዘፍጥረት 2፥7)። ሙሴ "አሁንም እኔ ብቻዬን እኔ እንደ ሆንሁ፥ ከእኔም በቀር አምላክ እንደሌለ እዩ፤ እኔ እገድላለሁ፥ አድናለሁም" (ዘዳግም 32፥39) ሲል፣ ሐና ደግሞ "እግዚአብሔር ይገድላል ያድናልም" (1ኛ ሳሙኤል 2፥6) ሲሉ ያውጃሉ። ጳውሎስም "ሕይወትንና እስትንፋስን ሁሉንም ለሁሉ ይሰጣልና..." (ሐዋርያት ሥራ 17፥25, 28) ይላል። ሕይወት ከያህዌ የሚመነጭ እንጂ ያህዌ ከሌላ ምንጭ ሕይወትን አይቀበልም። ይህ ደግሞ ያህዌን ከየትኛውም ፍጡር ወይም ፍጡራዊ ኃይል ይለየዋል።
የያህዌ አንድነት፡ ሸማ
ዘዳግም 6፥4 "እስራኤል ሆይ፥ ስማ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው" (ሸማ) የመጽሐፍ ቅዱሳዊ አሀዳዊነትና የቃል ኪዳን ታማኝነት ማዕከል ነው። ይህ ጥቅስ ከዘዳግም 4፥35፣ ዘዳግም 32፥39፣ ኢሳይያስ 43፥10-11፣ ኢሳይያስ 44፥6 እና ኢሳይያስ 45፥5-6 ጋር ተያይዞ ይነበባል። ጌታችን ኢየሱስ ራሱ ይህንኑ ትእዛዝ ጠቅሶ ትልቁ ትእዛዝ አድርጎ አስተምሯል (ማርቆስ 12፥29-32)፤ ጳውሎስም "ከአንዱ በቀር ማንም አምላክ እንደሌለ እናውቃለን... ለእኛስ ሁሉ ከእርሱ የሆነ እኛም ለእርሱ የሆንን አንድ አምላክ አብ አለን" (1ኛ ቆሮንቶስ 8፥4-6) ሲል ይህንኑ የብሉይ ኪዳን ኑዛዜ ወደ አዲስ ኪዳን ያሸጋግረዋል። በዚህ መንገድ የብሉይ ኪዳን የያህዌ አንድነት ኑዛዜ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ያለ ምንም መቆራረጥ ቀጥሏል።
ፈጣሪ-ፍጥረት ልዩነት የአምልኮ መሠረት
ትክክለኛ አምልኮ የሚመሠረተው ያህዌ ማን እንደሆነ በትክክል በመረዳት ላይ ነው። ራእይ 4፥11 "ጌታችንና አምላካችን ሆይ፥ አንተ ሁሉን ፈጥረሃልና በፈቃድህም ሆነዋልና ተፈጥረውማልና ክብር ውዳሴ ኃይልም ልትቀበል ይገባሃል" ይላል። ስለ ያህዌ ፈጣሪነት ትክክለኛ ግንዛቤ ላይ የተመሠረተው የነገረ-መለኮት ሰንሰለት እንዲህ ይነበባል፦ ፈጣሪ → ባለቤት → ደጋፊ → ሉዓላዊ ገዥ → ፈራጅ → አዳኝ → ተገቢው የአምልኮ ተቀባይ። ያህዌ ስለ ፈጠረ ብቻ አምልኮ ይገባዋል፤ ፍጥረት ግን ራሱ በራሱ ተገቢ የአምልኮ ተቀባይ ሊሆን አይችልም፣ ምክንያቱም ፍጥረት ራሱ በያህዌ ላይ ጥገኛ ስለ ሆነ ነው።
ንጽጽራዊ ማጠቃለያ
| ያህዌ | የተፈጠሩ ፍጡራን / ጣዖታት / ኮስሚክ ኃይላት |
|---|---|
| ያልተፈጠረ | የተፈጠረ |
| ዘላለማዊ | ጊዜያዊ |
| ፈጣሪ | ፍጥረት |
| የህልውና ምንጭ | በሌላ ላይ ጥገኛ ህልውና |
| ሕይወትን ይሰጣል | ሕይወትን ይቀበላል |
| ፍጥረትን ይደግፋል | ድጋፍ ይፈልጋል |
| ከፍጥረት ነፃ ሆኖ ይኖራል | በያህዌ ላይ ጥገኛ ነው |
| ኮስሞስን ፈጠረ | በኮስሞስ ውስጥ ይኖራል |
| ፍጥረትን ይገዛል | በያህዌ ጥበቃ ሥር ይተዳደራል |
| በፍጥረት ሊወሰን አይችልም | በፍጥረት ውስጥ የተወሰነ ነው |
| ይናገራል ይሠራልም | ጣዖታት ኃይል ቢስ ናቸው |
| ቃል ኪዳን ይሰጣል | የቃል ኪዳን ግዴታ ይቀበላል |
| አምልኮ ይገባዋል | አምልኮ ለያህዌ ብቻ የተሰጠ ነው |
ይህ ሠንጠረዥ የነገረ-መለኮት ውህደት (synthesis) እንጂ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚገኘው “አማልክት” የሚለው ቃል በሁሉም ስፍራ ተመሳሳይ ትርጉም ይይዛል ብሎ የሚያስተምር አይደለም።
ከደካማው “ከአማልክት አንዱ” አስተሳሰብ መራቅ
ልዩ ትኩረት የሚሻ ወሳኝ ነጥብ፣ ያህዌ ከብዙ መንፈሳዊ ፍጡራን መካከል በስፋትና በኃይል ከሁሉ የሚበልጠው ብቻ ተደርጎ አለመወከሉ ነው። ይህ ደካማ ክፍፍል ፣ ያህዌ ከሌሎች መለኮታዊ ፍጡራን ጋር በተመሳሳይ ምድብ ውስጥ እንዳለ በስህተት ያሳያል። ትክክለኛው መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም ግን በፈጣሪ እና በፍጥረት መካከል ባለው ልዩነት ላይ የተመሠረተ ነው፦ ያህዌ ልዩ የሆነው ከሌሎች ኃይላት ስለሚበልጥ ብቻ ሳይሆን፣ እርሱ ብቻ ከራሱ ውጭ ያለውን ነገር ሁሉ የፈጠረና የሚደግፍ በመሆኑ ነው። ስለዚህ የያህዌ ብቸኝነት መጠናዊ (“ከሁሉ የበለጠ ኃያል ነው”) ብቻ ሳይሆን፣ ጥራታዊና ኦንቶሎጂያዊ (“እርሱ ፈጣሪ ነው፤ የተቀረው ሁሉ በእርሱ ላይ ጥገኛ ነው”) ነው።
ፍጥረትና ቃል ኪዳን
የያህዌን ኮስሚክ ማንነት ከቃል ኪዳናዊ ማንነቱ ጋር ማገናኘት ተገቢ ነው። ሰማይንና ምድርን የፈጠረው አምላክ፣ አብርሃምን የጠራ፣ ይስሐቅንና ያዕቆብን የመራ፣ እስራኤልን ከግብጽ ባርነት ያዳነ፣ ለሙሴ ቃል ኪዳናዊ ስሙን የገለጠ አምላክ ራሱ ነው (ዘጸአት 3፥6, 15፤ ማቴዎስ 22፥31-32)። ይህ ተያያዥነት፣ ውይይቱ ወደ ረቂቅ ፍልስፍናዊ ነገረ-መለኮት ብቻ እንዳያዘነብል ይረዳል፤ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርክት የሚያሳየው ቅደም ተከተል ግልጽ ነው፦ የኮስሞስ ፈጣሪ → የአብርሃም አምላክ → የይስሐቅ አምላክ → የያዕቆብ አምላክ → የእስራኤል ያህዌ → የቃል ኪዳን ጌታ → የፍጥረት ደጋፊ → አዳኝ → በሁሉም አሕዛብ ላይ ሉዓላዊ ጌታ። በመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ ውስጥ የሚገኘው አምላክ የአንድ ወገን ብቻ የነበረ አካባቢያዊ አምላክ አልነበረም፤ ይልቁንም አብርሃምንና ዘሩን ለቃል ኪዳን ዓላማ የመረጠና በመጨረሻም ለሁሉም አሕዛብ የመዳን ዓላማውን የገለጠ ዓለም አቀፋዊ ፈጣሪ ነው።
ያህዌ ልዩ አምላክ የሆነው ዘላለማዊ፣ ያልተፈጠረ ፈጣሪ ኮስሞስ በመሆኑ፣ የአብርሃም፣ የይስሐቅና የያዕቆብ ቃል ኪዳናዊ አምላክ በመሆኑ፣ የሕይወት ምንጭና ሰጪ በመሆኑ፣ በፍጥረት ላይ ሉዓላዊ ጌታ በመሆኑ፣ እንዲሁም ያለውን ነገር ሁሉ ያለማቋረጥ በመደገፉ ነው። የተቀረው ነገር ሁሉ የፍጥረት ምድብ ውስጥ ስለሚወድቅ በያህዌ ላይ ጥገኛ ነው። ያህዌ የሚኖረው ኮስሞስ ስላለ አይደለም፤ ይልቁንም ኮስሞስ ያለው ያህዌ ስለ ፈጠረውና ስለሚደግፈው ነው።
ከጥንታዊ ቅርብ ምሥራቅ፣ ከግብጽ፣ ከባቢሎን፣ ከበኣል
እስከ አፍሪካ እና ዋቄፋና
በጥንታዊ ሃይማኖቶች ሁሉ፣ በሰው ልብ ውስጥ የተተከለው የዘላለም እውቀት (መክብብ 3፥11) አንድ ላቅ ያለ "ከፍተኛ አምላክ" እንዳለ ይመሰክራል። ነገር ግን በኃጢአት ምክንያት የሰው ልጅ ማስተዋል ስለጨለመ፣ ይህን አምላክ እጅግ የራቀ፣ የማይደረስበትና በሰው ልጆች የዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ጣልቃ የማይገባ አድርጎ ሳለው። መጽሐፍ ቅዱስ ግን ይህንን የተሳሳተ ስዕል ይሽረዋል፤ አምላካችን ያህዌ ሉዓላዊና ከፍ ያለ ቢሆንም፣ "እግዚአብሔር ለሚጠሩት ሁሉ፥ በእውነት ለሚጠሩት ሁሉ ቅርብ ነው" (መዝሙር 145፥18) በማለት የፍቅር፣ የርኅራኄና የቅርበት አምላክ መሆኑን ይመሰክራል። ፈጣሪ መራቁን ያሰበው የሰው ልጅ፣ መለኮትን በተፈጥሮ ውስጥ መፈለግ ጀመረ። ፀሐይን፣ ዝናብን፣ ግርማ ሞገስ ያላቸውን ወንዞችና ታላላቅ ዛፎችን የፈጣሪ መገለጫ አድርጎ ወሰደ። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 1፥25 ላይ እንዳለው፣ "የእግዚአብሔርን እውነት በውሸት ስለ ለወጡ በፈጣሪም ፈንታ የተፈጠረውን ስላመለኩና ስላገለገሉ ነው"። እግዚአብሔር ፍጥረትን የሠራው ክብሩን እንዲያስተጋባ (መዝሙር 19፥1) እንጂ፣ እርሱ ራሱ በፍጥረት ውስጥ ተቆልፎ እንዲመለክ አልነበረም። ያህዌ ከተፈጥሮ በላይ የሆነ፣ ፍጥረትን በቃሉ አቁሞ የሚገዛ ኃያል ፈጣሪ ነው።
በሰውና በርቀት ባለው አምላክ መካከል ያለውን ታላቅ ገደል ለመሙላት፣ ጥንታዊ ሥርዓቶች የተለያዩ መካከለኞችን ፈጠሩ። ንዑሳን-መናፍስትን፣ የሞቱ ቅድመ-አያቶችንና ልዩ ኃይል አላቸው የሚባሉ ካህናትን አቆሙ። ይህ ልማድ በከነዓን፣ በግብጽ፣ በባቢሎን፣ በሰፊው የአፍሪካ ባህላዊ እምነቶችና በኦሮሞ የዋቄፋና ሥርዓትም ውስጥ በግልጽ ይታያል። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን የጨለማ መዋቅር በክርስቶስ ብርሃን ይገፈዋል! ይህ መዋቅር ከመጽሐፍ ቅዱስ "በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ ነው፥ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው" (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፥5) ከሚለው ትምህርት ጋር ፈጽሞ ይጋጫል። እውነተኛው መካከለኛ ሙታን ወይም መናፍስት ሳይሆኑ፣ ራሱ ሕያው የሆነው የእግዚአብሔር ልጅ ነው። እነዚህ ሃይማኖቶች በተፈጥሮና በግብርና ዑደት ላይ የተመሰረቱ የመስዋዕትና የምስጋና ሥርዓቶችን ይፈጽሙ ነበር። ይህ አምላክን ለማስደሰት፣ ቁጣውን ለማብረድና ዝናብ/በረከት ለማግኘት የሚደረግ ማለቂያ የሌለው የፍርሃት ሥርዓት ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ ግን የዚህን ዑደት ባርነት ይሰብራል! ያህዌ የዘመናትና የወቅቶች ጌታ ነው፤ እርሱ የሚፈልገው ወቅታዊ የሆነ የእንስሳት ደም ሳይሆን፣ "የእግዚአብሔር መሥዋዕት የተሰበረ መንፈስ ነው፥ የተሰበረውንና የተዋረደውን ልብ እግዚአብሔር አይንቅም" (መዝሙር 51፥17) እንደሚለው ነው። ከሁሉ በላይ ደግሞ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ በመስቀል ላይ ባቀረበው የአንድ ጊዜ ፍጹም መስዋዕትነት (ዕብራውያን 10፥14) ይህንን ማለቂያ የሌለው ሥርዓት ፈጽሞ ደምድሞታል።
በኣል፣ የከነዓን የዝናብ-ፍጡር አምላክነት እና ኢሬቻ
በኡጋሪት ጽላቶች (Ugaritic texts) እንደተመዘገበው፣ በኣል የከነዓናውያን የዝናብ፣ የነጎድጓድ እና የመራባት አምላክ ሲሆን፣ ኃይሉ ከክረምት ወደ በጋ የወቅት ሽግግር ጋር በቀጥታ የተቆራኘ ነበር። እስራኤላውያን ተስፋይቱን ምድር ከገቡ በኋላ ወደ ግብርና ኑሮ ሲሸጋገሩ፣ "የበኣል ዝናብ ካልመጣ አዝመራ አይኖርም" በሚል ተግባራዊ ፍርሃት ወደ በኣል አምልኮ ሲሳቡ ታሪኩ ይመሰክራል (መሳ 2፥11-13፤ ሆሴዕ 2፥8)። ይህ ወቅታዊ የተፈጥሮ ሽግግርን ከአምልኮ ጋር የማያያዝ ስልት፣ ከኢሬቻ በዓል መዋቅር ጋር በሚያስደንቅ ሁኔታ ይመሳሰላል፤ ኢሬቻ ራሱ ከክረምት (ጋና) ወደ በጋ/መከር (ቦና) በሚደረግ ወቅታዊ ሽግግር ላይ ተመሥርቶ፣ ለዋቃ የምስጋናና የልመና መስዋዕት የሚቀርብበት በዓል ነው። ልክ እንደ በኣል አምላኪዎች፣ የኢሬቻ ተሳታፊዎችም መልካም ዝናብ፣ የሰብል ፍሬያማነት እና የማኅበረሰብ ደኅንነት ከከፍተኛው አምላክ ለማግኘት በተፈጥሮ ኃይላት ዙሪያ ይሰበሰባሉ። ነቢዩ ኤልያስ በቀርሜሎስ ተራራ ላይ የበኣል ካህናትን የተጋፈጠው በዚህ ትክክለኛ ነጥብ ላይ ነበር፤ የዝናብና የመራባት ምንጭ በኣል ሳይሆን ያህዌ ብቻ መሆኑን ለማረጋገጥ (1ኛ ነገሥት 18)። ተመሳሳይ የነገረ-መለኮት ጥያቄ ዛሬ ለክርስቲያኖችም ይቀርባል፦ የዝናብና የመከር በረከት ምንጭ ማን ነው?
ግብጽ፡ የተፈጥሮ-አምላክ ውህደት እና የወንዝ ቅድስና
የጥንቷ ግብጽ ሃይማኖት፣ ከየትኛውም ጥንታዊ ሥርዓት በላቀ መልኩ፣ መለኮትን ከተፈጥሮ ጋር ሙሉ በሙሉ አዋህዷል፤ ራ (የፀሐይ አምላክ)፣ ኦሲሪስ (የአባይ ወንዝና የሞት-ትንሣኤ ዑደት አምላክ)፣ እና ሐፒ (የአባይ ጎርፍ መንፈስ) ተጠቃሽ ናቸው። የአባይ ወንዝ ዓመታዊ ጎርፍ፣ የግብርና ዑደትን ስለሚወስን፣ ራሱ የመለኮት መገለጫ ተደርጎ ይመለክ ነበር። ይህ ክስተት፣ ምንም እንኳ በባህልና በጂኦግራፊ የራቀ ቢሆንም፣ ለውሃ አካላት በተለይም ለቢሾፍቱ ሆራ አርሰዲ ሐይቅ በኢሬቻ ውስጥ ከሚሰጠው ቅድስና ጋር መዋቅራዊ ተመሳሳይነት አለው፤ በሁለቱም ሥርዓቶች ውሃ የመንጻት፣ የበረከትና የመለኮታዊ መገኘት ቦታ ተደርጎ ይታያል። መጽሐፍ ቅዱስ ግን የግብጽን አማልክት በቀጥታ በዘጸአት ታሪክ ውስጥ ተሸንፈው ያሳያል (ዘጸ 12፥12፤ ዘኍ 33፥4)፤ ያህዌ በእያንዳንዱ መቅሰፍት የግብጽ አምላክን ድል እያደረገ፣ ወንዝ፣ ፀሐይ ወይም ማንኛውም የተፈጥሮ ኃይል ራሱን የቻለ መለኮታዊ ማንነት እንደሌለው በተግባር አረጋገጠ።
ባቢሎን፡ ጣዖት፣ የሙታን መናፍስት ፍርሃት
እና የያህዌ ሉዓላዊ ድምጽ
የሰው ልጅ ፈጣሪውን ሲተው፣ ፍርሃት የሕይወቱ ገዥ ይሆናል። የባቢሎን ሃይማኖት የዚህ ፍርሃት ማሳያ ነበር። ማዕከላዊ አምላካቸው የሆነው ማርዱክ ፣ በየዓመቱ 'አኪቱ' (Akitu) በተሰኘው የአዲስ ዓመት በዓል ላይ በታላቅ ድምቀት ይመለክ ነበር። ይህ ሥርዓት የተፈጥሮን ዑደት ለማደስ፣ ማኅበረሰቡን አንድ ለማድረግና የካህናቱን ሥልጣን ለማጽናት የሚደረግ ሰብዓዊ ጥረት ነበር። ከዚህም አልፎ፣ ባቢሎናውያን 'ኤቴሙ' (etemmu) በሚባሉ የሙታን (የቅድመ-አያት) መናፍስት ፍርሃት ታስረው ነበር፤ እነዚህ መናፍስት በሕያዋን ላይ ክፉ ተጽዕኖ እንዳያመጡ ዘወትር መሥዋዕትና የአምልኮ ሥርዓት ይቀርብላቸው ነበር። ይህ የሙታንን መንፈስ የማምለክና የማስደሰት ልማድ፣ ዛሬ በኦሮሞ ባህላዊ እምነት ውስጥ ከምናየው የቅድመ-አያቶች መንፈስ ክብር አሰጣጥና ከ'ቃሉ' (Qaallu) ተቋም የመንፈስ መካከለኝነት ጋር የሚያስገርም መንፈሳዊ ትይዩነት አለው። ይሁን እንጂ፣ የእግዚአብሔር ሕዝብ (እስራኤላውያን) በምርኮ በባቢሎን ሳሉና በዚህ የጣዖት ግርማ በተከበቡ ጊዜ፣ የሰማይና የምድር ጌታ የሆነው ያህዌ በነቢዩ ኢሳይያስ (45፥5-6) በኩል ኃያል ድምጹን አሰማ፡- "እኔ እግዚአብሔር ነኝ፥ ከእኔም ሌላ ማንም የለም፤ ከእኔ በቀር አምላክ የለም... ከፀሐይ መውጫ ጀምሮ እስከ ምዕራብ ድረስ ከእኔ በቀር ማንም እንዳሌለ ያውቁ ዘንድ፤ እኔ እግዚአብሔር ነኝ፥ ከእኔም ሌላ ማንም የለም።" ይህ መለኮታዊ አዋጅ፣ ማርዱክንም ሆነ የባቢሎንን የሙታን መናፍስት ውድቅ በማድረግ፣ እውነተኛው አምላክ የተፈጥሮ ዑደት ሳይሆን የታሪክ ሁሉ ጌታና ብቸኛ አዳኝ መሆኑን የሚያበስር የነጻነት ቃል ነው!
ሰፊው የአፍሪካ ባህላዊ ሃይማኖት፣
ዋቄፋና፣ እና የመጽሐፍ ቅዱስ ቅዱስ መለኪያ
የሰውን ልጅ ልብ የሚመረምረው የእግዚአብሔር ቃል፣ የሃይማኖትንም መንፈሳዊ ሥር በተገቢው ይመዝናል። በሰሃራ በታች ያሉ አብዛኞቹ ባህላዊ የአፍሪካ ሃይማኖቶች አንድ የሚያመሳስላቸው አሳዛኝ መንፈሳዊ ስብራት አላቸው፦ እርሱም፣ ርቆ የሄደ የበላይ ፈጣሪ እንዳለ ማሰብና ያንን ባዶነት በቅድመ-አያቶች መናፍስት አማላጅነት፣ በዛፍ፣ በወንዝና በተራራ ውስጥ ባሉ የተፈጥሮ መናፍስት፣ እንዲሁም በካህናዊ መካከለኞች (ጠንቋዮች፣ የመንፈስ ጠሪዎች) ለመሙላት መሞከር ነው። ይህ የጨለማ መዋቅር በምዕራብ አፍሪካ የዮሩባ 'ኦሪሻ' (Orisha) ሥርዓት እና በምሥራቅ አፍሪካ የናይሎቲክ ጎሳዎች መንፈሳዊነት ውስጥ ጎልቶ ይታያል፤ በኦሮሞ 'ዋቄፋና' እምነትም ውስጥ ያለው እውነታ ከዚህ የተለየ አይደለም። ምንም እንኳ 'ዋቃ' እንደ ከፍተኛው ፈጣሪ ቢታሰብም፣ በተግባር ግን የሕዝቡ ዕለታዊ መንፈሳዊ ሕይወት የታሰረው በ'ቃሉ' (Qaallu) መካከለኝነት፣ በ'አያና' መናፍስት ቁጥጥር፣ በ'አቴቴ' ሴት-መንፈስ አማላጅነት፣ እና በ'ዛር' የመገዛት ሥነ-ሥርዓቶች ባርነት ውስጥ ነው። ይህ ዓይነቱ አሠራር ከመጽሐፍ ቅዱስ የመዳን መንገድ ጋር ፈጽሞ ይጋጫል። እግዚአብሔር ሕዝቡን ከዚህ የርኩሳን መናፍስት እስራት ሊጠብቅ፣ በዘዳግም 18፥10-12 ላይ ጥብቅና ቅዱስ ሕግን አውጥቷል፡- "ሟርተኛም፣ ሞራ ገላጭም፣ አስማተኛም፣ ምትሐተኛም፣ ድግምተኛም፣ መናፍስትንም የሚጠራ፣ ጠንቋይም፣ ሙታንንም የሚጠይቅ በአንተ ዘንድ አይገኝ። ይህንም የሚያደርግ ሁሉ በእግዚአብሔር ፊት የተጠላ ነው።" ክርስትና ባህልን አያጠፋም፤ ነገር ግን በክርስቶስ ኢየሱስ ብቸኛ አማላጅነት (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፥5) የሰውን ልጅ ከዚህ የሙታን መናፍስትና የፍርሃት ቀንበር ሙሉ በሙሉ ነጻ ያወጣል!
| ሥርዓት | ከፍተኛ አምላክ | የተፈጥሮ አካል ቅድስና | መንፈሳዊ መካከለኞች | ወቅታዊ በዓል |
|---|---|---|---|---|
| ከነዓን | ኤል / በኣል | ተራራ፣ ዝናብ፣ አሼራ ዛፍ | የበኣል ካህናት | የመኸር/ዝናብ በዓላት |
| ግብጽ | ራ / አሙን | የአባይ ወንዝ ጎርፍ | ካህናት፣ ኦሲሪስ አምልኮ | የጎርፍ ዑደት በዓላት |
| ባቢሎን | ማርዱክ | ኤፍራጥስ፣ ዚግራት | ካህናት፣ ኤቴሙ መናፍስት | አኪቱ (አዲስ ዓመት) |
| ሰፊ አፍሪካ (ATR) | የበላይ ፈጣሪ | ተቀደሱ ዛፍ/ወንዝ | ቅድመ-አያት መናፍስት፣ ኦራክል | የግብርና/ወቅት በዓላት |
| ኦሮሞ ዋቄፋና | ዋቃ | ሆራ ሐይቅ፣ ኦዳ ዛፍ | ቃሉ፣ አቴቴ፣ አያና መናፍስት | ኢሬቻ፣ ቦረንቲቻ |
| መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት | ያህዌ ብቻ (ኢሳ 45፥5-6) | ፍጥረት ከፈጣሪ የተለየ ነው | ኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ (1ጢሞ 2፥5) | ምስጋና ለያህዌ ብቻ |
ይህ ንጽጽር የሚያሳየው ወሳኝ ነጥብ፣ ኢሬቻና ዋቄፋና ልዩ ወይም ገለልተኛ ክስተት ሳይሆኑ፣ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ደጋግሞ በሚታየው የተፈጥሮ-አምላክ ውህደትና የመናፍስት መካከለኝነት ሰፊ ንድፍ ውስጥ የሚወድቁ መሆናቸውን ነው። ይህ ንድፍ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተደጋጋሚ "ጣዖት አምልኮ" ተብሎ ተወግዟል፤ ጳውሎስ ራሱ "አሕዛብ የሚሠዉት ለአጋንንት እንጂ ለእግዚአብሔር እንዳይደለ እላለሁ" (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥20) ሲል ይህንኑ መርህ ያረጋግጣል። ስለሆነም ኢሬቻ በአንድ በኩል በኣል-ተኮር የከነዓን ዝናብ በዓል፣ በሌላ በኩል የግብጽ የወንዝ አምልኮ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የባቢሎን ወቅታዊ የአምልኮ ዑደት የሚጋራው ተመሳሳይ ሥነ-መለኮታዊ ስሕተት ውስጥ ይወድቃል፤ ይህውም የፍጥረትን አካል ለፈጣሪ ክብር ማቅረብ ነው (ሮሜ 1፥25)።
ዋቃ እና ያህዌ፡ የማይታረቅ ልዩነት
አንድ አምላክ መኖሩን ማመን ብቻውን የድነት ወይም የእውነተኛው እግዚአብሔር እውቀት ማረጋገጫ ሊሆን አይችልም። ውጫዊ የሆነውን አሀዳዊነት በመመልከት ብቻ፣ በኦሮሞ ባህል "አንድ ከፍተኛ አምላክ" ተብሎ የሚታመነውን 'ዋቃ' ከመጽሐፍ ቅዱሱ 'ያህዌ' ጋር አንድ ነው ብሎ መደምደም ላዩን ብቻ የሚያይ መንፈሳዊ ስህተት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ በያዕቆብ 2፥19 ላይ፣ "እግዚአብሔር አንድ እንደ ሆነ አንተ ታምናለህ፤ መልካም ታደርጋለህ፤ አጋንንት ደግሞ ያምናሉ ይንቀጠቀጡማል" በማለት፣ አሀዳዊነት (አንድ አምላክ አለ ብሎ መቀበል) ብቻውን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማንነትን እንደማያረጋግጥ በግልጽ ያስተምረናል። በታሪክ ውስጥ የግብጹ 'ራ' (Ra) እና የባቢሎኑ 'ማርዱክ' በየራሳቸው ሥርዓት ውስጥ "ከፍተኛና ብቸኛ" ተብለው ተጠርተዋል፤ ነገር ግን ይህ ከቅዱሱ፣ ከዘላለማዊውና በክርስቶስ ኢየሱስ ራሱን በግልጽ ከገለጠው ከእስራኤል አምላክ ጋር ፈጽሞ እኩል አያደርጋቸውም። ያህዌ በባሕርዩ፣ በቅድስናው፣ በፍቅሩና በመዳን ዕቅዱ ከማንኛውም የሰው ልጅ ሃይማኖታዊ ፈጠራ የተለየ ነው። ይህንን ጥልቅ መለኮታዊ እውነትና በመጽሐፍ ቅዱስ አምላክ እና በባህላዊ እምነት መካከል ያለውን መሠረታዊ የባሕርይ ልዩነት፣ ቀጥሎ የቀረበው ሠንጠረዥ በንጽጽር ቁልጭ አድርጎ ያሳያል፦
| የመለኮት መለኪያ | ዋቃ በዋቄፋና (የሰው ልጅ ፍለጋ) | ያህዌ በመጽሐፍ ቅዱስ (የመለኮት መገለጥ) |
|---|---|---|
| የህልውና ሁኔታ | በፍጥረት ውስጥ ተቆልፎ የሚታሰብ፤ ግርማው በወንዝ፣ በዛፍና በተራራ የተወሰነ፣ ከተፈጥሮ ኃይላት ጋር የተቆራኘ የተፈጥሮ አዳሪ አምላክ። | ከፍጥረት ሁሉ በላይ የሆነ ልዑል፣ ቅዱስና ሉዓላዊ ፈጣሪ። ሰማይ ዙፋኑ ምድርም የእግሩ መረገጫ የሆነች፣ ፍጥረትን በቃሉ አቁሞ የሚገዛ እንጂ በፍጥረት ውስጥ ፈጽሞ የማይወሰን አምላክ (ዘፍ 1፥1፤ ኢሳ 40፥28፤ መዝ 113፥4-6)። |
| ተነጻጻሪነት (Supremacy) | የሰውን ልጅ መንፈሳዊ ድካም በሚያንጸባርቀው ሥርዓት ውስጥ፣ እንደ ባቢሎኑ 'ማርዱክ' እና እንደ ግብጹ 'ራ'፣ በሰው አእምሮ "ከፍተኛ" ተብለው ከተሰየሙት ጣዖታዊ መዋቅሮች ጋር ግልጽ ትይዩነት ያለው። | ማንኛውንም ዓይነት ሰብዓዊ ንጽጽር በፍጹም ክብሩ የሚክድ፤ "ከእኔ በቀር ማንም የለም፤ እኔን በማን ትመስሉኛላችሁ?" በማለት ተቀናቃኝ የሌለው የዘላለም ንጉሥነቱን የሚያውጅ (ኢሳ 45፥5፤ ኢሳ 40፥25)። |
| መካከለኞች (Mediators) | በርቀት ባለው አምላክና በሰው መካከል ያለውን ገደል ለመሙላት፣ በ'ቃሉ' ካህናት፣ በ'አቴቴ' ሴት-መንፈስ፣ በ'አያና' እና በ'ዛር' የጨለማ መናፍስት አማላጅነትና ቁጥጥር ላይ የተመሠረተ የፍርሃት ቀንበር። | የሙታንና የርኩሳን መናፍስት ጥሪን በጥብቅ የሚጸየፍ (ዘዳ 18፥10-12)፤ ይልቁንም በሰውና በእግዚአብሔር መካከል ያለውን የኃጢአት ግድግዳ ያፈረሰ፣ ብቸኛው ፍጹም አማላጅ በሆነው በክርስቶስ ኢየሱስ ብቻ የሚያድን (1ኛ ጢሞ 2፥5)። |
| የድነት ሥነ-መለኮት | የሰውን ልጅ ከዘላለም ሞትና ከኃጢአት ኩነኔ የሚያድንበት ግልጽ የሆነ የመዳን መንገድ፣ የጸጋ ትምህርት ወይም የኃጢአት ሥርየት (ቤዛነት) የሌለው ባዶ ሃይማኖታዊ ልማድ። | በገዛ ልጁ በኢየሱስ ክርስቶስ ውድ ደም ፍጹምና የዘላለም ሥርየት ያዘጋጀ፣ ኃጢአተኛውን በጸጋ አጽድቆ ልጁ የሚያደርግ፣ የቤዛነትና የፍቅር አምላክ (ሮሜ 3፥24-25፤ ዕብ 9፥26-28፤ ኤፌ 1፥7)። |
| የቃል ኪዳን ግንኙነት | የሰውን ልጅ በግል የማይቀርብ፣ ነገር ግን 'ሰፉ' (Safuu) በሚባለው ግላዊ ባልሆነ፣ ርቆ በሚታይ የተፈጥሮና የሞራል ሚዛን ዑደት ላይ ብቻ የተመሠረተ ግንኙነት። | ሕዝቡን በስም የሚያውቅ፣ በሚነድደው የፍቅሩ እሳት ወደ ሰው ልጅ የወረደ፣ ከዘለዓለም እስከ ዘለዓለም በማይፈርስና በክርስቶስ ደም በታተመ አዲስ ኪዳን (New Covenant) ከእኛ ጋር የተቆራኘ ግላዊ አባት (ዘፍ 15፤ ኤር 31፥31-34)። |
| አድማስ (Scope of Kingdom) | በተወሰነ መልክዓ ምድር፣ በባህልና በደም ትስስር ላይ ብቻ የታጠረ፤ አድማሱ ለኦሮሞ-ኩሽ ማኅበረሰብ ብቻ የተወሰነ፣ ዘር-ተኮር (ጎሳዊ) መዋቅር። | ዘር፣ ቋንቋ፣ ቀለምና ብሔር ሳይለይ ፍጥረትን ሁሉ በእኩልነት በልጁ አምኖ እንዲድን የሚጠራ፣ ለዓለማት ሁሉ ብርሃን የሆነ አጽናፈ-ዓለማዊ (Universal) የሁሉ ጌታ (ማቴ 28፥19፤ ራእይ 7፥9፤ ገላ 3፥28)። |
ያህዌ የዋቃ የተሻሻለ ወይም አጠቃላይ ገጽታ አይደለም። ይህንን አድርጎ ማቅረብ፣ ኢሳይያስ 45፥5-6ን በቀጥታ የሚክድ ክፉኛ የተሳሳተ ትርጓሜ ነው። ንጽጽሩ በጥራት ደረጃ ፈጽሞ በተለያዩ የሥነ-መለኮት ምድቦች መካከል ያለ ልዩነት ነው፤ ፍጡር-"አምላክ" (creature-deity) እና ፈጣሪ-አምላክ (Creator-God) ምድቦች መካከል ያለ ልዩነት።
በሁለት ሀሳብ ማነከስ፤ ክርስቲያን፣ ኢሬቻ እና ያህዌ
ከላይ የተመለከትነው ጥልቅ መንፈሳዊ ማስረጃ አንድን ሀቅ ፍንትው አድርጎ ያሳየናል፦ ኢሬቻ ገለልተኛ፣ ማኅበራዊ ወይም ከሃይማኖት ነጻ የሆነ "ባህላዊ በዓል" ፈጽሞ አይደለም። ይልቁንም በተዋረድ ለተደረደሩ መናፍስትና ለ'ዋቃ' በቀጥታ የሚቀርብ የአምልኮ መሠዊያ ነው። በተቀደሱ ስፍራዎች መሰብሰብ፣ ጸሎትና ምስጋና ማቅረብ፣ ሣርና አበባ በተቀደሰ ውሃ ነክሮ መርጨት፣ የ'ቃሉ' ካህናዊ መሪነትና ለተፈጥሮ አካላት የሚሰጠው ልዩ ክብር፤ እነዚህ ሁሉ የባህል ውዝዋዜዎች ሳይሆኑ፣ የሌላ 'አምላክ' መንፈሳዊ ሥርዓተ-አምልኮ ናቸው። በክርስቶስ ውድ ደም የተገዛ አማኝ በዚህ ሥርዓት ውስጥ መሳተፉ፣ በመንፈሳዊ ዝሙት ርኩሰት ውስጥ መውደቅ ነው። ይህ አቋም ከሦስት የማይናወጡ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሰሶዎች ይመነጫል፦
- የቀናተኛው አምላክ ብቸኛ ዙፋን (ዘጸአት 20፥3)፦ "ከእኔ በቀር ሌሎች አማልክት አይሁኑልህ" የሚለው ትእዛዝ፣ እግዚአብሔር ክብሩን ለማንም የማያካፍል ቀናተኛ አምላክ መሆኑን ያውጃል። 'ዋቃ'ን የ'ያህዌ' ተለዋጭ ስም በማስመሰል ማምለክ፣ ይህንን የሰማይ ዙፋን የሚገዳደር የጣዖት አምልኮ ነው።
- የጨለማውን አሠራር መግፈፍ (ዘዳግም 18፥፲-12)፦ ቃሉ የሙታን መናፍስትን፣ ሟርትንና ጥንቆላን ይቃወማል። የኢሬቻ፣ የአቴቴ እና የዛር ሥርዓቶች በቀጥታ ከእነዚህ ርኩሳን መናፍስት አሠራር ጋር የተሳሰሩ በመሆናቸው፣ በእግዚአብሔር ፊት ፍጹም የተጠሉ ናቸው።
- የጌታ ማዕድ እና የአጋንንት ጽዋ (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥21)፦ ሐዋርያው ጳውሎስ "የጌታን ጽዋና የአጋንንትን ጽዋ ልትጠጡ አትችሉም" በማለት ጥልቅ መንፈሳዊ እውነትን ይገልጣል፤ ለጣዖት ከሚቀርበው ሣር፣ ውሃና መስዋዕት በስተጀርባ ያለው እውነታ አጋንንታዊ ነው። የብርሃን ልጅ ከጨለማ ማዕድ ጋር ፈጽሞ ኅብረት የለውም!
ነቢዩ ኤልያስ በቀርሜሎስ ተራራ ላይ ያቀረበው ነጎድጓዳማ ጥያቄ ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ጆሮ ውስጥ ያስተጋባል፦ "እስከ መቼ ድረስ በሁለት አሳብ ታነክሳላችሁ? እግዚአብሔር አምላክ ከሆነ እርሱን ተከተሉ፤ በኣል ግን አምላክ ከሆነ እርሱን ተከተሉ!" (1ኛ ነገሥት 18፥21)። "በሁለት አሳብ ማንከስ" ራሱ ኃጢአት ነው፤ ምክንያቱም በክርስቶስ መስቀልና በጣዖት መካከል ገለልተኛ ስፍራ የለምና። በመሆኑም፣ ቤተ ክርስቲያን ኢሬቻን "ክርስቲያናዊ የምስጋና በዓል" በማድረግ ለማጥመቅ (Syncretism) መሞከር የለባትም። ይህ አካሄድ የክርስቶስን የትንሣኤ ኃይል የሚያረክስ፣ ለወንጌል ብርሃን ድልድይ ሳይሆን የዘላለም መሰናክል የሚሆን ክህደት ነው።
ባህልን ማክበር፣ ጣዖትን መሻር፡ መጽሐፍ ቅዱሳዊው ሚዛን
የአንድን ሕዝብ የሐሰት ሃይማኖታዊ መዋቅር በቃሉ መዶሻ መስበር ማለት፣ የዚያን ሕዝብ ባህላዊ ማንነት በጅምላ ማውገዝ ማለት ፈጽሞ አይደለም። እግዚአብሔር የቋንቋና የባህል ፈጣሪ ነው። መንፈሳዊ ብስለት ማለት፣ በባህል ውስጥ ያለውን የእግዚአብሔርን "የጋራ ጸጋ"፣ አምላክነትን ከሚጋፋ የጣዖት አምልኮ ነጥሎ ማውጣት መቻል ነው። ይህንን ታላቅ መርህ ከሙሴ ትእዛዝና ከክርስቶስ የጸጋ አገልግሎት እንማራለን፦
እግዚአብሔር በሙሴ በኩል ለእስራኤል ሕዝብ ሲናገር፣ "የምታወርሱአቸው አሕዛብ አማልክቶቻቸውን ያመለኩባቸውን ስፍራዎች ሁሉ... ፈጽማችሁ አጥፉ። ... ለአምላካችሁ ለእግዚአብሔር እንዲህ አታድርጉ" (ዘዳግም 12፥2-4) በማለት አዘዘ። እስራኤላውያን እንዲያፈርሱ የታዘዙት የከነዓናውያንን የጣዖት መሠዊያዎች እንጂ፣ የእለት ተዕለት ኑሮአቸውን፣ የገበያ ሥርዓታቸውን ወይም ቤተሰባቸውን አልነበረም። ጣዖት ይወድማል፤ ሰብዓዊ ማንነት ግን ይከበራል።
ይህንኑ ቅዱስ መለኪያ ለኦሮሞ ሕዝብ ባህል ስንተገብረው፣ እጅግ የሚያስደንቁ የማኅበራዊ ጸጋ ስጦታዎችን እናገኛለን። በዓለም አቀፍ ደረጃ (UNESCO) ዕውቅና ያገኘው የ'ገዳ' አስተዳደር ሥርዓት እና የሴቶችን ክብር የሚያስጠብቀው የ'ሲንቄ' (Siinqee) ተቋም፣ ከእግዚአብሔር የፍትሕ ባሕርይ የሚመነጩ ማኅበራዊ እንቁዎች በመሆናቸው ከ'ዋቃ' አምልኮ ተነጥለው ሊከበሩ ይገባል። በሌላ በኩል ግን፣ እንደ ኢሬቻ፣ ቦረንቲቻ እና አቴቴ ያሉ ሥርዓቶች ራሳቸውን የቻሉ ሃይማኖታዊ የአምልኮ ተግባራት ስለሆኑ፣ ልክ እንደ ከነዓናውያን መሠዊያ ፈጽመው ሊወገዱና በክርስቶስ ብርሃን ሊተኩ ይገባል። አምልኮ ለታረደው በግ ብቻ ነው!
ይህንን ጥልቅ የመለየት ሥራ የምናከናውነው በክርስቶስ ኢየሱስ ትሕትናና ፍቅር ነው። ጌታችን በያዕቆብ ጉድጓድ አጠገብ ከሳምራዊቷ ሴት ጋር ባደረገው የልብ ውይይት፣ "እናንተስ ለማታውቁት ትሰግዳላችሁ" (ዮሐ ፬፥፳፪) በማለት የተዛባ አምልኮዋን ፊት ለፊት ተቃወመ፤ እውነትን ፈጽሞ አልደበቀም። ነገር ግን ይህን ከማድረጉ በፊት ውኃ ጠይቆ ክብሯን መለሰላት፣ የተሰበረ ታሪኳን አዳመጠ፣ በመጨረሻም የሕይወት ውኃ የሆነውን ራሱን ገለጠላት።
ዛሬም ለኦሮሞ ወንድሞቻችንና እኅቶቻችን የሚኖረን የወንጌል አገልግሎት የልባቸው መክፈቻ የሆነውን ቋንቋቸውን (አፋን ኦሮሞን) በጥልቅ ማክበርን፣ ታሪካዊ ስብራታቸውን በክርስቶስ ርኅራኄ ማዳመጥን ይጠይቃል። ይህን ሁሉ ፍቅር እያሳየን ግን፣ ነፍሳቸውን ከዘላለም ሞት የሚያድነውን የወንጌል እውነት (ከማንኛውም ባህላዊ ጣዖት መለየትን) ፈጽሞ አናዳፍንም። እውነተኛ ፍቅር ታሪክን ያከብራል፤ ነፍስን ለማዳን ግን እውነትን ከመናገር ወደኋላ አይልም።
ስለ እሬቻ ምንነት ተማሩበት (በፓስተር ቶሎሳ ጉዲና)
የእረኝነት ልብና የመስቀሉ ዋጋ
በክርስቶስ ብርሃን ለተገለጠው እውነት መቆም ምንጊዜም ማኅበራዊ ዋጋ ያስከፍላል። በልባቸው ውስጥ ያለውን የያህዌን ዙፋን ላለማካፈል ሲሉ በኢሬቻ ላይ ላለመሳተፍ ለሚወስኑ የኦሮሞ ክርስቲያኖች፣ ከቤተሰብና ከማኅበረሰብ የሚመጣው መገለልና ጫና እጅግ ከባድ ሊሆን ይችላል። ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 8-10 ላይ እንዳስተማረው፣ እውነተኛ መንፈሳዊነት ራስን ከጣዖት ማራቅ ብቻ ሳይሆን፣ ይህንን መራራ የመገለል ጽዋ ለሚጠጡ ወንድሞች የፍቅር ከለላ መሆን ጭምር ነው። ጌታችን ኢየሱስ "ስለ ጽድቅ የሚሰደዱ ብፁዓን ናቸው... ሲነቅፉአችሁና ሲያሳድዱአችሁ በእኔም ምክንያት ክፉውን ሁሉ በውሸት ሲናገሩባችሁ ብፁዓን ናችሁ። ዋጋችሁ በሰማያት ታላቅ ነውና ደስ ይበላችሁ..." (ማቴዎስ 5፥10-12) በማለት የተሰበረውን ልባቸውን በሰማያዊ ተስፋ ይጠግነዋል። በዚህ ሰዓት ቤተ ክርስቲያን ተመልካች ሳትሆን፣ በተግባራዊ ፍቅር፣ በጸሎትና በሞቀ ኅብረት የእነዚህ ዋጋ ከፋዮች አዲስ ቤተሰብ እና መጠጊያ ልትሆን ይገባታል።
የማይከፈለው የያህዌ ዙፋን እና የቤተ ክርስቲያን ድምፅ (ኢሳይያስ 45፥5-6)፦ ይህ ጽሁፍ የሚያሳየን አንድ ነጠላ፣ የማይታጠፍ እውነት አለ፦ ኢሬቻና ዋቄፋና፣ ልክ እንደ ጥንቱ የከነዓን በኣል፣ እንደ ግብጽ አማልክት፣ እንደ ባቢሎኑ ማርዱክ፣ እንዲሁም እንደ ሰፊው የአፍሪካ ባህላዊ ሃይማኖት፣ ክብሩን ለፈጣሪ ሳይሆን ለፍጥረት (ወይም በፍጥረት ውስጥ ላለ ኃይል) የሚሰጡ ሥርዓቶች ናቸው። ያህዌ ግን ቀናተኛ አምላክ ነው! "ከፀሐይ መውጫ ጀምሮ እስከ ምዕራብ ድረስ ከእኔ በቀር ማንም እንዳሌለ ያውቁ ዘንድ፤ እኔ እግዚአብሔር ነኝ፥ ሌላም የለም" (ኢሳ 45፥5-6) በማለት ዙፋኑን ለምድራዊ ሥርዓት ፈጽሞ እንደማያካፍል በአጽንኦት ያውጃል። ስለሆነም የክርስቶስ ሙሽራ የሆነችው ቤተ ክርስቲያን፣ በእግዚአብሔር እና በጣዖት መካከል በሁለት ሀሳብ ሳታነክስ፣ በግልጽነት፣ በድፍረት እና ያለ ማወላወል ለእውነት መቆም አለባት፤ ምክንያቱም ዝምታና ውሳኔ-አልባነት ራሱ በጠላት ሰፈር የመቆም ያህል ይቆጠራልና።
በእንባ የሚዘራ እውነት፡ ትሕትና እና የተዋጀ ማንነት (ሐዋርያት ሥራ 14፥15፤ ገላትያ 3፥28)፦ ይህ ጥብቅ የሆነ የመለየት አዋጅ ግን፣ ከትዕቢት መንበር ሳይሆን ከልብ ስብራትና ከትሕትና መንፈስ ሊፈልቅ ይገባዋል። ጳውሎስና በርናባስ በልስጥራ ከተማ ሰዎች እንደ አማልክት ሊያመልኩአቸው ሲሞክሩ፣ በኩራት አልተነፉም፤ ይልቁንም ልብሳቸውን ቀደው፣ ወደ ሕዝቡ እየጮኹ በመግባት "እናንተ ሰዎች፥ ይህን ስለ ምን ታደርጋላችሁ? እኛ ደግሞ እንደ እናንተ የምንሰማ ሰዎች ነን፥ ከዚህም ከንቱ ነገር ሰማይንና ምድርን ባሕርንም በእነርሱም ያለውን ሁሉ ወደ ፈጠረ ወደ ሕያው እግዚአብሔር ዘወር ትሉ ዘንድ ወንጌልን እንሰብካለን፤" (ሐዋ 14፥15) በማለት በእንባ ለመኑአቸው። ለእኛም የሚያስፈልገን ይህ የጳውሎስ እንባ ነው። የኦሮሞ ሕዝብ እጅግ ማራኪ በሆነው ባህላዊ ቅርሱና እንግዳ ተቀባይነቱ፣ ንጹሑን ወንጌል ለመቀበል ከተዘጋጁ ታላላቅ ሕዝቦች አንዱ ነው። ቃሉ "አይሁዳዊ ወይም የግሪክ ሰው የለም፥ ... ሁላችሁ በክርስቶስ ኢየሱስ አንድ ሰው ናችሁና" (ገላትያ 3፥28) እንደሚል፣ አንድ የኦሮሞ አማኝ ክርስቶስን ሲቀበል ውብ የሆነው ማንነቱ አይጠፋም፤ ይልቁንም ጣዖታዊ ከሆኑት ነገሮች ነጽቶ፣ በታላቁ የእግዚአብሔር ቤተሰብ ዘውድ ላይ እንደሚያበራ ውድ ዕንቁ ሆኖ ይታከላል። ይህ ክብርና የነፍስ ድነት ግን የሚገኘው፣ ምንም በማይቀላቀልበትና ባልተከፋፈለው የያህዌ ንጹሕ አምልኮ ውስጥ ብቻ ነው!