በዓለም ሃይማኖቶች ታሪክ ውስጥ እንደ ቃል ኪዳኑ ታቦት በሥነ-መለኮታዊ አስተሳሰብ ላይ ዘላቂ ተጽዕኖ ያሳደረ ቁስ የለም ማለት ይቻላል። ታቦቱ በጥንቷ እስራኤል ሃይማኖት ውስጥ ማዕከላዊ የአምልኮ ንዋይ፣ የያህዌ (የእግዚአብሔር) ህልውና ማደሪያ፣ የሙሴ የሕግ ጽላቶች ማከማቻ እና የእስራኤል የኃጢአት ስርየት አምልኮ የትኩረት ነጥብ በመሆን በመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና ውስጥ ወደር የማይገኝለት ስፍራ አለው። በ587 ዓ.ዓ. ባቢሎናውያን ኢየሩሳሌምን ካጠፉ በኋላ ታቦቱ ከታሪክ መዝገብ ላይ በምስጢር መሰወሩ፣ በአይሁድ፣ በክርስትና እና በእስልምና ትውፊቶች ውስጥ ለዘመናት የዘለቀ ግምትን፣ አፈ-ታሪክን እና ሥነ-መለኮታዊ ነጸብራቅን ፈጥሯል።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን (ኢኦተቤክ) ውስጥ ይህ ጉዳይ የተለየ እና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ክብደት አለው። ኢኦተቤክ የመጀመሪያው የሙሴ ታቦት፣ የጽዮን ታቦት በሰሜን ኢትዮጵያ በአክሱም ከተማ በሚገኘው በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በአካል እንደሚገኝና ለአንድ ጠባቂ መነኩሴ ብቻ እንደሚታይ በጽኑ ታምናለች። በ14ኛው ክፍለ ዘመን በተጻፈው «ክብረ ነገሥት» (የነገሥታት ክብር) ብሔራዊ ድርሳን ላይ በስፋት የተብራራው ይህ እምነት፣ የኢትዮጵያ ክርስቲያኖችን ማንነት፣ ፖለቲካ እና የአምልኮ ሥርዓት ለዘመናት የቀረጸ ሲሆን ዛሬም ድረስ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ መንፈሳዊነት ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አለው።

ይህ ጥናት የተጻፈው ባህልን ከማንጓጠጥ አኳያ ሳይሆን፣ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ-ሥነ-መለኮታዊ ተጠያቂነት ላይ በመቆም ነው። የኢኦተቤክ ታቦቱን በእጅ አድርጌያለሁ የሚለው የይገባኛል ጥያቄ፣ መሠረታዊ የሆኑ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል፡- የመለኮታዊ ህልውና ምንነት፣ የድነት ታሪክ አወቃቀር፣ በብሉይ እና በአዲስ ኪዳን መካከል ያለው ግንኙነት፣ እንዲሁም ክርስቶስ ለፍጻሜ ዘመን ደኅንነት ያለውን ብቸኛና በቂ የመካከለኛነት ሚና ይመለከታል።

የጥናቱ ችግር እና ጠቀሜታ

የዚህ ጥናት ማዕከላዊ የጥናት ችግር እንደሚከተለው ሊቀመጥ ይችላል። የቃል ኪዳኑ ታቦት መጽሐፍ ቅዱሳዊ-ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ ምንድነው? የኢትዮጵያ ታቦት ትውፊትን በሂስ መመርመር በታሪካዊ እና በሥነ-መለኮታዊ የይገባኛል ጥያቄዎች መካከል ስላለው ግንኙነት ምን ያሳያል? እንዲሁም አዲስ ኪዳን ለታቦቱ የሚሰጠው ምሳሌያዊ ዳግም-ንባብ፣ የታቦቱን አካላዊ ቦታ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ ቢስ የሚያደርገውን የክርስቶስን ፍጻሜነት እንዴት ያበራል?

ይህ ጥያቄ ምሁራዊ ብቻ አይደለም። በሚሊዮን ለሚቆጠሩ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች፣ ታቦቱ በአክሱም ይገኛል የሚለው እምነት የሃይማኖታዊ ማንነት፣ የብሔራዊ ራስን-መረዳት እና የመንፈሳዊ ሕይወት የማዕዘን ድንጋይ ነው። በየዓመቱ የሚከበረው የጥምቀት በዓል ፣ የታቦት ቅጂዎች በክብር ታጅበው ከመላው አገሪቱ አብያተ ክርስቲያናት የሚወጡበት የዚህ እምነት ሥርዓተ-አምልኮአዊ መግለጫ ነው። የታቦትን ትውፊት በቁም ነገር ሳይመረምር ከኢትዮጵያ ክርስትና ጋር የሚደረግ ማንኛውም ሥነ-መለኮታዊ ውይይት፣ የሥነ-መለኮት ጥልቀት ማጣት አደጋ ያጋጥመዋል።

የጥናቱ ዘዴ

ይህ ጥናት የሚከተሉትን ያካተተ የተቀናጀ ዘዴ ይጠቀማል፡ ስለ ታቦቱ ከሚናገሩ ቁልፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ጋር ጥልቅ ገላጭ ምርመራ ማድረግ፣ በተለይም ኦሪት፣ የታሪክ መጻሕፍት፣ መዝሙረ ዳዊት፣ የነቢያት መጻሕፍት እና የዕብራውያን መልእክት ላይ ማተኮር፤ ስለ ክብረ ነገሥት እና የይገባኛል ጥያቄዎቹ ታሪካዊ-ሂሳዊ ትንታኔ መስጠት፤ የታቦቱን ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ በሁለቱም ኪዳናት ውስጥ የሚከታተል ምሳሌያዊ-ቀኖናዊ ትንታኔ ማቅረብ፤ እና የቀረቡት ትንታኔዎች በኢኦተቤክ እና በአጠቃላይ በአፍሪካ ክርስትና ሕይወትና ምስክርነት ላይ ያላቸውን አንድምታ ስልታዊ እና ሚሲዮናዊ በሆነ መንገድ መገምገም።

አሠራሩ፣ ይዘቱ እና አካላዊ መግለጫው

የታቦቱ አሠራር በዘጸአት 25፡10-22 ውስጥ እጅግ በዝርዝር ተዘግቧል፤ ይህ ትክክለኛ ቅርጹ ሥነ-መለኮታዊ እንዲሁም ተግባራዊ ጠቀሜታ እንደነበረው ያሳያል። ለሙሴ የተሰጠው መለኮታዊ መመሪያ፣ ከግራር እንጨት የተሠራ፣ ርዝመቱ 1.1 ሜትር፣ ስፋቱ 0.67 ሜትር፣ እና ቁመቱ 0.67 ሜትር ገደማ የሆነ፣ ውስጡና ውጭው በጥሩ ወርቅ የተለበጠ ሣጥን እንዲሠራ ያዛል። በተጨማሪም ታቦቱ መሸከሚያ መሎጊያዎች የሚገቡባቸው የወርቅ ቀለበቶች ነበሩት፤ እነዚህ መሎጊያዎች ፈጽሞ መውጣት አልነበረባቸውም (ዘጸ. 25፡15)፣ ይህም ታቦቱ ዘወትር ለጉዞ ዝግጁ መሆኑን ያመለክታል።

የታቦቱ መክደኛ ፦ በዕብራይስጥ ካፖሬት፣ በግሪክ ሂላስቴርዮን ፣ እንዲሁም 'የስርየት መክደኛ' ተብሎ የሚጠራው ፤ ልዩ የሆነ የድነት ፋይዳ ነበረው። በዚሁ መክደኛ ላይ ሁለት የወርቅ ኪሩቤል ክንፎቻቸውን ዘርግተው፣ ፊታቸውን እርስ በርስ ተያይተውና ወደ ታች ተመልክተው በመቆም፣ በመካከላቸው ጥላ ይፈጥሩ ነበር (ዘጸ. 25፡18-20)። ያህዌ (እግዚአብሔር) ከሙሴ ጋር ለመነጋገር ቃል የገባው ከዚህ የተወሰነ ስፍራ — "ከሁለቱ ኪሩቤል መካከል፣ ከመክደኛው ላይ" (ዘጸ. 25፡22) — ነበር።

በዕብራውያን መልእክት (9፡4) እንደተመዘገበው የታቦቱ ይዘት ሦስት ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም ያላቸውን ነገሮች ያካተተ ነበር። የሕግ ኪዳኑን የሚወክሉት ሁለቱ የአሥርቱ ትእዛዛት የድንጋይ ጽላቶች (ዘጸ. 25፡16፤ ዘዳ. 10፡5)፤ እግዚአብሔር በምድረ በዳ ያደረገውን እንክብካቤ የሚወክለው መና ያለበት የወርቅ ማሰሮ (ዘጸ. 16፡33-34)፤ እና ሕጋዊ ክህነትን መለኮታዊ ማረጋገጡን የሚወክለው ያቆጠቆጠችው የአሮን በትር (ዘኍ. 17፡10-11)። እነዚህ ሦስት ነገሮች በአንድ ላይ የእግዚአብሔርን የቃል ኪዳን ማንነት በአካል የሚያሳዩ ነበሩ፡ እርሱ ሕግ ሰጪ፣ አቅራቢ፣ እና የተሾሙ የመካከለኛነት መዋቅሮችን መሥራች ነው።

የአምልኮ ሥርዓታዊ አገልግሎት እና የቃል ኪዳን ጠቀሜታ

የታቦቱ ዋነኛ አምልኮአዊ አገልግሎት፣ የያህዌ ካቮድ (ክብር) እና ሸኪና (አዳሪ ህልውና) በሕዝቡ መካከል የሚገለጥበት ምድራዊ ሥፍራ መሆን ነበር። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ያህዌ በታቦቱ ኪሩቤል ላይ እንደተቀመጠ ወይም በመካከላቸው እንደሚያድር ተገልጿል (1 ሳሙ. 4፡4፤ 2 ሳሙ. 6፡2፤ መዝ. 80፡1፤ 99፡1)፤ ይህ አገላለጽ ታቦቱን የያህዌ ሰማያዊ ዙፋን ምድራዊ አምሳያ ያደርገዋል።

ታቦቱ በእስራኤል አምልኮ ውስጥ ያለው ማዕከላዊነት ከፍተኛ ደረጃ ላይ የሚደርሰው በየዓመቱ በሚከበረው የስርየት ቀን (ዮም ኪፑር) ነበር። በዚያ ቀን ሊቀ ካህናቱ ብቻውን ወደ ቅድስተ ቅዱሳን ገብቶ የማስተስረያውን መሥዋዕት ደም በካፖሬት (በስርየት መክደኛው) ላይ እና ፊት ይረጨዋል (ዘሌ. 16፡2፣ 14-15)። የዚህ ድርጊት ፋይዳ እጅግ ታላቅ ነው፡ የስርየት መሥዋዕቱ ደም በቃል ኪዳኑ መለኮታዊ ህልውና ስፍራ (በታቦቱ መክደኛ) ላይ ይረጫል፣ በዚህም "ለእስራኤላውያን ኃጢአት ሁሉ" ስርየትን ያመጣል (ዘሌ. 16፡34)። ስለዚህ ታቦቱ የቃል ኪዳን ግንኙነት ምልክት ብቻ ሳይሆን፣ በደም በሚደረግ ስርየት የቃል ኪዳኑ ዓመታዊ መታደሻ የተመደበ ስፍራ ነበር።

ይህ የታቦቱ መክደኛ አዳኝ አገልግሎት፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 3፡25 ላይ ሂላስቴርዮን የተባለውን ቃል ለምን እንደተጠቀመ መሠረታዊ ዳራ ይሰጠናል፤ በዚያ ክፍል ክርስቶስ ራሱ መለኮታዊ ሂላስቴርዮን (የፍጻሜ ዘመን የምሕረት ዙፋን) ተብሎ ተጠርቷል። ክርስቶስ በደሙ አማካኝነት፣ ዓመታዊው የዮም ኪፑር ሥርዓት በምሳሌነት ብቻ ያሳየውን ስርየት በሙላት ፈጽሞታል።

ታቦቱ በእስራኤል ታሪክ ውስጥ፡ ቁልፍ ክንውኖች

የሚከተለው ሠንጠረዥ በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ታቦቱን የሚያካትቱትን ዋና ዋና የታሪክ ክንውኖች በማጠቃለል፣ በእስራኤል ታሪክ ውስጥ ያለውን የሥነ-መለኮት ፋይዳ ጥልቀት ያሳያል፡

የመጽሐፍ ቅዱስ ዝምታ፡ ከምርኮ በኋላ የታቦቱ ዕጣ ፈንታ

ስለ ኢትዮጵያ የይገባኛል ጥያቄ ለመገምገም ከፍተኛ ጠቀሜታ ያለው ጉዳይ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ከ621 ዓ.ዓ. ጀምሮ ስለ ታቦቱ ዕጣ ፈንታ በሚያስገርም ሁኔታ ዝምታን መምረጡ ነው። ታቦቱ በኢየሩሳሌም ስለመኖሩ የሚያረጋግጠው የመጨረሻው ግልጽ መረጃ በ2 ዜና 35፡3 ላይ ይገኛል፤ እዚያም ኢዮስያስ ከቦታው ተነስቶ የነበረውን ታቦት ሌዋውያን ወደ ሰሎሞን ቤተ መቅደስ እንዲመልሱት ሲያዝዝ እንመለከታለን። ከዚህ መረጃ ባሻገር፣ በ586 ዓ.ዓ. ባቢሎን ኢየሩሳሌምን ከበባ ስላጠፋችበት ጊዜ የሚናገሩት ቀኖናዊ መዛግብት (2 ነገሥት 24-25፤ ኤርምያስ 52፤ 2 ዜና 36)፣ ሆነ ከምርኮ በኋላ የተጻፈ ማንኛውም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል፣ ታቦቱ የት እንዳለ፣ ስለ መማረኩ፣ መጥፋቱ ወይም ስለ መጠበቁ ምንም ዓይነት ግልጽ መረጃ አይሰጡም።

ይህ ዝምታ ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም አለው። መጽሐፍ ቅዱስ ታቦቱ ስለመኖሩ፣ ስለመጠበቁ ወይም ስለ ታሪኩ ምንም ምስክርነት አለመስጠቱ፣ ከ586 ዓ.ዓ. በኋላ ስለ ታቦቱ መገኛ የሚነገሩ ማናቸውም የይገባኛል ጥያቄዎች ፤ የኢትዮጵያም ሆነ የዮርዳኖስ ወይም ሌላ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥልጣን ሊረጋገጡ በማይችሉ ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጪ ባሉ ትውፊቶች ላይ የተመሠረቱ ናቸው ማለት ነው። የታቦቱን ዕጣ ፈንታ በተመለከተ ሦስቱ ዋና ዋና የምሁራን መላምቶች ፤ በ597/586 ዓ.ዓ. ምርኮ ጊዜ ጠፍቷል ወይም ወደ ባቢሎን ተወስዷል፤ የባቢሎንን ጥቃት በመፍራት በካህናት ተደብቋል፤ በጊዜ ሂደት በማርጀት ወይም ከቦታ ቦታ በመንገላታት ጠፍቷል የሚሉት ናቸው፤ ሁሉም የሚያጋሩት የጋራ እውነት ታሪካዊ እርግጠኝነት አለመኖሩን ነው።

ነቢዩ ኤርምያስ ኢየሩሳሌም በወደቀችበት ጊዜ አካባቢ በጻፈው ትንቢቱ ለዚህ ዝምታ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ምላሽ ይሰጣል። ኤርምያስ 3፡16 ታቦቱ የማይነሳበት፣ የማይታሰብበት እና የማይፈለግበትን የወደፊት ጊዜ ያሳያል ። ይህ ትንቢታዊ አዋጅ የታቦቱን የፍጻሜ ዘመን ጠቀሜታ በመሠረቱ የሚያግድ እና ከቁሳዊ ገደብ በላይ ወደሆነ መለኮታዊ ህልውና ወደፊት የሚያመለክት ነው።

ክብረ ነገሥት

«ክብረ ነገሥት» (የነገሥታት ክብር) የመካከለኛው ዘመን የኢትዮጵያ ታላቅ ሥነ-ጽሑፋዊ ሐውልት ነው። አሁን ባለው የግዕዝ ቅጂ በ1314 ዓ.ም. ገደማ ዳግም በተቋቋመው የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት አጼ ወደም አራድ ዘመን የተዘጋጀው ይህ መጽሐፍ፣ መነሻው በሂምያር (የአረብያ ደቡብ) ከሆነው የኮፕቲክ የብራና ጽሑፍ የተተረጎመ እንደሆነ ይናገራል ። ይህንን አብዛኞቹ ምሁራን እንደ ታሪካዊ እውነታ ሳይሆን፣ ትረካውን ህጋዊ ለማድረግ የተፈጠረ ሥነ-ጽሑፋዊ ፈጠራ አድርገው ይመለከቱታል።

ክብረ ነገሥት 117 ምዕራፎችን ያካተተ ሲሆን፣ የመጽሐፍ ቅዱስ የትውልድ ሐረጎችን፣ የሰሎሞንን አፈ-ታሪክ፣ የታቦቱን ወደ ኢትዮጵያ መምጣት ትረካ፣ እና ኢትዮጵያ በድነት ታሪክ ውስጥ ስላላት መለኮታዊ ሚና የሚሰጠውን ሥነ-መለኮታዊ ነጸብራቅ በአንድ ላይ ያሸምናል። በ1270 ዓ.ም. ከዛግዌ ወደ ሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት የተደረገውን ሽግግር ተከትሎ መጻፉ ትልቅ ትርጉም አለው፡ ጽሑፉ የተመለሰውን ሰሎሞናዊ የዘር ሐረግ በቀዳማዊ ምኒልክ በኩል በቀጥታ ከዳዊት ዘር ጋር በማገናኘት እና፣ ከሁሉ በላይ ደግሞ ታቦቱ በኢትዮጵያ መገኘቱ በሚሰጠው መለኮታዊ ሥልጣን ላይ በማጽናት ግልጽ የሆነ ፖለቲካዊ-ሥነ-መለኮታዊ አገልግሎት ሰጥቷል።

ክብረ ነገሥት 1 ነገሥት 10ን (የንግሥተ ሳባን የሰሎሞን ጉብኝት)፣ አዋልድ መጻሕፍትን ፣ የቃል አፈ-ታሪኮችን እና ሥነ-መለኮታዊ ሚድራሽን አጣምሮ የያዘ የተራቀቀ ቅንብር ነው። እንደ ኢትዮጵያ ሥነ-መለኮታዊ እና ባህላዊ ሰነድነቱ ወደር የማይገኝለት ጠቀሜታ አለው። ሆኖም፣ እንደ ቀጥተኛ ታሪካዊ መዝገብ ሲታይ ግን፣ ዘመናዊ የታሪክ ተመራማሪዎች ከዶክመንተሪ ታሪክ ይልቅ እንደ ሃይማኖታዊ-ፖለቲካዊ የትረካ ሥነ-መለኮት ይመድቡታል።

የምኒልክ ታሪክ እና የታቦቱ ወደ ኢትዮጵያ መምጣት

የታቦቱ ዝውውር ታሪክ የክብረ ነገሥት ድራማዊ ማዕከል ነው። በዚህ ትረካ መሠረት ቀዳማዊ ምኒልክ ፣ የሰሎሞን እና የንግሥተ ሳባ (በኢትዮጵያ ትውፊት ማክዳ ተብላ የምትታወቀው) ልጅ ፣ አባቱን ለማየት በወጣትነቱ ወደ ኢየሩሳሌም ተጓዘ። ወደ ኢትዮጵያ ሲመለስ ምኒልክ የእስራኤል ታላላቅ ቤተሰቦች የበኩር ልጆችን ይዞ ነበር፤ ከእነዚህም ውስጥ የሊቀ ካህናቱ የሳዶቅ ልጅ አዛርያስ ይገኝበታል። በትረካው ውስጥ፣ አዛርያስ ታቦቱን ከቤተ መቅደስ በስውር አውጥቶ በምትኩ ሌላ ቅጂ በማስቀመጥ ፣ ይህ ድርጊት በመለኮታዊ ፈቃድ እንደተፈጸመ ይገለጻል ፣ ታቦቱን ወደ ኢትዮጵያ እንዳመጣውና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ በአክሱም እንደሚገኝ ይነገራል።

በዚህ ትረካ ውስጥ የተካተቱት ሥነ-መለኮታዊ የይገባኛል ጥያቄዎች እጅግ ታላላቅ ናቸው፡ ኢትዮጵያ የእስራኤልን ቦታ ተክታ የመለኮታዊው ቃል ኪዳን ምልክት ጠባቂ ትሆናለች፤ የሰሎሞን የዘር ሐረግ በኢየሩሳሌም ሳይሆን በአክሱም ይቀጥላል፤ እንዲሁም ኢትዮጵያ የያህዌ ምድራዊ ማደሪያ ሆና የተመረጠች አዲስ "ቅድስት አገር" ሆና ትቋቋማለች። የትረካው አገልግሎት፣ በምሁሩ ኤድዋርድ ኡለንዶርፍ አገላለጽ፣ "የኢትዮጵያ ብሔራዊ ታሪክ፣ የኢትዮጵያ ባህላዊ እና ሃይማኖታዊ ማንነት የላቀ መግለጫ፣ እና የሰሎሞናዊው ንጉሣዊ አገዛዝ ሥነ-መለኮታዊ ቻርተር" መሆን ነው።

የኢትዮጵያ ታቦት፡ አገልግሎት እና ልዩነት

በተለምዶ ስለ ኢትዮጵያ ታቦት ትውፊት በሚነገሩ ጽሑፎች ውስጥ ብዙ ጊዜ የሚድበሰበስ አንድ ወሳኝ ልዩነት አለ ። በአክሱም ይገኛል ተብሎ በሚታመነው የመጀመሪያው የሙሴ ታቦት እና በእያንዳንዱ የኢኦተቤክ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ባለው ታቦት መካከል። በኢኦተቤክ ሥርዓተ-አምልኮ ውስጥ 'ታቦት' የሚለው ቃል የቅዱሳን ስም የተጻፈበት፣ የቤተ መቅደሱን መሠዊያ እና የሕግ ጽላቶችን ወክሎ የሚቀደስ ከእንጨት ወይም ከድንጋይ የተሠራ የጽላት ሠሌዳ ማለት ነው። እያንዳንዱ የኢኦተቤክ ቤተ ክርስቲያን የራሱ ታቦት አለው፤ ሕንጻውን ቤተ ክርስቲያን የሚያደርገው የታቦቱ መቅደስ ነው፤ ታቦቱም ለተሾሙ ካህናት ብቻ በሚፈቀደው በውስጠኛው ክፍል (ቅድስተ ቅዱሳን) ይቀመጣል።

በጥምቀት በዓል ወቅት፣ እነዚህ እያንዳንዱ የቤተ ክርስቲያን ታቦታት ታጅበው በአቅራቢያ ወደሚገኙ የውሃ ስፍራዎች ይወሰዳሉ፤ እዚያም ይባረካሉ፣ ምእመናንም የጥምቀት ቃል ኪዳናቸውን ያድሳሉ። ታቦታቱ በጨርቅ ተሸፍነው በከፍተኛ ካህናት ራስ ላይ ይሸከማሉ፤ ምእመናንም በፊታቸው ይሰግዳሉ። ይህ ሥርዓት እጅግ የዳበረ ሥርዓተ-አምልኮአዊ እና የተወሳሰበ ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም ያለው ሲሆን፣ የብሉይ ኪዳንን የታቦት ዑደት (2 ሳሙ. 6፤ መዝ. 132) እና የአዲስ ኪዳንን የጥምቀት ሥነ-መለኮት በአንድነት የያዘ ነው።

እነዚህ የየቤተ ክርስቲያኑ ታቦታት በኢኦተቤክ ትውፊት ውስጥ የሕግ ጽላቶቹ ወኪሎች ወይም ቅጂዎች ተደርገው እንጂ ፣ ራሱ ዋናው ታቦት ናቸው ተብሎ እንደማይታሰብ ማስተዋል በጣም አስፈላጊ ነው። በየቤተ ክርስቲያኑ ባሉት ታቦታት እና በአክሱም ይገኛል በሚባለው ብቸኛው ጽዮን ታቦት መካከል ያለው ልዩነት ለኢኦተቤክ ራስን-መረዳት መሠረታዊ ቢሆንም፣ በሕዝቡ የእለት ተእለት የአምልኮ ልምምድ ውስጥ ይህ ልዩነት ሁልጊዜ ሲጠበቅ አይታይም።

ስለ ኢትዮጵያ ይገባኛል ጥያቄ ሂሳዊ ግምገማ

የመጀመሪያው የሙሴ ታቦት በአክሱም ይገኛል የሚለው የይገባኛል ጥያቄ በታሪካዊ፣ አርኪኦሎጂያዊ እና ቀኖናዊ ምክንያቶች ሊታለፉ የማይችሉ ችግሮች ያጋጥሙታል።

ታሪካዊ ተቃውሞዎች ፡ ክብረ ነገሥት የተጻፈው ሊገልጸው ከሞከረው ታሪካዊ ክስተት ከ1,900 ዓመታት ገደማ በኋላ በመሆኑ፣ ታቦቱ ወደ ኢትዮጵያ ስለመሸጋገሩ ምንም ዓይነት በወቅቱ የተጻፈ የሰነድ ማስረጃ አይገኝም። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚገኘው የሰሎሞን ዘመን ታሪክ (1 ነገሥት 10፡1-13) የንግሥተ ሳባን ጉብኝት ከመመዝገብ ባለፈ፣ ከዚህ ግንኙነት ስለተወለደ ልጅም ሆነ ከዚያ በኋላ ስለተደረገ የታቦት ዝውውር ምንም አይናገርም። ታቦቱ ከእስራኤል መውጣቱን በመሰለ እጅግ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊና ብሔራዊ ክስተት ላይ የዜና መዋዕል፣ የዕዝራ፣ የነህምያ እና የነቢያት መጻሕፍት ፍጹም ዝምታን መምረጣቸው፤ ከታሪካዊ-ሂሳዊ አኳያ ሲመዘን ዝውውሩ በእርግጥ ተከስቶ ቢሆን ኖሮ ፈጽሞ ሊብራራ የማይችል ክፍተት ነው።

የአርኪኦሎጂ ተቃውሞዎች ፡ በአክሱም እና በተለይም በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያን ዙሪያ የተደረጉ ስልታዊ የአርኪኦሎጂ ጥናቶች፣ ታቦቱ በስፍራው ስለመኖሩ ምንም ዓይነት አካላዊ ማስረጃ ሊያገኙ አልቻሉም። በተጨማሪም፣ ቁሱ ለማንም ውጫዊ አካልም ሆነ ተመራማሪ የማይታይ መሆኑ እና ዕድሜ ልኩን በሚያገለግል አንድ ጠባቂ መነኩሴ ብቻ መጠበቁ፣ተበሎ ነጻ ማረጋገጫ እንዳይደረግ ያግዳል። ምንም እንኳን ማስረጃ አለመገኘት ብቻውን የማያዳግም መደምደሚያ ሊሆን ባይችልም፣ ትውፊቱ በታሪክ የኋለኛ ዘመን የተፈጠረ ከመሆኑ እውነታ ጋር ሲደመር ከፍተኛ የሆነ የምርምር ጥርጣሬን ይፈጥራል።

ቀኖናዊ ተቃውሞዎች ፡ ከሁሉም በላይ እጅግ ወሳኝ የሆኑት ተቃውሞዎች ሥነ-መለኮታዊ እና ቀኖናዊ መሠረት ያላቸው ናቸው። የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ (ብሉይ ኪዳን) ከ2 ዜና 35፡3 በኋላ ስለ ታቦቱ ዕጣ ፈንታ ዝም ማለቱ፣ ከአዲስ ኪዳን ተከታታይ ትምህርት ጋር ሲጣመር (በዕብራውያን 8-10 በተሟላ ሁኔታ እንደቀረበው) የብሉይ ኪዳን የአምልኮ ሥርዓቶችና ቁሶች ጊዜያቸው ማለፉን እና በክርስቶስ ፍጹም የሊቀ ካህናትነት አገልግሎት መተካታቸውን ያሳያል። ስለዚህ፣ ማንኛውንም አካላዊ ቁስ ከሙሴ ታቦት ጋር ማመሳሰል በአዲስ ኪዳን መዋቅር ውስጥ ምንም ዓይነት የነገረ-ድነት ወይም የነገረ-ቤተ ክርስቲያን ክብደት አይኖረውም። በአክሱም ያለው ቁስ በእውነት ጥንታዊ ቢሆንም እንኳ፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አምልኮ ውስጥ ለቁሱ የሚሰጠው የላቀ ሥነ-መለኮታዊ ስፍራ፤ ክርስቶስ ብቸኛው የመለኮታዊ ህልውና እና የስርየት መካከለኛ ከመሆኑ አኳያ ሲታይ መሠረታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል።

ታቦቱ በዕብራውያን መልእክት ውስጥ እንደ ምሳሌ

የዕብራውያን መልእክት አዲስ ኪዳን ከብሉይ ኪዳን የአምልኮ ሥርዓቶች፣ ታቦቱንም ጨምሮ፣ ጋር የሚያደርገውን እጅግ የዘለቀ እና በሥነ-መለኮት የተራቀቀ ትንታኔ ያቀርባል። በዕብራውያን 8-10 ያለው የመከራከሪያ ሐሳብ የተመሠረተው ምሳሌያዊ የትርጓሜ ሥልት ላይ ነው፤ በዚህም መሠረት የሌዋውያን የክህነት ሥርዓት ፤ ማደሪያ ድንኳኑን፣ ዕቃዎቹን እና ሥርዓቶቹን ጨምሮ የሰማያዊው እውነታ ምድራዊ ቅጂ እና ጥላ ነው (ዕብ. 8፡5)።

የታቦቱ እጅግ የላቀ ሥነ-መለኮታዊ ክፍል ፣ ዓመታዊ የደም ስርየት የሚፈጸምበት ካፖሬት ወይም የምሕረት ዙፋን ፣ በዕብራውያን 9፡5 ላይ በግልጽ ተጠቅሷል፣ ተብራርቷልም። ተግባሩም ወደ ክርስቶስ በማመላከት ተተርጉሟል፡ ክርስቶስ፣ ዘላለማዊ ሊቀ ካህናት ሆኖ፣ የገባው በምድራዊቱ ቅድስተ ቅዱሳን ሳይሆን "በእጅ ወዳልተሠራችው... ወደምትበልጠዋና ወደምትበልጠዋ ድንኳን" (ዕብ. 9፡11) ሲሆን፣ ያቀረበውም የፍየሎችንና የጥጃዎችን ደም ሳይሆን "የራሱን ደም ይዞ አንድ ጊዜ ፈጽሞ ወደ ቅድስት ገባ፥ የዘላለምንም ቤዛነት አገኘ" (ዕብ. 9፡12)።

የመልእክቱ ትንታኔ በዕብራውያን 10፡11-14 ላይ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ይደርሳል፤ እዚያም የክርስቶስ ብቸኛ፣ አንድ ጊዜ ለዘላለም የተፈጸመና ዘላለማዊ ብቃት ያለው መስዋዕትነት፣ ኃጢአትን ፈጽሞ ሊያስወግዱ ከማይችሉትና ደጋግመው ከሚቀርቡት የሌዋውያን የእንስሳት መስዋዕቶች (ዕብ. 10፡11) ጋር ይነጻጸራል። ይህ ለታቦቱ ቀጣይ ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታ ያለው አንድምታ በዕብ. 8፡13 ላይ በግልጽ ተቀምጧል፡ "አዲስ በማለቱ ፊተኛውን አሮጌ አድርጎታል፤ አሮጌና ውራጅ የሆነውስ ሊጠፋ ቀርቦአል።" ታቦቱ ማዕከሉ የሆነበት የአምልኮ ሥርዓት በክርስቶስ የሊቀ ካህናትነት አገልግሎት ተሻሽሎ የቀጠለ ሳይሆን፣ ጊዜው ያለፈበት እና የተሻረ ሆኗል።

ሥጋዌ መለኮታዊ ማደሪያ፡ ዮሐንስ 1፥14

የዮሐንስ ወንጌል መግቢያ ስለ ሥጋዌ የሚያቀርበው ታሪክ፣ ታቦቱ የያህዌ የቃል ኪዳን ማደሪያ ለነበረው አገልግሎት ክርስቶሎጂያዊ ምትክ ሆኖ ያገለግላል። ዮሐንስ 1፡14 "ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ" እስኬኖሴን የተባለውን የግሪክ ግሥ ይጠቀማል፣ ሥሩም ስኬኔ (ድንኳን/ማደሪያ) ሲሆን የኦሪትን የማደሪያ ሥነ-መለኮት በቀጥታ ያስታውሳል። ሥጋ የለበሰው ክርስቶስ እንደ ፍጹም መለኮታዊ ማደሪያ የያህዌ ሸኪና ህልውና በአካል እና በዘላቂነት የሚያድርበት ሆኖ ቀርቧል።

ይህ የዮሐንስ ክርስቶሎጂያዊ አዋጅ የመለኮታዊ ህልውናን እና የቁሳዊ ቦታውን ጥያቄ ሥር ነቀል በሆነ ሁኔታ ያፈርሰዋል። ይህ ህልውና በማንኛውም ታቦት፣ ቤተ መቅደስ፣ ወይም መልክዓ-ምድራዊ ስፍራ የተወሰነ ሳይሆን ከሞት በተነሳው እና ባረገው ጌታ ማንነት ውስጥ፣ እንዲሁም በመቀጠል መንፈስ ቅዱስ በሚያድርበት በማኅበረ ምእመናን ውስጥ የሚገኝ ነው (1 ቆሮ. 3፡16፤ 6፡19)።

ቆላስይስ 2፡9 ይህንን ነጥብ በጥልቅ ህላዌያዊ ትክክለኛነት ያጠናክረዋል፡ "በእርሱ የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና።" ታቦቱ በከፊል፣ በምሳሌነት እና በጊዜያዊነት ይወክለው የነበረው የመለኮታዊ ህልውና ሙላት በራሱ በክርስቶስ ውስጥ በዘላቂነት እና በሙላት ይኖራል። ምንም ዓይነት አካላዊ ቁስ፣ ምንም ያህል ክቡር ወይም ታሪካዊ ፋይዳ ቢኖረውም፣ ከዚህ ክርስቶሎጂያዊ እውነት ጋር ሊወዳደር ወይም ሊያሟላው አይችልም።

የኤርምያስ ትንቢት እና የአዲስ ኪዳን ሽግግር

የታቦቱን አገልግሎት ማብቃት በተመለከተ የተነገረው ትንቢታዊ ጥበቃ በኤርምያስ 3፡16 ላይ በግልጽ ተቀምጧል፤ የዚህ ክፍል ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታ ለዚህ ጥናት እጅግ ከፍተኛ ነው፡

ይህ ትንቢት የተጻፈው በ7ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ወይም በ6ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ነው ። ልክ ታቦቱ ለመጨረሻ ጊዜ በታሪክ መዝገብ በተገኘበት ጊዜ ማለት ነው። ይህም ታቦቱ ወደፊት ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳው ስለማብቃቱ ቀኖናዊ ማብራሪያ ይሰጣል። አራቱ አሉታዊ አገላለጾች ፦ አይሉም፣ አያስቡትም፣ አይሹትም፣ አይደረግም ፤ አጠቃላይ የሆኑ እና የፍጻሜ ዘመን አቅጣጫን የሚያሳዩ ናቸው። ነቢዩ፣ ታቦቱ የመለኮታዊ ህልውና ማደሪያ ሆኖ የሚያገለግልበት ጊዜ አልፎ ይበልጥ ቀጥተኛ፣ ሁሉን አቀፍ እና ለሁሉም ክፍት በሆነ የመለኮታዊ ማደሪያ የሚተካበትን ጊዜ ተመልክቷል።

ይህ ትንቢት አዲስ ኪዳናዊ ፍጻሜውን የሚያገኘው በክርስቶስ በተመሠረተው አዲስ ኪዳን ነው (ኤርምያስ 31፡31-34፤ ዕብ. 8፡8-12)። በዚህ ኪዳን ሕጉ በታቦት ውስጥ በሚቀመጥ የድንጋይ ጽላት ላይ ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ አሠራር በእግዚአብሔር ሕዝብ ልብ ላይ ይጻፋል (2 ቆሮ. 3፡3፤ ሕዝ. 36፡26-27)። ከታቦት ወደ ልብ፣ ከውጫዊ የቃል ኪዳን ምልክት ወደ ውስጣዊ የቃል ኪዳን እውነታ የሚደረገው ሽግግር፣ ኤርምያስ የተነበየው እና አዲስ ኪዳን በክርስቶስ መፈጸሙን የሚያውጀው ኢስካቶሎጂያዊ አቅጣጫ ነው።

የሚከተለው ንጽጽራዊ ሠንጠረዥ በመጽሐፍ ቅዱሳዊው የቃል ኪዳኑ ታቦት እና በኢትዮጵያ ታቦት ትውፊት መካከል ያሉትን ዋና ዋና ልዩነቶች ስልታዊ በሆነ መንገድ ያጠቃልላል፡

ከላይ የቀረበው ትንታኔ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን ሕይወትና ምስክርነት፣ እንዲሁም የታቦቱ ትውፊት በአጠቃላይ ለአፍሪካ ክርስትና የሚያነሳቸውን ሰፋ ያሉ ጥያቄዎች የሚመለከቱ ሥነ-መለኮታዊ መደምደሚያዎችን ያመነጫል፡

አንደኛ፡ በአዲስ ኪዳን ሥርዓት የታቦቱ አካላዊ መገኛ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ የለውም።

በአክሱም የሚመለከው ቁስ የመጀመሪያው የሙሴ ታቦትም ሆነ የኋለኛ ዘመን የአምልኮ ንዋይ፣ ጥብቅ ከሆነው የአዲስ ኪዳን ሥነ-መለኮታዊ አቋም አንጻር ሲታይ፣ ፋይዳ የሌለው የታሪክ ጉጉት ብቻ ነው። የዕብራውያን መልእክት ስልታዊ ክርክር ፣ የክርስቶስ የአንድ ጊዜ ለዘላለም የሆነው የሊቀ ካህናትነት መስዋዕት የብሉይ ኪዳንን ቁሳዊ የአምልኮ ሥርዓት እንዳሻረው በግልጽ ያሳያል። ይህ የሚያስገነዝበው፣ የታቦቱ በአካል በምድር ላይ የትም ቦታ መገኘት ሥነ-መለኮታዊ ችግር ባይፈጥርም፣ በተመሳሳይ ሥነ-መለኮታዊ ሀብት ሊሆን እንደማይችል ነው። ታቦቱ እንደማይታሰብ፣ እንደማይፈለግ እና ዳግም እንደማይሠራ ኤርምያስ የተነበየው (ኤርምያስ 3፡16) የጥፋት ትንቢት ሳይሆን፤ በክርስቶስ የተጀመረው አዲሱ የመለኮታዊ ህልውና መንገድ ቁሳዊ የአምልኮ ዕቃዎችን አስፈላጊነት ፈጽሞ በማስቀረቱ የተከሰተ የነገረ-ፍጻሜ አቅጣጫ ለውጥ ነው።

ሁለተኛ፡ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን (ኢኦተቤክ) አምልኮ ለታቦቱ የሚሰጠው የላቀ ሥነ-መለኮታዊ ክብር፣ ስለ ክርስቶስ በቂነት ጥያቄዎችን ያስነሳል።

የታቦቱ መለኮታዊ ህልውና፣ የቃል ኪዳን ጠቀሜታ፣ እና ልዩ በረከት በክርስቲያናዊ አምልኮ ውስጥ ወዳለ አካላዊ ቁስ ሲተላለፍ፤ በአክሱም ባለውም ሆነ በጥምቀት በሚወጡት የቤተ ክርስቲያን ታቦታት እንዲህ ዓይነቱ አምልኮ የተሟላ የአዲስ ኪዳን ሥነ-መለኮታዊ ግንዛቤን ያንጸባርቃል ወይ የሚለው ጥያቄ በግድ ይነሳል። በ1 ጢሞቴዎስ 2፡5 ላይ "አንድ እግዚአብሔር አለና፥ በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ አለ፥ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው" የሚለው ተደጋጋሚ አጽንዖት፤ የትኛውም ቁሳዊ ነገር የክርስቶስን ብቸኛ መካከለኛነት ሊያሟላ ወይም ሊወዳደር ለሚችል የአማላጅነት ህልውና ክፍት ቦታ አይተውም።

ሦስተኛ፡ በባህላዊ ጠቀሜታ እና በሥነ-መለኮታዊ ትክክለኛነት መካከል ልዩነት ሊኖር ይገባል።

የታቦቱ ትውፊት ከኢትዮጵያ ክርስቲያናዊ ማንነት ጋር በታሪካዊ ጥልቀት፣ በሥርዓተ-አምልኮ ብልጽግና እና ባህልን በቀረጸ መንገድ በጥብቅ የተሳሰረ ነው። የፓስተራዊው ተግባር ይህንን ትውፊት በአንድ የሥነ-መለኮት ተሃድሶ እንቅስቃሴ ማፍረስ ሳይሆን፣ አዲስ ኪዳን በሚያሳየው ታጋሽ፣ ቀኖናዊ መሠረት ባለው፣ እና ባህልን በሚያከብር የትርጓሜ ሥልት መቅረብ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በ1 ቆሮንቶስ 8-10 ላይ ለጣዖት የተሠዋን ሥጋ በተመለከተ የሰጠው ምላሽ ለዚህ አብነት ይሆናል፤ ይኸውም የልምምዱን ባህላዊ ጥልቀት እና ውስብስብነት እውቅና መስጠት፣ ለክርስቶሎጂያዊ ግምገማ ማቅረብ፣ እና ከክርስቶስ ብቸኛ በቂነት ጋር ሊጣጣሙ የሚችሉ የአምልኮ ዓይነቶችን በተመለከተ መርህ ላይ የተመሠረተ መደምደሚያ ላይ መድረስ ነው።

አራተኛ፡ በክብረ ነገሥት ትውፊት ውስጥ ያለው የ«ቅድስት አገር» ሥነ-መለኮት ሂሳዊ ግምገማ ይፈልጋል።

ኢትዮጵያ ታቦቱን በመያዟ "የቅድሳን ደሴት" ሆናለች በዚህም በመለኮታዊ ጸጋ መልክዓ ምድር ውስጥ ልዩ የክብር ቦታ አላት የሚለው አባባል፣ ታሪካዊ መሠረት የሌለው ብቻ ሳይሆን አዲስ ኪዳን የቃል ኪዳኑን ማኅበረሰብ ለዓለም ሁሉ ክፍት ከማድረጉ ጋር በቀጥታ የሚጋጭ ነው። በማቴዎስ 28፡19-20 ያለው ታላቁ ተልእኮ ያለ ምንም የዘር ልዩነት "ለአሕዛብ ሁሉ" የተሰጠ ነው፤ እንዲሁም ገላትያ 3፡28 በክርስቶስ አካል ውስጥ ያሉትን ማንኛውንም የዘር እና የብሔር ግድግዳዎች በግልጽ ያፈርሳል። የኢትዮጵያን ክርስቲያናዊ ልዕልናን ቁሳዊ ዕቃን ከመያዝ ጋር የሚያቆራኘው ሥነ-መለኮታዊ መዋቅር፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ የሌለው ብቻ ሳይሆን፤ የአዲስ ኪዳን ዓለም አቀፋዊነት በተቃራኒው የቆመበትን የብሔራዊ-ሃይማኖታዊ ርዕዮተ-ዓለም ቅርጽ ይወክላል።

አምስተኛ፡ በቁስ ላይ የተመሠረተ አምልኮ አደጋ።

በታቦት ቅጂዎች ፊት መስገድ፣ በአካላዊ ዕቃዎች ዙሪያ የክብር ሰልፍ ማድረግ፣ እና ለአምልኮ ንዋያት የበረከት ኃይል መስጠት የክርስቲያናዊ አምልኮ ማዕከላዊ መግለጫዎች ሲሆኑ፤ ይህ ደግሞ በክርስቶስ ማንነት፣ በቃሉ፣ እና በመንፈሱ ላይ የሚደረገውን ትኩረት ሲተካ ወይም ሲፎካከር፣ አዲስ ኪዳን በቁስ ላይ ስለሚመሠረት አምልኮ የሚሰጠው የማያቋርጥ ማስጠንቀቂያ በቀጥታ ተግባራዊ ይሆናል። ዮሐንስ 4፡21-24 መልክዓ-ምድራዊ እና ቁሳዊ የአምልኮ ሥፍራዎችን አንጻራዊ በማድረግ "በመንፈስና በእውነት" ለሚደረግ አምልኮ ቅድሚያ ይሰጣል። የ1 ዮሐንስ 5፡21 የመዝጊያ ማስጠንቀቂያ "ልጆች ሆይ፥ ከጣዖታት ራሳችሁን ጠብቁ" በማለት አምልኮን በእግዚአብሔር ላይ ከማድረግ ይልቅ በቁሳቁስ ላይ የማሳረፍን ዝንባሌን አጥብቆ ይቃወማል።