አፖሎጂቲክስ

— ታሪካዊ ሥረ-መሠረት እና ወቅታዊ ትግበራ በኢትዮጵያ —

ትርጓሜ

"አፖሎጂቲክስ" (Apologetics) የተሰኘው ቃል ሥርወ-ግንድ ከግሪኩ "አፖሎጊያ" የተቀዳ ሲሆን፣ መሠረታዊ ጽንሰ-ሐሳቡም በፍርድ ሸንጎ ፊት የሚቀርብ "ምክንያታዊ ሞግት" ወይም "የመከላከያ ሐተታ" ማለት ነው (የሐ. ሥራ 22፡1፤ 25፡16)። ይሁን እንጂ፣ ይህ ጽንሰ-ሐሳብ መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሥነ-መለኮታዊ ክብሩን የሚያገኘው በ1ኛ ጴጥሮስ 3፡15 ላይ ከተሰጠው "በእናንተ ስላለ ተስፋ ምክንያትን ለሚጠይቋችሁ ሁሉ መልስ ለመስጠት ዘወትር የተዘጋጃችሁ ሁኑ" ከሚለው መለኮታዊ ትእዛዝ ነው። ይህ ሕጋዊና ፍልስፍናዊ ቃል ወደ ክርስቲያናዊው ዐውደ-ጥናት የዘለቀው በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በነበሩት "አፖሎጂስቶች" (ተሟጋቾች) አማካኝነት ነው። ጀስቲን ማርቲር (100–165 ዓ.ም.) ለሮም ንጉሠ ነገሥት አንቶኒኑስ ፒዩስ ያቀረበው "ቀዳማዊ ሞግት" (First Apology)፣ የክርስቶስን ወንጌል ከሐሰት ክስ መከላከል ባሻገር፣ ክርስትናን ከግሪኩ "ሎጎስ" ጽንሰ-ሐሳብ ጋር በማቆራኘት ያቀረበበት ድንቅ የሥነ-መለኮት ፍልስፍናዊ ጥልቀት ነበረው። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ተርቱሊያን (155–220 ዓ.ም.) "Apologeticus" በተሰኘው ድርሳኑ የሮማውያንን የሕግ ሥርዓት በመገዳደር ያቀረበው የሰላ መከራከሪያ፣ እንዲሁም "አቴና ከኢየሩሳሌም ጋር ምን አገናኛት?" በሚለው ተርቱሊያናዊ ጥያቄው፣ በሰውኛ ፍልስፍና እና በመለኮታዊ መገለጥ መካከል ያለውን ዘመን-ተሻጋሪ የሥነ-ዕውቀት ውጥረት ቁልጭ አድርጎ አሳይቷል።

በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ ኦገስቲን (354–430 ዓ.ም.) "የእግዚአብሔር ከተማ" በተሰኘው አንጋፋ ድርሳኑ፣ ሮም በ410 ዓ.ም. በጎቶች እጅ መውደቋን ተከትሎ በክርስትና ላይ የተሰነዘረውን ክስ፣ ከታሪክ ፍልስፍናና ከሥነ-መለኮታዊ ኅላዌ አኳያ በሚያስደምም ጥበብ አሽመድምዶታል። የኦገስቲን አፖሎጂቲክስ "እምነት ማስተዋልን ይሻል" በሚለው የሥነ-ዕውቀት መርህ ላይ የቆመ ሲሆን፣ ይህም እምነት ከምክንያታዊነት የጎደለው የጭፍን ዘላይነት ሳይሆን፣ ይልቁንም መለኮታዊውን እውነት በጥልቀት ለመመርመርና ለማስተዋል የሚያስችል ብርሃናዊ መነጽር መሆኑን ያስረግጣል። ይህ መርህ በኋላ ላይ በፕሮቴስታንት የተሐድሶ ሥነ-መለኮት ላይ ጉልህ አሻራ አሳርፏል። በተለይም በጆን ካልቪን (1509-1564) የ"መለኮት ንቃተ-ህሊና" ትምህርት ውስጥ፣ የሮሜ 1፡18-20 መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ፍልስፍናዊ ማብራሪያ አግኝቷል። ካልቪን በ"Institutes" (1559) I.3.1 ላይ እንዳብራራው፣ የእግዚአብሔር እውቀት በእያንዳንዱ የሰው ልጅ ልቦና ውስጥ በተፈጥሮ የተተከለ የማይፋቅ ማህተም ነው፤ ነገር ግን ይህ መለኮታዊ እውነት በኃጢአት ምክንያት ስለሚታፈንና ስለሚዛባ፣ እውነተኛው ሥነ-መለኮታዊ ሞግት (Apologetics) የሰውን ልጅ አእምሮ ወደ ብቸኛው ልዩ መገለጥ ፣ ወደ መጽሐፍ ቅዱሳዊው እውነትና ወደ ክርስቶስ የማምጣት የተቀደሰ ተልዕኮ ነው።

" የጦር ዕቃችን ሥጋዊ አይደለምና፥ ምሽግን ለመስበር ግን በእግዚአብሔር ፊት ብርቱ ነው፤ የሰውንም አሳብ በእግዚአብሔርም እውቀት ላይ የሚነሣውን ከፍ ያለውን ነገር ሁሉ እናፈርሳለን ለክርስቶስም ለመታዘዝ አእምሮን ሁሉ እንማርካለን፥"

2 ቆሮንቶስ 10:4-5

ይህ ሐዋርያዊ አዋጅ፣ የአፖሎጂቲክስ መሠረታዊ ግብ ሰብዓዊ አእምሮን ከትዕቢት ፍልስፍና ነጻ አውጥቶ ለክርስቶስ ጌትነት ማስገዛት መሆኑን በግልጽ ያሳያል። ሐዋርያው ጳውሎስ በአርዮስፋጎስ አደባባይ (ሐዋ. 17፡16-34) ያቀረበው አንጋፋ ንግግር፣ የኤጲቆሮሳውያንና የስቶይክ ፈላስፎችን የሥነ-ግጥም ሥራዎች በመጥቀስ "የተፈጥሮ ሥነ-መለኮትን" እንደ መነሻ ድልድይ የተጠቀመበት ጥልቅ የሥነ-ሞግት አቀራረብ ነው። ይህ ታሪካዊ ክስተት የመገለጥን እውነት ከባህልና ከፍልስፍና ዐውድ ጋር በማዋሐድ የቀረበ "ዐውዳዊ ሥነ-ሞግት" ተብሎ የሚታወቅ ሲሆን፣ ለኢትዮጵያ ውስብስብ የሃይማኖት፣ የባህልና የፍልስፍና ትርክት ቀጥተኛ አርአያነት አለው።

ክርስትና በኢትዮጵያ፡ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ መስመር

ከጥንታዊው የአክሱም ሥልጣኔ አንሥቶ እስከ ዘመናዊው ወንጌላዊ ንቅናቄ ድረስ ያለው የ1,700 ዓመታት ጉዞ፣ የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን የገጠሟትን ታሪካዊ፣ ሥነ-መለኮታዊ እና አፖሎጂቲካዊ ተግዳሮቶች ቁልጭ አድርጎ ያሳያል።

4ኛው ክ/ዘ (c. 330 ዓ.ም.) — የክርስትና ብሔራዊ ተቋማዊነት

ፍሬምናጦስ (አባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን) ንጉሥ ኤዛናን ወደ ክርስትና መመለሳቸው፣ ክርስትናን ከግለሰብ እምነትነት ወደ መንግሥታዊ የፖለቲካ ሥነ-መለኮት አሸጋግሮታል። ኤዛና በሳንቲሞቹ ላይ የመስቀል ምልክት ማተሙ፣ የቀድሞውን አረማዊ አመለካከት በክርስቶስ ማዕከላዊነት የመተካት ይፋዊ አፖሎጂቲካዊ አዋጅ ነበር።

5ኛ-6ኛ ክ/ዘ — የተስዓቱ ቅዱሳን ክርስቶሎጂያዊ አሻራ

ከሶርያ፣ ከሮም እና ከግብጽ የመጡት ገዳማውያን የቅዱሳት መጻሕፍትን ቀኖና ከግሪክ ወደ ግዕዝ በመተርጎም ጥልቅ የሆነ የመጽሐፍ ቅዱስ ሥርዓተ-ቋንቋ ጣሉ። ይህ እርምጃ የኢትዮጵያን ቤተክርስቲያን የራሷ የነገረ-መለኮት መዝገበ-ቃላት ያላት ቀዳሚ አፍሪካዊት ተቋም አድርጓታል።

1622–1632 ዓ.ም. — የኢየሱሳውያን ውጥረትና የኢክሌሲዮሎጂ ቀውስ

በፔድሮ ፓኤዝ አማካኝነት ንጉሥ ሱስንዮስ ወደ ሮማ ካቶሊክ እምነት መለወጣቸው ከፍተኛ የሥነ-መለኮትና የፖለቲካ ውጥረት አስከትሏል። የልጁ ፋሲለደስ (1632) ውሳኔ፣ አፖሎጂቲክስ ከብሔራዊ ሉዓላዊነትና ከቤተክርስቲያን ነጻነት ጋር እንዴት በጥብቅ እንደሚቆራኝ ያስተማረ ታሪካዊ ማሳያ ነው።

1634–1652 ዓ.ም. — ፒተር ሄይሊንግ እና የተሐድሶ ሥነ-መለኮት ብልጭታ

ጀርመናዊው ሉተራዊ ምሁር፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን ወደ የዕለት ተዕለት ቋንቋ በመተርጎም የእግዚአብሔር ቃል ለተራው ሕዝብ ተደራሽ እንዲሆን በማድረግ፣ ለወደፊቱ ፕሮቴስታንታዊ የቅዱሳት መጻሕፍት ማዕከላዊነት መሠረት የጣለ ቀዳሚ አፖሎጂስት ነው።

1832–1868 ዓ.ም. — የሚስዮናውያን እንቅስቃሴና የትርጉም ሥራ

ሳሙኤል ጎባትና ዮሐንስ ሉድቪግ ክራፕ የአቡ ሩሚን የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም በስፋት ማሰራጨታቸው፣ መለኮታዊው መገለጥ በቋንቋና በባህል የታጠረ ባለመሆኑ ሰብዓዊ አእምሮን በቀጥታ የማነጽ ኃይል እንዳለው ያረጋገጠ ሥነ-መለኮታዊ ምዕራፍ ነው።

1920–1935 ዓ.ም. — የወንጌላዊ ንቅናቄ ሥር-መስደድ

የሱዳን ሚስዮን (SIM) እና የስዊድን ወንጌላዊት ሚስዮን (SEM) በደቡብና ምዕራብ ኢትዮጵያ ያደረጉት እንቅስቃሴ፣ የቃለ ህይወትና የመካነ ኢየሱስ አብያተ ክርስቲያናትን መመሥረት ብቻ ሳይሆን፣ የአካባቢውን ባህላዊ እምነቶች በመጽሐፍ ቅዱሳዊ የድነት ትምህርት የሞገተ ዐቢይ ክስተት ነበር።

1954 ዓ.ም. (1962) — የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ መደበኛ ትርጉም

ዘመናዊው የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም የቃሉን ትክክለኛ የሥነ-መለኮት ሐሳብ በአካዳሚክና በመንፈሳዊ ደረጃ ለማስረጽ ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያበረከተ ሲሆን፣ ዛሬም ለወንጌላውያን የአፖሎጂቲክስ መከራከሪያዎች ዋነኛ መሣሪያ ነው።

1967–1983 ዓ.ም. — የማርክሲዝም ተግዳሮት እና የመስቀሉ ሥነ-መለኮት (Theology of the Cross)

የደርግ መንግሥት ማርክሲስት-ሌኒኒስት የቁስ-አካል ፍልስፍናን በማራመድ አምላክ የለሽነትን ባስፋፋበት ዘመን፣ የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን በእውነተኛ ስደት ውስጥ እምነቷን በመጠበቅ የተግባር አፖሎጂቲክስ አሳይታለች፤ ይህም ቤተክርስቲያኗን በቁጥርም በመንፈስም በእጅጉ አበዛት።

የፕሮቴስታንት አፖሎጂቲክስ ትምህርት ቤቶች

በዘመናዊው የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት ውስጥ አራት ዋና ዋና የአፖሎጂቲክስ ትምህርት ቤቶች (Schools of Thought) ይገኛሉ። እያንዳንዱ ትምህርት ቤት በሥነ-ዕውቀት ማለትም በእምነት፣ በምክንያታዊነት እና በመገለጥ መካከል ስላለው መስተጋብር የተለያየ ፍልስፍናዊ አቋም ይይዛል፤ ይህም ለኢትዮጵያ ዐውዳዊ አገልግሎት የራሱ የሆነ ስልታዊ አንድምታ አለው።

የአፖሎጂቲክስ ዘይቤ	ዋና አቀንቃኞች	መሠረታዊ የሥነ-ዕውቀት መርህ	በኢትዮጵያ ዐውድ ያለው ጥንካሬ	ፍልስፍናዊ ውስንነት
ክላሲካል	ቶማስ አኩዊናስ፣ ኖርማን ጋይስለር፣ ሪቻርድ ስዊንበርን	ሁለት እርከን ያለው ሞግት፦ መጀመሪያ የእግዚአብሔርን መኖር በኮስሞሎጂያዊ/ቴሌዎሎጂያዊ አመክንዮ ማረጋገጥ፣ ቀጥሎ ታሪካዊ ክርስትናን ማሳየት	ፍልስፍናን ለሚያዘወትሩ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ማኅበረሰብ እና አምላክ የለሽ ምሁራንን ለመሞገት እጅግ ተስማሚ ነው	ከመጠን ያለፈ ምሁራዊ ስለሆነ፣ ለዕለታዊ የተራው ሕዝብ መንፈሳዊ ተሞክሮ ሩቅ ሊሆን ይችላል
ማስረጃ-ተኮር	ጆሽ ማክዶዌል፣ ጋሪ ሀበርማስ፣ ዊሊያም ሌን ክሬግ	የታሪክን ኢምፒሪሲዝም መሠረት በማድረግ፣ በተለይም በክርስቶስ ትንሣኤ እና በመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊነት ላይ ትኩረት ያደርጋል	በተለይ በእስልምና (ዳዕዋ) እና በዘመናዊ የታሪክ ነቃፊዎች ለሚነሱ ተጨባጭ ጥያቄዎች ቀጥተኛ ምላሽ ይሰጣል	የሰውን ልጅ የኃጢአት ተፈጥሮ ሥነ-ልቡናዊ ክህደት ያቃልላል፤ መረጃ ብቻውን ልብን አይለውጥም ተብሎ ይተቻል
ቅድመ-ግንዛቤያዊ	ቆርኔሌዎስ ቫን ቲል፣ ግሬግ ባህንሰን፣ ፍራንሲስ ሻፈር	እያንዳንዱ አስተሳሰብ በመነሻ "ግምት" ላይ ይቆማል፤ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊው የዓለም እይታ ውጪ አመክንዮ ራሱ ሊጸና እንደማይችል የሚሞግት ትራንስሴንደንታል ሐሳብ	ዘመናዊውን የአንጻራዊነት እና የድኅረ-ዘመናዊነትን (Postmodernism) የሥነ-ዕውቀት መሠረት አናግቶ ያፈርሳል	ረቂቅ የሆነው ፍልስፍናዊ መዋቅሩ ወደ አማርኛ ቋንቋ ተተርጉሞ ለሕዝብ ለማቅረብ አዳጋችነት አለው
የተሐድሶ ሥነ-ዕውቀት	አልቪን ፕላንቲንጋ፣ ኒኮላስ ቮልተርስቶርፍ	በእግዚአብሔር ማመን በውጫዊ ማስረጃ ላይ ያልተንጠለጠለ፣ ራሱን የቻለ መሠረታዊ እምነት መሆኑን ያስተምራል	የኢትዮጵያውያንን ጥልቅ የሆነ ባህላዊ፣ ተፈጥሯዊና መንፈሳዊ ንቃተ-ህሊና በሚገባ ያንጸባርቃል	የተለያዩ ተጻራሪ ሃይማኖቶች ተመሳሳይ የሆነ የውስጥ ስሜት ሞግት ሊያነሱ ስለሚችሉ፣ ብቻውን በቂ የአፖሎጂቲክስ መሣሪያ ሊሆን አይችልም

አብዛኞቹ ወቅታዊ የተሐድሶ ሥነ-መለኮት ምሁራን አበክረው የሚመክሩት "የጥምር ሥነ-ሞግት ስልትን" ነው። ይህ ዘዴ፣ ዶ/ር ፍራንሲስ ሻፈር በ"The God Who Is There" በተሰኘው መጽሐፋቸው እንዳብራሩት፣ የቅድመ-ግንዛቤያዊውን የዓለም-እይታ ትንታኔ ከተጨባጭ ማስረጃዎች ጋር በማዋሐድ ሰብዓዊ አእምሮን በሁለንተናዊ መንገድ የሚሞግት ነው። ይህ አካሄድ በተለይ ለዛሬዋ ኢትዮጵያ ፍጹም ተመራጭ ነው፤ ምክንያቱም ሀገሪቱ በአንድ በኩል ስር-የሰደደ ሃይማኖታዊ ትውፊት ያላት ሲሆን፣ በሌላ በኩል ደግሞ ለዓለማዊ ፍልስፍናና ለምዕራቡ ዓለም ሥነ-ዕውቀት የተጋለጠ ከፍተኛ የትምህርት-ተኮር ወጣት ትውልድ አፍርታለች። ስለሆነም፣ አፖሎጂቲክስ በኢትዮጵያ ምሁራዊ ቅብጠት ሳይሆን፣ የወንጌል አደራና የዘመኑ የቤተክርስቲያን የህልውና ጥያቄ ነው።

የአፖሎጂቲክስ ጠቀሜታዎች

አፖሎጂቲክስ ብዙ ጊዜ እንደ "ውጭ-ተኮር" የአገልግሎት ዘርፍ ብቻ ተደርጎ ይወሰዳል። ይህ ግንዛቤ ግን ሥነ-መለኮታዊ ሙላትን የጎደለው ነው። የተሐድሶ ሥነ-መለኮት እንደሚያስተምረው፣ አፖሎጂቲክስ ቤተክርስቲያንን ወደ ውስጥ የሚያንጹ እና ወደ ውጭው ዓለም የሚያንጸባርቁ ስድስት እርስ በርስ የተሳሰሩ መለኮታዊ ልኬቶች አሉት።

እምነትን መጠበቅና ማጽናት

ሐዋርያው ጴጥሮስ ስለ "ተስፋ ምክንያት" (1 ጴጥ. 3፡15) ሲያዝ፣ እንዲሁም ይሁዳ "ለሃይማኖት እንድትጋደሉ" (ይሁዳ 1፡3) ሲመክር፣ የአማኞችን ዶግማዊ መሠረት ማጽናት ቀዳሚ ዓላማቸው ነበር። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ በዩኒቨርሲቲ ግቢዎች ውስጥ የዝግመተ-ለውጥና የሴኩላሪዝም ፍልስፍናዎች ክርስቲያን ወጣቶችን ላልተጠበቀ የሥነ-ዕውቀት ድንጋጤ ያጋልጣሉ። በዚህ ጊዜ አፖሎጂቲክስ የእምነት መፍረስን አስቀድሞ የሚከላከል ዋስትና ሆኖ ያገለግላል።

ወንጌልን ውጤታማ በሆነ መንገድ ማድረስ

ዩሲቢየስ "Praeparatio Evangelica" የተባለውን ድርሳን ያዘጋጀው የድነትን ወንጌል ከመዝራቱ በፊት የሰዎችን አእምሮአዊና ፍልስፍናዊ እንቅፋት ለማረም ነው። ጳውሎስ በአርዮስፋጎስ አደባባይ (ሐዋ. 17፡16-34) የተጠቀመው ዐውዳዊ ሞግት የዚህ ጥንታዊ ማሳያ ነው። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ ከእስልምና ዳዕዋ ወይም ከዓለማዊ ምሁራን ጋር በሚደረግ የሥነ-ሞግት ውይይት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ታሪካዊነትና የክርስቶስን ትንሣኤ ተጨባጭነት (1 ቆሮ. 15፡3-8) ማሳየት፣ በጥርጣሬ የተዘጉ ልቦችን ለድነት ያዘጋጃል።

ጥልቅ መንፈሳዊ እድገትና ብስለት

በዕብራውያን 5፡12-14 ላይ ጸሐፊው "መልካምንና ክፉን ለመለየት ልማድ ላላቸው" በመንፈስ የጎለመሱ አማኞች ጠንካራ ምግብ እንደሚያስፈልጋቸው ያሳስባል። አፖሎጂቲክስ አእምሮን የማደስ (ሮሜ 12፡2) እና የክርስቶስን አእምሮ የመላበስ ቴሌዎሎጂያዊ ግብ አለው። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ አብዛኛዎቹ አብያተ ክርስቲያናት በስሜታዊ የአምልኮ ልምምድ ላይ ብቻ ሲያተኩሩ፣ የአፖሎጂቲክስ ትምህርቶችን ማካተት የቤተክርስቲያኒቱን ሁለንተናዊ የብስለት ደረጃ ወደ ላቀ ምዕራፍ ያሸጋግረዋል።

ስህተትንና መናፍቅነትን መግለጥ

ጳውሎስ በቆላስይስ 2፡8 "በፍልስፍናና በከንቱ ማታለል... እንዳይማርካችሁ ተጠንቀቁ" ሲል፣ ዮሐንስ ደግሞ "መናፍስትን መርምሩ" (1 ዮሐ. 4፡1) በማለት ያስጠነቅቃል። ታላላቆቹ የሥነ-መለኮት ጉባኤዎች (ኒቂያ 325፣ ቁስጥንጥንያ 381፣ ኬልቄዶን 451) የተካሄዱት ኦርቶዶክሳዊውን የክርስቶሎጂ ዶግማ ከኑፋቄ ለመጠበቅ ነው። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ ሥነ-መለኮታዊ መሠረት የሌላቸው የብልጽግና ትምህርቶች እና የሐሰት ትንቢታዊ ልምምዶች፣ ምእመናንን እንደ ቤርያ ሰዎች (ሐዋ. 17፡11) እውነትን ከሐሰት እንዲለዩ የሚያስችል የሰላ አፖሎጂቲካዊ መነጽር ይሻሉ።

ባህላዊና ማኅበራዊ ተሳትፎ

ይህ ከዘፍጥረት 1፡28 የባህል ተልእኮ የሚመነጭ ነው። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ የብሔር ግጭትን፣ የፍትሕ እጦትንና ማኅበራዊ ቀውሶችን እንደ "ዓለማዊ ፖለቲካ" ብቻ ከመተው ይልቅ፣ በ"ኢማጎ ዴኢ" (በእግዚአብሔር መልክ መፈጠር) (ዘፍ. 1፡27) ትምህርት ላይ ተመሥርቶ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሰብዓዊ ክብርና የፍትሕ ሞግት ማቅረብ ይገባል።

የስሜታዊና የስነ-ልቦና ደኅንነት ድጋፍ

ጥርጣሬ ሁልጊዜ ከምሁራዊ ፍለጋ ብቻ አይመነጭም፤ ይልቁንም ከመከራ፣ ከሞት፣ ወይም ካልተመለሱ ጸሎቶች ከሚመነጭ ጭንቀትም ይወለዳል (የኢዮብን የቲዮዲሲ ሞግት ልብ ይሏል)። የኢትዮጵያ ዐውድ፦ ተደብቀው የሚሰቃዩ አእምሯዊና ሥነ-ልቦናዊ ቀውሶችን ለመፍታት፣ አፖሎጂቲክስ ከእረኝነታዊ ሥነ-መለኮት ጋር ሲዋሐድ የመጽናናትና የሰላም መሣሪያ ይሆናል (ፊልጵ. 4፡6-7)።

ወቅታዊ ተግዳሮቶች

ዲጂታል ዓለማዊነትና ድህረ-ዘመናዊነት

የዘመኑ የከተማ ወጣት በማኅበራዊ ሚዲያ ንክኪ አማካኝነት ለምዕራባዊው የድህረ-ዘመናዊ የሥነ-ዕውቀት መፍረስ በተለይም ለሚሼል ፉኮ እና ፍሬድሪክ ኒቼ አመለካከቶች እጅግ ተጋላጭ ሆኗል። ይህ የፍልስፍና ሞገድ እውነትን እንደ ግለሰባዊ አንጻራዊነት እንጂ እንደ ፍጹማዊ ኅላዌ አይቀበልም። ለዚህ የሚሰጠው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምላሽ፣ የፍራንሲስ ሻፈርን "ፍጹም እውነት" ጽንሰ-ሐሳብ፣ መለኮታዊው ሎጎስ ሥጋ ከሆነበት ከዮሐንስ 14፡6 እውነት ጋር በማዋሐድ፣ እውነት ማኅበራዊ ስምምነት ሳትሆን ዘላለማዊ መገለጥ መሆኗን በሰላ ፍልስፍናዊ ሞግት ማሳየት ነው።

ሳይንስና ዝግመተ-ለውጥ

ለትምህርት ሥርዓቱ የሚሰጠው የፕሮቴስታንት ምላሽ በሦስት ዐበይት ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፎች ይከፈላል፦ የወጣት-ምድር ፍጥረት (YEC)፣ የአሮጌ-ምድር ፍጥረት (OEC)፣ እና ሥነ-መለኮታዊ ዝግመተ-ለውጥ ። ለኢትዮጵያ ዐውዳዊ አገልግሎት የሚበጀው ማዕከላዊ ነጥብ፣ በዘፍጥረት 1 የሥነ-አፈታት ዘውግ ላይ ሚዛናዊነትን ይዞ፣ ዋናው ትኩረት የእግዚአብሔርን "ከምንም የመፍጠር" ሉዓላዊነት ፣ creatio ex nihilo (ዕብ. 11፡3) እና በፈጣሪና በፍጡር መካከል ያለውን ጽኑ የኅላዌ ልዩነት ማስጠበቅ መሆኑን ማስተማር ነው።

የዳዕዋ ንቅናቄ ሥነ-ሞግት

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የተስፋፋው የዳዕዋ ንቅናቄ ሦስት ዐቢይ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ያነሳል፦ የመጽሐፍ ቅዱስ መበረዝ (ተህሪፍ) ውንጀላ፣ የምሥጢረ ሥላሴ (Trinity) ዶግማዊ አለመግባባት፣ እና የመጀመሪያው የኢየሱስ "ኢንጂል" ጠፍቷል የሚል ክስ። መጽሐፍ ቅዱሳዊውና አፖሎጂቲካዊው ምላሽ፣ ጥልቅ የሆነ የጽሑፍ ሂስን ማለትም ከ5,800 በላይ የጥንታዊ ግሪክ ብራናዎች መኖራቸውን ታሪካዊነት ማስረዳት፣ እንዲሁም ዮሐንስ 1፡1 እና 1 ዮሐንስ 5፡7ን መሠረት በማድረግ፣ የኒቂያው (325 ዓ.ም.) የክርስቶሎጂ ውሳኔ ቀደምት ከሆነው ሐዋርያዊ ትውፊት ጋር ያለውን የማይነጣጠል የትምህርት አንድነት ማሳየትን ይጠይቃል።

የብልጽግና ወንጌል

ይህ ውስጣዊ ሥነ-መለኮታዊ ተግዳሮት፣ የመስቀሉን ቃል (1 ቆሮ. 1፡18) ዐውዳዊ ኃይል ወደ ጐን በመተው፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን የመስቀል ሥነ-መለኮት ኃጢአተኛው ሰብዓዊ አካል በሚያገኘው "የድል አድራጊነት ክብር ሥነ-መለኮት" ይተካዋል። ማርቲን ሉተር በ1518 ዓ.ም. በሃይደልበርግ ክርክር ላይ ይህን የሰው-ተኮር አዝማሚያ በጥብቅ አውግዞታል፤ ይህም ዛሬ በኢትዮጵያ ወንጌላውያን ዘንድ ሰርጎ የገባውን ሃይማኖታዊ ቅልቅል ለማረምና ክርስቶስ-ተኮር ወደሆነው ኦርቶዶክሳዊ ትምህርት ለመመለስ ቀጥተኛ ታሪካዊና ትምህርታዊ አንድምታ አለው።

ማሳሰቢያ፡ ይህ የሥነ-መለኮትና የፍልስፍና ትንተና በአካዳሚክ ጥናቶች፣ በሚስዮሎጂያዊ ሪፖርቶች እና በፅንሰ-ሐሳባዊ ማዕቀፎች ላይ የተመሠረተ የማስተማሪያ ግብዓት እንጂ፣ ከተጨባጭ የስታትስቲክስ ዳሰሳ የተወሰደ አይደለም። ዓላማውም የተግዳሮቶቹ ሥነ-መለኮታዊ ውስብስብነትና ፍልስፍናዊ ጥልቀት በቤተክርስቲያን ዘንድ ያለውን ጫና በሚገባ ለይቶ ለማስተማር ነው።

ተግባራዊና ሥነ-መለኮታዊ ምክረ-ሐሳቦች

	ሥነ-መለኮታዊ ምክር	አካዳሚያዊና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማብራሪያ
	ትሕትናን ያማከለ ሥነ-ሞግት	1 ጴጥሮስ 3፡15 "በየዋህነትና በፍርሃት (በአክብሮት) ይሁን" የሚለውን መለኮታዊ ትእዛዝ ችላ ያለ አመክንዮ ፍሬ አልባ ነው። ፍራንሲስ ሻፈር "ፍቅር የጎደለው ትክክለኛ የሥነ-መለኮት መልስ፣ በተግባር ስህተት ነው" በማለት ሥነ-ምግባራዊ ሞግትን አጽንኦት ሰጥቶበታል።
	ባህልን ማጥናት	ሐዋርያው ጳውሎስ በአቴና (ሐዋ. 17) የተጠቀመው ስልት፣ የአካባቢውን ፈላስፎችና ገጣሚያን በመጥቀስ የሥነ-ዕውቀት ድልድይ መገንባት እንጂ ባህልን ማውገዝ አልነበረም። ለኢትዮጵያ ዐውድ፣ ይህ ማለት ከኦርቶዶክሳዊ ትውፊት ጋር በጥልቅ አክብሮትና ሥነ-መለኮታዊ መግባባት ላይ የተመሠረተ ውይይት ማድረግ ማለት ነው።
	የአፍ መፍቻ ቋንቋ ሥነ-መለኮት	በአማርኛ፣ በኦሮምኛ፣ በትግርኛና በሌሎች ብሔራዊ ቋንቋዎች የተጻፉ ጥልቅ የአፖሎጂቲክስ ድርሳናት አለመኖር ዐቢይ ክፍተት ነው። የነገረ-መለኮት ምሁራን ፅንሰ-ሐሳቦችን ወደ አካባቢ ቋንቋዎች ማውረድ አለባቸው።
	ትረካዊ ሥነ-ሞግት	እንደ ቆርኔሌዎስ ቫን ቲል ያሉ ረቂቅ የቅድመ-ግንዛቤ ክርክሮች ወደ ተራ ምሳሌና ታሪክ መተርጎም ያስፈልጋቸዋል፤ ይህ መለኮታዊው መምህር ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ምስጢረ-መንግሥቱን ለማብራራት የተጠቀመበት ፔዳጎጂካዊ ስልት ነው (ማቴዎስ 13)።
	የመከራ ሥነ-መለኮት	የደርግ ዘመን የስደት ልምድ እንዳስተማረው፣ በፈተና ወቅት እውነተኛ አፖሎጂቲክስ ምሁራዊ ክርክር ብቻ ሳይሆን፣ በመከራ ውስጥ በሕይወት የሚገለጥ ጽናት ጭምር ነው (ፊልጵስዩስ 1፡12-14)።
	ኢክሌሲዮሎጂያዊ አንድነት	በኤፌሶን 4፡3-6 እንደተገለጸው፣ በአስተምህሮ የተከፋፈለች ቤተክርስቲያን ለውጭው ዓለም ተመልካች የማይታመን ምስክርነት ትሰጣለች። የአስተምህሮና የፍቅር አንድነት ራሱ እጅግ ኃይለኛው አፖሎጂቲካዊ ማረጋገጫ (ዮሃንስ 13:35) ነው።

"የጦር ዕቃችን ሥጋዊ አይደለምና፥ ምሽግን ለመስበር ግን በእግዚአብሔር ፊት ብርቱ ነው፤ የሰውንም አሳብ በእግዚአብሔርም እውቀት ላይ የሚነሣውን ከፍ ያለውን ነገር ሁሉ እናፈርሳለን ለክርስቶስም ለመታዘዝ አእምሮን ሁሉ እንማርካለን፥"

2 ቆሮንቶስ 10:4-5

ተጨማሪ ንባብ (ለጥናት)

Sergew Hable Selassie, Ancient and Medieval Ethiopian History to 1270
Taddesse Tamrat, Church and State in Ethiopia, 1270–1527
Cornelius Van Til, The Defense of the Faith
Francis Schaeffer, The God Who Is There; He Is There and He Is Not Silent
Alvin Plantinga, Warranted Christian Belief
Gary Habermas & Michael Licona, The Case for the Resurrection of Jesus
Kidane Wolde Kifle (አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ)፣ የግዕዝ መዝገበ ቃላት ጥናቶች

ይህ ጽሑፍ ለትምህርታዊ ዓላማ የተዘጋጀ የስነ-መለኮት ጥናት ሲሆን፣ ከላይ የተጠቀሱት ታሪካዊ ክንውኖች ከመደበኛ የቤተክርስቲያን ታሪክ ምንጮች የተወሰዱ ናቸው። የቀረበው ገበታ ስታትስቲካዊ ትክክለኛነት የለውም፤ ለማስተማሪያነት ብቻ ነው የቀረበው።