ምሰሶ	መግለጫ
እምነትን መከላከል	ምክንያታዊነትን በመጠቀም እምነታችንን በታሪክ መረጃዎች ላይ ተመሥርቶ መከላከል፤ የቅዱሳት መጻሕፍትን ትክክለኛነት የሚያሳዩ ጥናቶችን ማቅረብ፤ የሐሰት ትምህርቶችን በመለየት ምዕመናንን መጠበቅ።
ጥልቅ ምርምር	ስለ እግዚአብሔር ማንነትና መለኮታዊ ባሕርያት ሥነ-መለኮታዊ ጥናት ማድረግ፤ የቀደምት ቤተ ክርስቲያንን፣ የተሃድሶውንና የጴንጤቆስጤ ንቅናቄን ታሪክ ማጥናት፤ የዘመኑን አስተሳሰቦች በመጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት መመዘን።

የተግባር መስክ	መግለጫ	ቁልፍ ጥቅስ
ክርስቲያኖችን ማስታጠቅ	አማኞች በእምነታቸው እንዲጸኑ እና ለምን እንደሚያምኑ እንዲያውቁ በእውቀት ማስታጠቅ፤ ትክክለኛውን የቃሉን ፍቺ በመስጠት ከመንፈሳዊ መዋዠቅ መጠበቅ።	ኤፌሶን 4፡12
እምነትን መከላከል	በክርስቶስ እና በቃሉ ላይ ለሚነሱ ጥቃቶች ከመጽሐፍ ቅዱስ በመነሳት ምላሽ መስጠት፤ የሐሰት ትምህርቶችን በማጋለጥ እውነተኛውን ወንጌል መጠበቅ።	1 ጴጥሮስ 3፡15
የጠፉትን መድረስ	የወንጌልን እውነት በግልጽ በማቅረብ ሰዎችን ከጨለማ ወደ እውነተኛው የኢየሱስ ብርሃን መምራት፤ ወንጌል ያልደረሰባቸውን ቦታዎች ሁሉ ቃሉን ማድረስ።	ማቴዎስ 28፡19
ወንጌልን መስበክ	በተለይም በሰሜኑና ምስራቅ ኢትዮጵያ ላይ ትኩረት በማድረግ፣ እንዲሁም በዲጂታል ዓለም የጌታን ቃል ማሰራጨት እና የአጥቢያ ቤተክርስቲያንን መደገፍ።	ሐዋ. 1፡8

ትምህርት	ማጠቃለያ	ቁልፍ ጥቅሶች
ስለ ቅዱሳት መጻሕፍት	66ቱ የብሉይና የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ብቻ በእግዚአብሔር መንፈስ መሪነት የተጻፉ፣ ስህተት የሌለባቸው እና ለእምነትና ለህይወት የመጨረሻ ስልጣን ያላቸው ናቸው።	2ጢሞ 3፡16–17
ስለ ሥላሴ አምላክ	አንድ አምላክ ብቻ አለ፤ ይህ አንዱ አምላክ ግን በዘላለም በሦስት እኩል፣ የተለያዩ አካላት ማለትም አብ፣ ወልድ እና መንፈስ ቅዱስ ሆኖ ይኖራል።	ማቴ 28፡19፤ 2ቆሮ 13፡14
ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ	ሙሉ አምላክና ሙሉ ሰው፣ ከድንግል የተወለደ፣ ኃጢአት የሌለበት፣ በመስቀል ላይ ለኃጢአታችን ተተክቶ የሞተ፣ በሥጋ ከሙታን ተነስቶ ወደ ሰማይ ያረገ ብቸኛው አማላጅ ነው።	ዮሐ 1፡1,14፤ 1ጢሞ 2፡5
ስለ መንፈስ ቅዱስ	መንፈስ ቅዱስ ኃይል ብቻ ሳይሆን ሙሉ አካል ነው፤ በአማኞች ይኖራል፣ ቅድስናን ይሰራል፣ የመንፈስ ስጦታዎችን ይሰጣል፣ አገልግሎትን ለማድረግ ኃይል ያለብሳል።	ሐዋ 1፡8፤ 1ቆሮ 12፡4–11
ስለ መዳን	ሰው ሁሉ በኃጢአት ወድቋል፤ መዳን ግን በሰው ስራ ሳይሆን በእግዚአብሔር ጸጋ ብቻ፣ በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን ብቻ የሚገኝ ነጻ ስጦታ ነው።	ኤፌ 2፡8–9
ስለ ቤተክርስቲያን	ቤተክርስቲያን በክርስቶስ ደም የተዋጁ አማኞች ሁሉ የያዘ መንፈሳዊ አካል ስትሆን፣ በአካባቢ አብያተ ክርስቲያናት ትገለጣለች፤ ይህ ህብረት ግን ቤተክርስቲያንን የሚተካ ሳይሆን የሚያግዝ መሳሪያ ነው።	ኤፌ 1፡22–23
ስለ ዳግም ምጽአት	ኢየሱስ ክርስቶስ በአካል፣ በክብር ተመልሶ ይመጣል፤ ሙታን ይነሳሉ፣ ፍርድ ይካሄዳል፣ አማኞችም ከእርሱ ጋር ለዘላለም ይኖራሉ።	ዮሐ 14፡3፤ 1ተሰ 4፡16–17
ስለ መንፈስ ቅዱስ ጥምቀት	ከዳግም ልደት በተጨማሪ፣ አማኝ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ተጠምቆ እንዲሁም ተሞልቶ ለምስክርነትና ለአገልግሎት እንዲታጠቅ እናምናለን፤ የመንፈስ ስጦታዎችም ዛሬም በቤተክርስቲያን ውስጥ ንቁ ናቸው ብለን እናምናለን።	ሐዋ 2፡1–4፤ 1ቆሮ 14፡1

መርህ	ትርጉም	ቁልፍ ጥቅሶች
ሶላ ስክሪፕቱራ	ቅዱሳት መጻሕፍት ብቻ ለእምነትና ለስነ-ምግባር የመጨረሻው፣ በራሱ በቂና ግልጽ ስልጣን ናቸው። የቤተክርስቲያን ትውፊት፣ የጳጳሳት ውሳኔ ወይም የግል ራዕይ ከቃሉ ጋር እኩል ስልጣን የላቸውም።	2ጢሞ 3፡16–17፤ ኢሳ 8፡20
ሶላ ግራሺያ	መዳን ሙሉ በሙሉ ካልተገባ የእግዚአብሔር ጸጋ ብቻ የሚመነጭ ነው፤ ሰው በራሱ ጥረት ወይም መልካም ስራ ሊያገኘው አይችልም።	ኤፌ 2፡8–9፤ ቲቶ 3፡5
ሶላ ፊደ	ሰው በክርስቶስ በማመኑ ብቻ ጻድቅ ሆኖ ይቆጠራል፤ ይህ እምነት ግን እውነተኛ ከሆነ በጎ ስራን ፍሬ አድርጎ ያፈራል እንጂ በስራ አይገዛም።	ሮሜ 3፡28፤ ገላ 2፡16
ሶሉስ ክርስቱስ	ኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ በአብና በሰው መካከል ያለው ብቸኛ አማላጅ ነው፤ ወደ እግዚአብሔር የሚያደርስ ሌላ መንገድ፣ ቅዱስ ወይም አማላጅ የለም።	1ጢሞ 2፡5፤ ሐዋ 4፡12
ሶሊ ዴዎ ግሎሪያ	ህይወት፣ አገልግሎትና መዳን ሁሉ የተፈጠረው ለሰው ክብር ወይም ለተቋም ስም ሳይሆን ለእግዚአብሔር ክብር ብቻ ነው።	1ቆሮ 10፡31፤ ራዕ 4፡11

ማዕዘን	መግለጫ	ቁልፍ ጥቅሶች
በመንፈስ ቅዱስ መጠመቅ	ከድነት (ዳግም ልደት) ተለይቶ የሚከተል፣ አማኝን ለምስክርነትና ለአገልግሎት ኃይል የሚያለብስ የመንፈስ ቅዱስ ጥምቀት አለ ብለን እናምናለን።	ሉቃ 24፡49፤ ሐዋ 1፡8፤ 2፡1–4፤ 19፡1–6
የመንፈስ ስጦታዎች ዛሬም ንቁ ናቸው	ጥበብ ቃል፣ እውቀት ቃል፣ እምነት፣ ፈውስ፣ ትንቢት፣ በልሳን መናገር እና መተርጎም የመሳሰሉት የመንፈስ ስጦታዎች ለቤተክርስቲያን እድገት ዛሬም ይሰራሉ ብለን በ"ቀጣይነት" አቋም እንይዛለን፤ ይህ ግን ስርዓትና ልኬትን (1ቆሮ 14) መከተል አለበት።	1ቆሮ 12፡7–11፤ 14፡26–33
ኃይል ለምስክርነት	የመንፈስ ቅዱስ ስራ ማዕከላዊ አላማው ራስን ማክበር ወይም ስሜታዊ ልምድ ማካበት ሳይሆን ኢየሱስ ክርስቶስን ማክበርና ወንጌልን በኃይል ለዓለም ማዳረስ ነው።	ዮሐ 16፡13–14

ዘመን	ርዕስ	መግለጫ
1ኛው ክ/ዘመን	የሐዋርያት ቤተክርስቲያን	ኢየሱስ ክርስቶስ ቤተክርስቲያንን መሰረተ፤ ሐዋርያት ንጹሑን ወንጌል በቃልና በጽሁፍ (አዲስ ኪዳን) አስተላለፉ።
1ኛው ክ/ዘመን (34 ዓ.ም ግድም)	የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ መዳን (የሐዋ. 8)	ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ በፊልጶስ አማካኝነት ወንጌልን ሰምቶ ተጠመቀ፤ ይህም ክርስትና እና ወንጌል ወደ ኢትዮጵያ የገባበት የመጀመሪያው ታሪካዊ ክስተት ነው።
4ኛው ክ/ዘመን	የክርስትና ወደ ኢትዮጵያ መግባት	በ4ኛው ክፍለ ዘመን ክርስትና በአክሱም ስርወ መንግስት ውስጥ በይፋ ተቀባይነት አገኘ፤ ኢትዮጵያ ከጥንታዊ ክርስቲያን ሀገራት አንዷ ሆነች።
1517 ዓ.ም	የተሃድሶ (ሪፎርሜሽን) ንቅናቄ	ማርቲን ሉተር 95ቱን ነጥቦች ለጠፈ፤ ቤተክርስቲያን ወደ ቃሉ ስልጣንና ወደ ጸጋ በእምነት ብቻ የመዳን ትምህርት ተመለሰች።
1906 ዓ.ም	የአዙዛ ስትሪት ትንሳኤ	በሎስ አንጀለስ የተቀሰቀሰው መንፈሳዊ ትንሳኤ፣ ዘመናዊውን የጴንጤቆስጤ ንቅናቄ ወደ ዓለም ሁሉ አስፋፋ።
20ኛው ክ/ዘመን	የኢትዮጵያ ወንጌላዊ እድገት	ወንጌላውያንና ጴንጤቆስጤ አብያተ ክርስቲያናት በኢትዮጵያ ውስጥ በስፋት ተስፋፉ፤ ብዙ ምዕመናንም ወደ ሕያው እምነት ተመለሱ።
1960ዎቹ	የሙሉ ወንጌል ሃገር በቀል ንቅናቄ	ከውጭ ሚስዮናውያን ተጽዕኖ ነፃ በሆነ መልኩ፣ ኢትዮጵያውያን አማኞች በመንፈስ ቅዱስ ተሞልተው የመጀመሪያውን ሙሉ በሙሉ ሃገር በቀል የሆነውን የጴንጤቆስጤ ቤተክርስቲያን (ሙሉ ወንጌል) መሰረቱ።
1960ዎቹ - 1970ዎቹ	የተማሪዎች መንፈሳዊ ንቅናቄ	በዩኒቨርሲቲና በሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ውስጥ ታላቅ መንፈሳዊ መነቃቃት ተፈጠረ፤ ይህም በስደት ዘመን ቤተክርስቲያንን ያጸናና ለወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት መስፋፋት የጀርባ አጥንት የሆነ ትውልድ አስነሳ።
ዛሬ	ህይወት ቃል ህብረት	ይህንን ውርስ ተከትሎ፣ ቃሉን በታማኝነት በማገልገል፣ እምነትን በመከላከልና ወንጌልን በኃይል በማድረስ ላይ የተመሰረተ አገልግሎት እንዲቀጥል ራሱን ወስኗል።

መመዘኛ	ቤተክርስቲያን	የህይወት ቃል ህብረት
አምልኮ እና ስብከት	አማኞች ይሰበሰባሉ፣ ያመልካሉ፣ ስብከት ይሰማሉ። (የሐዋርያት ሥራ 2፡42)	ክርስቲያኖች በውይይት መድረኮች ላይ ይሰበሰባሉ፤ ነገር ግን መደበኛ አምልኮ የለም።
ሥርዓቶች (ጥምቀት እና ቁርባን)	ጥምቀት እና ቁርባን ይፈጸማሉ። (ማቴዎስ 28፡19፤ 1 ቆሮንቶስ 11፡23–26)	ጥምቀት እና ቁርባን አይፈጸሙም።
አመራር	በፓስተር(ዎች) እና በሽማግሌዎች ይመራል። (ኤፌሶን 4፡11፤ 1 ጢሞቴዎስ 3፡1–7)	ፓስተር እና ሽማግሌዎች የሉትም።
ዋና ዓላማ	የአካባቢ አማኞችን ማምለክ፣ ማስተማር እና ማገልገል። (ዕብራውያን 10፡25)	በዓለም ዙሪያ ያሉ ኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖችን ማስታጠቅ እና እምነትን መከላከል ነው።

ንቅናቄ / ቡድን	የእኛ አቋም	ቁልፍ ጥቅሶች
የይሖዋ ምስክሮች	መጽሐፍ ቅዱስን ከቀደሙት ግምቶቻቸው ጋር እንዲስማማ አድርጎ እንደለወጠው እንደ መጠበቂያ ግንብ ማኅበር መሆን የለብንም። እኛ መጽሐፍ ቅዱስን አንለውጥም፤ ነገር ግን ራሳችንን ለእሱ እናስገዛለን።	መዝሙር 119፡105፤ ምሳሌ 30፡5–6
የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን	ብቸኛዋ እውነተኛ ቤተክርስቲያን ነኝ ብትልም፣ በመዳን እና በማርያም ጉዳይ ላይ ከእግዚአብሔር ቃል ጋር ባላት ቅራኔ ምክንያት እውነት እንዳልሆነች እናውቃለን። ይህ ግን በዚህች ቤተክርስቲያን ውስጥ ኢየሱስን በእውነት የሚያምኑና የሚከተሉ የዳኑ አማኞች የሉም ማለት አይደለም፤ ችግሩ በግለሰቦቹ የልብ ታማኝነት ላይ ሳይሆን ከቅዱሳት መጻሕፍት ጋር በሚቃረኑ የተቋም ዶግማዎች ላይ ነው። ግባችን ሰዎችን መፍረድ ሳይሆን፣ እነዚህ ትምህርቶች በእግዚአብሔር ቃል ብርሃን እንዲታረሙ በፍቅርና በእውነት መጠየቅ ነው።	ኤፌሶን 2፡8–9፤ ሐዋርያት ሥራ 4፡12፤ 1 ጢሞቴዎስ 2፡5
የኢየሱስ ብቻ (Oneness Pentecostalism)	የሥላሴን ትምህርት የሚክደውን "የኢየሱስ ብቻ" ትምህርት አንቀበልም። እግዚአብሔር አንድ አምላክ ሆኖ፣ ነገር ግን በሦስት የተለዩ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) ለዘላለም እንደሚኖር ከመጽሐፍ ቅዱስ እናምናለን።	ማቴዎስ 3፡16–17፤ 28፡19፤ 2 ቆሮንቶስ 13፡14
ብልጽግና ወንጌል	እምነት ራሱ ገንዘብንና ጤናን ለማምጣት "መንፈሳዊ ኃይል" አድርጎ የሚያቀርበውን፣ ስቅለትንና መከራን ከወንጌል ማዕከልነት የሚያገልለውን የ"ብልጽግና ወንጌል" ትምህርት አንቀበልም። እውነተኛ አማኝነት በምድራዊ ብልጽግና ሳይሆን በክርስቶስ ታማኝነት ይለካል።	1 ጢሞቴዎስ 6፡5–10፤ ፊልጵ 4፡11–13፤ ዮሐ 16፡33
አዲሱ ዘመን (New Age)	የ"አዲሱ ዘመን" እንቅስቃሴን፣ ምስጢራዊ ፍልስፍናዎችን እና "ሰው አምላክ መሆን ይችላል" የሚለውን አስተሳሰብ በጽኑ እንቃወማለን። መዳን እና እውነት የሚገኘው በክርስቶስ ኢየሱስ እና በቃሉ ብቻ ነው።	ቆላስይስ 2፡8፤ 1 ጢሞቴዎስ 4፡1
ሴኩላሪዝም (Secularism)	እግዚአብሔርን፣ መንፈሳዊ እውነታዎችን እና የሞራል ፍጹምነትን ከሰው ልጅ ሕይወት እና ከህብረተሰብ የሚያገለው የዓለማዊነት አመለካከት አንቀበልም። የሕይወታችን፣ የሞራላችን እና የእውቀታችን ሁሉ መሰረት የእግዚአብሔር ቃል ነው።	ሮሜ 1፡21–23፤ 1 ዮሐንስ 2፡15–17

የእግዚአብሔር ልጅ

የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት

"በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ።" ዮሐንስ 1፡1

†

የዘላለም ቃል: ቅድመ-ህልውና እና መለኮታዊ ባሕርይ

የኢየሱስ ክርስቶስ ታሪካዊ ማንነት እና የሕይወት ጉዞ በቤተልሔም ግርግም አልተጀመረም። ሐዋርያው ዮሐንስ፣ በመለኮታዊ መንፈስ ምሪት፣ ተራ የሆነውን የሰው ልጅ የታሪክ አቆጣጠር የሚሰብርና ጽንፈ-ዓለማዊ ሥነ-መለኮታዊ አዋጅን አንዲህ በማወጅ ወንጌሉን ይከፍታል፡

"በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ይህም በመጀመሪያው በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ። ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም።"
ዮሐንስ 1፡1-3

ሐዋርያው ዮሐንስ የተጠቀመበት ሥነ-መለኮታዊ ጽንሰ-ሐሳብ ‘ሎጎስ’ (ቃል)የእግዚአብሔር ዘላለማዊ ልጅ፣ የህይወት ምንጭ የሆነው ክርስቶስ፣ በብሉይ ኪዳን የጥበብ ትውፊት ላደጉ አይሁዳውያን አንባቢዎችም ሆነ፣ በስቶይክ ፍልስፍና ሥነ-ምክንያታዊ አረዳድ ለተቃኙ የግሪክ አሕዛብ በሚገባ የታወቀ ዘይቤ ነበር። ይሁን እንጂ፣ ዮሐንስ ይህንን ጽንሰ-ሐሳብ ሁለቱንም ዓለማት በሚያልፍ እጅግ ጥልቅ በሆነ የክርስቶሎጂ ትርጉም ይሞላዋል። ኢየሱስ ክርስቶስ ዘላለማዊ፣ ቅድመ-ሕልውና ያለው ፣ እና በመለኮታዊ ባሕርዩ ከእግዚአብሔር አብ ጋር ፍጹም እኩል የሆነ የእግዚአብሔር ልጅ መሆኑን በግልጽ ያብራራል። እርሱ ፍጡር ሳይሆን ያልተፈጠረ ፈጣሪ ነው። ለመለኮትነት በጊዜ ሒደት የተሾመ ሳይሆን፣ መለኮትነት ዘላለማዊና ተፈጥሯዊ ባሕርዩ ነው።

የመጽሐፍ ቅዱስን ሐዋርያዊ ትምህርት በትክክል ያንጸባርቃል ተብሎ በሰፊው የሚታመነው የኒቅያ ጉባኤበ325 ዓ.ም. የተካሄደና የክርስቶስን ፍጹም አምላክነት ያረጋገጠ ታሪካዊ የቤተክርስቲያን ጉባኤ (C325 ድ.ክ.)፣ ወልድ በመለኮታዊ ባሕርዩ ከአብ ጋር "አንድ" ወይንም የተካከለ መሆኑን በይፋ አውጇል። ኢየሱስን ወደ ላቀ የፍጡርነት ደረጃ ከሚያወርደው ጥንታዊም ሆነ ዘመናዊ የአርዮስ ኑፋቄክርስቶስ ፍጡር ነው በማለት መለኮትነቱን የሚክድ የሐሰት ትምህርት አንጻር፣ የመጽሐፍ ቅዱሱ ኢየሱስ፣ በሥጋ የተገለጠው ሉዓላዊ አምላክ እና የዘላለማዊው ሥላሴ ሁለተኛ አካል ነው።

ጥልቅ የሆነውን የነገረ-ክርስቶስን ትምህርት የሚያትተው ሐዋርያው ጳውሎስ፣ ወደ ቆላስይስ ሰዎች በጻፈው መልእክት፣ ይህንኑ የክርስቶስን ቅድመ-ሕልውናዊ እና የሉዓላዊነት ክብር በማያሻማ ቋንቋ ያረጋግጣል፦

"እርሱም የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው። የሚታዩትና የማይታዩትም፥ ዙፋናት ቢሆኑ ወይም ጌትነት ወይም አለቅነት ወይም ሥልጣናት፥ በሰማይና በምድር ያሉት ሁሉ በእርሱ ተፈጥረዋልና ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኵር ነው። ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል። እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል።"
ቆላስይስ 1፥15-17

ከቤተልሔሙ ሥጋዌ ከዘመናት በፊት የተጻፉት የብሉይ ኪዳን መሲሐዊ ትንቢቶች ፣ ወደዚህ ዘላለማዊ አካል በማያሻማ ሁኔታ ይጠቁማሉ። ነቢዩ ሚክያስ (5፥2) ከቤተልሔም ስለሚወጣው መለኮታዊ ገዥ ሲተነብይ፣ "አወጣጡ ከቀድሞ ጀምሮ ከዘላለም ዘመን የሆነ" በማለት የክርስቶስን ዘላለማዊ ሕልውና ያውጃል። ኢሳይያስ 9፥6 ደግሞ በተመሳሳይ "ኃያል አምላክ፣ የዘላለም አባት፣ የሰላም አለቃ" ብሎ በመጥራት መለኮታዊ ግርማውን ይገልጻል። ይህ ሁሉ የሚያሳየው፣ መጽሐፍ ቅዱስን እንደ አንድ የተዋሐደ መለኮታዊ ምስክርነት ስንረዳው፤ ብሉይ ኪዳን የተስፋውን መሲሕየተቀባው፣ ለዓለም ድነት የተስፋ ቃል የተገባለት አዳኝ በመጠባበቅ ታሪኩን ሲያዘጋጅ፤ አዲስ ኪዳን ደግሞ ያንን ተስፋ በክርስቶስ ሥጋዌ ታሪካዊ ፍጻሜውን አስገኘ።

የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ፊልም

ይህ ፊልም የኢየሱስ ክርስቶስን ሕይወት ከመወለዱ እስከ ትንሣኤው ድረስ በምስል ያቀርባል። ለመንፈሳዊ ጉዞዎ ተጨማሪ ግንዛቤ ለማግኘት ይመልከቱት።

ሥጋዌ እና ከድንግል ማርያም መወለድ

ዘላለማዊው ቃል ሥጋ ሆነ። የክርስቲያን የድነት ታሪክ ሁሉ ማጠንጠኛ የሆነው ታላቁ መለኮታዊ ምሥጢር ይህ ነው። ሥጋዌአምላክ ሰው መሆኑ፣ መለኮት ሰብዓዊ ባሕርይን መዋሐዱ ፤ እግዚአብሔር ፍጹም መለኮታዊ ባሕርዩን ሳያጣ ፍጹም ሰብአዊ ባሕርይን መዋሐዱ ለክርስቶሎጂና ለድነት ትምህርት ሁሉ መሠረታዊ ነው።

የእግዚአብሔር መለኮታዊ መልእክተኛ የሆነው ሊቀ መላእክት ገብርኤል፣ በገሊላ አውራጃ ወደምትገኘው ናዝሬት ከተማ፣ ማርያም ወደተባለች ታዳጊ ወጣት ተላከ። ሐኪሙና ጥንቁቁ የታሪክ ጸሐፊ ሉቃስ፣ ይህንን ታሪካዊ መለኮታዊ ብሥራት በሚከተለው መልኩ አስፍሮታል፦

"መልአኩም እንዲህ አላት፡ ማርያም ሆይ፥ በእግዚአብሔር ፊት ጸጋ አግኝተሻልና አትፍሪ። እነሆም፥ ትፀንሻለሽ ወንድ ልጅም ትወልጃለሽ፥ ስሙንም ኢየሱስ ትዪዋለሽ። እርሱ ታላቅ ይሆናል የልዑል ልጅም ይባላል..."
ሉቃስ 1፥30-33

ማርያም ከዳዊት ንጉሣዊ የዘር ሐረግ ለተወለደው ዮሴፍ ለተባለ አናጺ የታጨች ድንግል ነበረች። የክርስቶስ ፅንሰት ከተፈጥሮ ሕግጋት በላይ የሆነ ያለ አንዳች ሰብአዊ አባት ተሳትፎ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ብቻ የተፈጸመ መለኮታዊ ተአምር ነበር (ማቴዎስ 1፥18-20፤ ሉቃስ 1፥35)። ከሴት የተወለደው፣ ነገር ግን በወንድ ዘር ያልመጣው ኢየሱስ፣ ከአዳም ወደ ሰው ልጅ ሁሉ ከተላለፈው የውርስ ኃጢአት ፍጹም ነጻ ነበር።

ወንጌላዊው ማቴዎስ፣ ለብሉይ ኪዳን ትንቢት ፍጻሜ እጅግ ንቁ ለሆኑት የመጀመሪያዎቹ የአይሁድ ክርስቲያን አንባቢዎቹ ሲጽፍ፣ የኢሳይያስ 7፥14ን መሲሐዊ ትንቢት ይጠቅሳል "እነሆ፥ ድንግል ትፀንሳለች ልጅም ትወልዳለች፥ ስሙንም አማኑኤል ይሉታል (ትርጓሜውም እግዚአብሔር ከእኛ ጋር የሚል ነው)"። ይህም የኢየሱስን መወለድ፣ ስምንት ክፍለ ዘመን ያስቆጠረ ትንቢት በመጥቀስ፣ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ፍጻሜ መሆኑን አበክሮ አውጇል።

ማርያም ይህንን ታላቅ መለኮታዊ ጥሪ "እነሆኝ የጌታ ባሪያ፤ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ" (ሉቃስ 1፥38) በሚል ፍጹም የትሕትናና የመታዘዝ ቃል ከተቀበለች በኋላ፣ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ እጅግ ማራኪና ሥነ-መለኮታዊ ጥልቀት ካላቸው የውዳሴ መዝሙሮች አንዱን ዘመረች (ሉቃስ 1፥46-55)። ዮሴፍ፣ እጮኛው ማርያም በመንፈስ ቅዱስ ማርገዟን ባወቀ ጊዜ፣ ጻድቅ ሰው ስለነበርና በአደባባይ ሊያዋርዳት ስላልፈቀደ፣ በስውር ሊተዋት አስቦ ነበር (ማቴዎስ 1፥19)። ነገር ግን ይህንን ሲያወጣ ሲያወርድ፣ የጌታ መልአክ በሕልም ተገልጦ የሕፃኑን መለኮታዊ አመጣጥ እና ቤዛዊ ተልእኮ በማረጋገጥ፣ ማርያምን ያለምንም ሥጋት ወደ ቤቱ እንዲወስድ አዘዘው። የዮሴፍ ፍጹም ታዛዥነትና ጥልቅ እምነት ፣ ከሰብአዊ አመክንዮና ከሚደርስበት ከባድ ማኅበራዊ ነቀፋ ይልቅ፣ በእግዚአብሔር ቃል ላይ ብቻ መታመንን አደረገ።

በቤተልሔም መወለድ እና የትንቢት ፍጻሜ

የኢየሱስ ክርስቶስ ልደት በአጋጣሚ የተከሰተ ተራ ታሪካዊ ክስተት አልነበረም። ቄሣር አውግስጦስ የሮም ግዛት በሙሉ ለግብር እንዲመዘገብ ያወጣው ቢሮክራሲያዊ አዋጅ፣ ዮሴፍንና እርጉዝ እጮኛውን ከናዝሬት ወደ ደቡብ አቅጣጫ ወደ ቤተልሔም ፣ ዮሴፍ ከተወለደባት ከዳዊት ከተማ፣ 90 ማይል ያህል እንዲጓዙ አደረጋቸው፤ ይህም ከሰባት መቶ ዓመታት በፊት የተጻፈውን የነቢዩ ሚክያስን መሲሐዊ ትንቢት በትክክል ፈጸመው።

በቤተልሔም ኤፍራታ፣ ሥጋ የለበሰው የእግዚአብሔር ልጅ እጅግ በሚያስደንቅ የትሕትና ዝቅታ ተወለደ። ሉቃስ ይህን ታሪካዊ ትዕይንት ሲመዘግብ፣ "የበኵር ልጅዋንም ወለደች፥ በመጠቅለያም ጠቀለለችው፤ በእንግዶችም ማደሪያ ስፍራ ስላልነበራቸው በግርግም አስተኛችው" (ሉቃስ 2፥7) ይላል። የጽንፈ ዓለሙ ፈጣሪ ወደገዛ ፍጥረቱ የገባው በከብቶች ማደሪያ ውስጥ፣ የከብቶች መመገቢያ በሆነ ግርግም ተኝቶ ነበር። ሀብታም ሲሆን፥ እናንተ በእርሱ ድህነት ባለ ጠጎች ትሆኑ ዘንድ ስለ እናንተ ድሀ ሆነ። (2ኛ ቆሮንቶስ 8፥9) በማለት ጳውሎስ ስለ ክርስቶስ የውክልና ቤዛነት ያስተምራል።

የመሲሑ ልደት የመጀመሪያ ብሥራት የተነገረው ለሄሮድስ ቤተ መንግሥት ልሂቃን ወይም ለሮም ሴኔት ሳይሆን፣ በሜዳ መንጋቸውን ሲጠብቁ ለሚያድሩ እረኞች ነበር። ይህ አስተምህሮ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታ አለው፤ ይህም የወንጌልን ለሁሉም ክፍት መሆን እና እግዚአብሔር ለትሑታንና ለተናቁት ያለውን ልዩ የጸጋ ትኩረት ያሳያል (ሉቃስ 1፥52)። የጌታ መልአክ ልደቱን በዘመናት ሁሉ ለዘላለም በሚያስተጋባ ቃል አበሰረ፦

"እነሆ፥ ለሕዝቡ ሁሉ የሚሆን ታላቅ ደስታ የምሥራች እነግራችኋለሁና አትፍሩ፤ ዛሬ በዳዊት ከተማ መድኃኒት እርሱም ክርስቶስ ጌታ የሆነ ተወልዶላችኋልና።"
ሉቃስ 2፥10-11

ሰብአ ሰገል፣ ጠቢባን፣ ምናልባትም ከፓርቲያ ወይም ከፋርስ ኢምፓየር የመጡ የዞራስተር ሃይማኖት ካህናትና የሥነ-ከዋክብት ተመራማሪዎች አስደናቂ የሆነ የኮከብ ምልክት ተከትለው ወደ ይሁዳ፣ በመጨረሻም ወደ ቤተልሔም መጡ። ህጻኑ ኢየሱስ ከማርያም ጋር ወዳለበት ቤት መግባታቸው (ማቴዎስ 2፥11 "ሕፃኑን" በ"ቤት" እንዳገኙት መመዝገቡ፣ ልደቱ ከተፈጸመ ሳምንታት ወይም ወራት ማለፋቸውን ያመለክታል) እና ያቀረቡት የወርቅ፣ የዕጣን፣ እና የከርቤ ስጦታቸው ጥልቅ የክርስቶሎጂ ተምሳሌታዊ ፋይዳ አለው፦ ወርቅ ለንጉሥነቱ፣ ዕጣን ለፍጹም መለኮትነቱ፣ እና ከርቤ ለመሥዋዕታዊ ቀብሩ ፣ የሕማማቱ ቅድመ-ማሳያ ነው።

ታላቁ ንጉሥ ሄሮድስ ፣ ታሪካዊ ሕልውናው በጆሴፈስ የአይሁድ ታሪክ በተጨባጭ የተረጋገጠው ፈላጭ ቆራጭ መሪ ፣ ፖለቲካዊ ፉክክር ሊፈጥር የሚችል "የአይሁድ ንጉሥ" መወለዱን ሲሰማ፣ በቤተልሔምና በአውራጃዋ ያሉትን ሁለት ዓመትና ከዚያ በታች የሆኑትን ወንድ ሕፃናት በሙሉ እንዲገደሉ አዘዘ (ማቴዎስ 2፥16)። የሕፃናት ጭፍጨፋ በመባል የሚታወቀው ይህ አሰቃቂ ታሪካዊ ድርጊት ኤርምያስ 31፥15ን ፈጸመው። ዮሴፍ በመለኮታዊ ሕልም ተመርቶ ማርያምንና ኢየሱስን ይዞ ወደ ግብፅ ሸሸ ፤ ይህም ራሱ የሆሴዕ 11፥1 ትንቢታዊ ፍጻሜ ነው፦ "ልጄንም ከግብፅ ጠራሁት።" ሄሮድስ በ4 ቅ.ክ. ገደማ ከሞተ በኋላ ፣ ቤተሰቡ ወደ ገሊላዋ ናዝሬት ተመለሱ፤ ይህም "ናዝራዊ ይባላል" ተብሎ የተነገረውን ትንቢት እንዲፈጸም አድርጓል።

የተሰወሩት የናዝሬት ዓመታት

ወንጌላት ስለ ኢየሱስ የልጅነትና የጉርምስና ዘመናት በአብዛኛው ዝምታን መርጠዋል፤ ይህም ሆን ተብሎ የተደረገና መለኮታዊ ጥበብን ያዘለ ዝምታ ነው። ቀኖናዊ የሆኑት ቅዱሳት መጻሕፍት የተጻፉት ለድነት ሥነ-መለኮትና ለዶግማ አስፈላጊ የሆነውን ታሪክ ለማስጠበቅ እንጂ፣ የዕለት ተዕለት የሕይወት ታሪክን ለመመዝገብ አይደለም። ይሁንና፣ ሉቃስ እጅግ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ ያለውን አጭር ማጠቃለያ እንደሚከተለው ይሰጠናል፦

"ኢየሱስም በጥበብና በቁመት በሞገስም በእግዚአብሔርና በሰው ፊት አደገ።"
ሉቃስ 2፥52

ይህ ኃይለኛ ጥቅስ የኢየሱስን ፍጹም ሰብአዊነት በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣል። አደገ፤ ተማረ፤ አካላዊና አእምሯዊ ዕድገት አሳየ። የሥጋዌ አስተምህሮ ከፍጹም መለኮትነት ጎን ለጎን ፍጹም ሰብአዊነትን አጥብቆ ይይዛል፤ መለኮታዊው አካል ሰው መስሎ ብቻ አልቀረበም፤ ይልቁንም የዘላለም የእግዚአብሔር ልጅ የሰውን ልጅ ሁኔታ ከነሙሉ ውሱንነቱ (ከኃጢአት ብቻ በቀር፤ ዕብራውያን 4፥15) በእውነትና በተጨባጭ ተለማመደው።

ከዚህ የዝምታ ጊዜ ውስጥ አንድ ክስተት ብቻ በታሪክ ተጠብቆልናል። ኢየሱስ የአሥራ ሁለት ዓመት ልጅ ሳለ፣ ቤተሰቡ ለፋሲካ በዓል ወደ ኢየሩሳሌም ተጓዙ ፤ ይህ የሙሴ ሕግን ለሚጠብቁ አይሁዳውያን የተለመደ ሃይማኖታዊ ግዴታ ነበር። በመመለሻ ጉዞ ላይ፣ ዮሴፍና ማርያም ኢየሱስ እንደጠፋ አወቁ። ከሦስት ቀናት ፍለጋ በኋላ፣ በቤተ መቅደስ አደባባይ በታዋቂ ረቢዎች መካከል ተቀምጦ፣ ሲሰማቸውና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ሲጠይቃቸው አገኙት። ሉቃስ እንደመዘገበው "የሰሙትም ሁሉ በማስተዋሉና በመልሱ ተገረሙ" (ሉቃስ 2፥47)።

ማርያም እናታዊ ጭንቀቷን በገለጸችለት ጊዜ፣ ኢየሱስ በምድራዊ ሕይወቱ ለመጀመሪያ ጊዜ በታሪክ የተመዘገበለትን ቃል እንዲህ ሲል ተናገረ፦ "ስለ ምን ፈለጋችሁኝ? በአባቴ ቤት እሆን ዘንድ እንዲገባኝ አላወቃችሁምን?" (ሉቃስ 2፥49)። ይህ አባባል የወጣትነት ስሜታዊ ንዴት ሳይሆን፣ ታላቅ መለኮታዊ አዋጅ ነው። ገና በአሥራ ሁለት ዓመቱ፣ ኢየሱስ ከየትኛውም የሰው ልጅ ምድብ በላይ የሆነውን ልዩ ልጅነቱንና ከእግዚአብሔር አብ ጋር ያለውን ፍጹም የህልውና ዝምድና ገለጠ።

ከዚህም በኋላ ኢየሱስ ከወላጆቹ ጋር ወደ ናዝሬት ተመልሶ "ይታዘዝላቸውም ነበር" (ሉቃስ 2፥51)። እዚያም በአናጺነት ሙያ አገልግሏል። ኢየሱስ እንደ አንድ ተራ ሠራተኛ ኖሯል፦ እርሱ ተራውን የጉልበት ሥራ ቀድሶታል ፤ የሠራተኛውን መደብ ሙያ አክብሮታል፤ እንዲሁም ለሕዝብ አገልግሎት ከመሰማራቱ በፊት ለበርካታ አሥርተ ዓመታት በትዕግሥትና በታማኝነት፣ በተራ የማኅበረሰብ ሕይወት ውስጥ ኖሯል።

ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጭ ያሉ ታሪካዊ ምንጮች መሠረታዊውን ታሪካዊ ዳራ ያረጋግጣሉ። ናዝሬት ትንሽ የገሊላ መንደር ነበረች፤ ሕልውናዋም በሥነ-ቁፋሮ የተረጋገጠ ነው። መንደሯ በታችኛው ገሊላ ትገኝ የነበረች ሲሆን፣ በአቅራቢያዋ በነበረችው ሴፎሪስ በምትባል ሄለናዊ የአሕዛብ ከተማ ምክንያት ባህሏ የተቀላቀለና የሰፋ ነበር። ኢየሱስ ያደገው በኢየሩሳሌም የሃይማኖት ልሂቃን መካከል ሳይሆን በዳርቻው ነው፤ በ"አሕዛብ ገሊላ" (ኢሳይያስ 9፥1-2፤ ማቴዎስ 4፥15-16)፣ የዘመናት የትንቢት ተስፋ የሆነው ታላቅ ብርሃን ይወጣበታል ተብሎ በተነገረበት በዚያው ታሪካዊ ክልል ውስጥ ነው።

መጥምቁ ዮሐንስ እና የኢየሱስ ጥምቀት

የኢየሱስ ክርስቶስ ይፋዊ አገልግሎት ከመጀመሩ በፊት፣ ታሪካዊና መንፈሳዊ መንገዱ መዘጋጀት ነበረበት። ነቢዩ ኢሳይያስ በመንፈስ አነሳሽነት፣ "የአዋጅ ነጋሪ ቃል፡ በምድረ በዳ የእግዚአብሔርን መንገድ አዘጋጁ፥ በበረሀም ለአምላካችን ጎዳና አቅኑ" (ኢሳይያስ 40፥3) በማለት አስቀድሞ ጽፎ ነበር። ይህ መሲሐዊ መንገድ ጠራጊ ፣ ከኢየሱስ ስድስት ወር ገደማ ቀደም ብሎ በተወለደው በዘካርያስና በኤልሳቤጥ ልጅ ፣ በመጥምቁ ዮሐንስ ማንነት ታሪካዊ መገለጥን አገኘ። አራቱም ወንጌላት የኢሳይያስን ትንቢት እና በዘመኑ ፍጻሜ ይመለሳል ተብሎ የሚጠበቀውን የኤልያስን ምጽዓታዊ ተስፋ (ሚልክያስ 4፥5፤ ማቴዎስ 11፥14)፣ በዮሐንስ አገልግሎት ላይ ታሪካዊ ፍጻሜውን እንዳገኘ በአንድ ድምፅ ያረጋግጣሉ።

ዮሐንስ በብሉይ ኪዳን የነቢያት ትውፊት የታነጸ የመጨረሻው አሴቲክ ነቢይ ነበር፦ ጥብቅ፣ የማያወላውል፣ በይሁዳ ምድረ በዳ የተገለለ ኑሮ የሚኖር፣ የግመል ጠጉር የለበሰና በወገቡ ጠፍር የታጠቀ፣ ምግቡም አንበጣና የበረሀ ማር ነበር። ትንቢታዊ መልእክቱ እጅግ ቀላል፣ ነገር ግን ራዲካል እና ቀጥተኛ ነበር፦ "መንግሥተ ሰማያት ቀርባለችና ንስሐ ግቡ" (ማቴዎስ 3፥2)። ኃጢአታቸውን በአደባባይ የተናዘዙትን በዮርዳኖስ ወንዝ ያጠምቅ ነበር ፤ ይህ የዮሐንስ ጥምቀት የኋላውን የክርስትና የጥምቀት ምሥጢር ሙሉ በሙሉ የያዘ ሳይሆን፣ ለመሲሑ መምጣት ሕዝቡን የሚያዘጋጅ የአደባባይ ንስሐና የመንጻት ዝግጅት ሥርዓት ነበር።

ዮሐንስ ከእርሱ በኋላ ለሚመጣው መሲሕ ራሱን በማስገዛት፣ የራሱን ተገዢነትና የክርስቶስን ልዕልና በግልጽ አስቀምጧል፦

"የጫማውን ጠፍር ልፈታ የማልገባኝ፥ ከእኔ በኋላ የሚመጣው እርሱ ነው።"
ዮሐንስ 1፥27

ኢየሱስ ከገሊላ አውራጃ ወደ ዮሐንስ ሊጠመቅ ሲመጣ፣ መጥምቁ በመጀመሪያ በጥብቅ ተቃውሞ ነበር፦ "እኔ በአንተ ልጠመቅ ያስፈልገኛል አንተም ወደ እኔ ትመጣለህን?" (ማቴዎስ 3፥14)። ኢየሱስም "ጽድቅን ሁሉ መፈጸም ይገባናል" በማለት መለሰለት ፤ የክርስቶስ ጥምቀት የኃጢአት ኑዛዜ አልነበረም ፣ ፍጹም ኃጢአት አልባ ነበረና፤ ይልቁንም ከወደቀውና ከኃጢአተኛው የሰው ልጅ ጋር ያደረገው አንድነት እና የመሲሐዊ ተልእኮው ይፋዊ ጅማሮ ነበር። ከውኃው በወጣ ጊዜ፣ ሰማያት ተከፈቱ፣ የእግዚአብሔር መንፈስ እንደ ርግብ በእርሱ ላይ ወረደ፣ ከሰማይም እንዲህ የሚል መለኮታዊ ድምፅ መጣ፦

"በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው።"
ማቴዎስ 3፥17

ወልድ በውኃ ውስጥ ሆኖ ሲጠመቅ፣ መንፈስ ቅዱስ በርግብ አምሳል በእርሱ ላይ ሲወርድ፣ አብ ደግሞ ከሰማይ ሆኖ ሲመሰክር ይታያል። ሦስቱም የአንዱ ሥላሴ አምላክ አካላት በዚያ ስፍራ በአንድ ጊዜ ተገኝተው የድነትን ሥራ ሲያከናውኑ እንመለከታለን። ይህ ክስተት፣ አንድ አምላክ በተለያየ ጊዜ በተለያየ መልክ ይገለጣል የሚለውን ጥንታዊ የሞዳሊዝም ኑፋቄ ፉርሽ የሚያደርግ፣ በእውነተኛ የሥላሴ ልዩነት-በአንድነት ላይ የቆመ ኦርቶዶክሳዊ ትምህርት ነው።

በምድረ በዳ የተደረገው ፈተና

ከጥምቀቱ በኋላ ወዲያውኑ ታላቁ መለኮታዊ ማረጋገጫ በተሰጠበት በዚያው ሰዓት ፣ ኢየሱስ በዲያብሎስ ይፈተን ዘንድ በመንፈስ ቅዱስ ወደ ይሁዳ ምድረ በዳ ተመራ። ይህ ክስተት በአጋጣሚ የሆነ አልነበረም፤ ይልቁንም ጥልቅ የሆነ መለኮታዊ ቀጠሮና ዓላማ ነበረው። በዮርዳኖስ በእርሱ ላይ የወረደው ያው መንፈስ፣ አሁን ወደ ጽንፈ-ዓለማዊው የጦርነት ሜዳ በኃይል ገፋው (ማርቆስ 1፥12)።

ለአርባ ቀንና ለአርባ ሌሊት፣ ኢየሱስ በይሁዳ ምድረ በዳ ጾመ። አርባ የሚለው ኪዳናዊ ቁጥር ፣ እስራኤል በምድረ በዳ ፈተና ውስጥ ካሳለፈችው አርባ ዓመት፣ ሙሴ በሲና ተራራ ላይ ከነበረበት አርባ ቀን፣ እና ነቢዩ ኤልያስ ካደረገው የአርባ ቀን ጉዞ ጋር ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትስስር አለው። ኢየሱስ፣ የእግዚአብሔር ልጅ ሆኖ፣ ጥንታዊቷ እስራኤል ያለፈችበትን የታሪክ ምዕራፍ ደገመው ፤ ነገር ግን እስራኤል በተደጋጋሚ በወደቀችበት የፈተና መድረክ ላይ እርሱ ፍጹም አሸናፊ ሆነ።

በማቴዎስና በሉቃስ የተመዘገቡት ሦስቱ የዲያብሎስ ፈተናዎች፣ በሥነ-መለኮታዊ ጥንቃቄ የተዋቀሩ ማዕከላዊ የሕይወት ተግዳሮቶች ናቸው። አንደኛ፡ ድንጋዮቹን እንጀራ እንዲያደርግ ፣ መለኮታዊ ኃይልን ለግል ሥጋዊ ፍላጎት መጠቀምና የመከራን/የጾምን ሕግ የማቋረጥ ፈተና። ኢየሱስ በዘዳግም 8፥3 መለሰ፦ "ሰው ከእግዚአብሔር አፍ በሚወጣ ቃል ሁሉ እንጂ በእንጀራ ብቻ አይኖርም።" ሁለተኛ፡ ራሱን ከቤተ መቅደስ ጫፍ ወደ ታች እንዲወረውርና በመላእክት መዳን ላይ እንዲታመን ፣ እግዚአብሔርን የመፈታተን፣ በሰውኛ መንገድ አጉል መለኮታዊ ማረጋገጫን የመጠየቅ ፈተና። ኢየሱስ በዘዳግም 6፥16 መለሰ፦ "ጌታን አምላክህን አትፈታተነው።" ሦስተኛ፡ የዓለምን መንግሥታት በሙሉ ለማግኘት ለሰይጣን እንዲሰግድ ፣ የመስቀልን መከራ በማለፍ፣ በአቋራጭና በጣዖት አምልኮ መንገድ ሥልጣንን የመቀበል ፈተና። ኢየሱስ በዘዳግም 6፥13 መለሰ፦ "ለጌታ ለአምላክህ ስገድ እርሱንም ብቻ አምልክ።"

ሦስት ዐበይት ፈተናዎች። ሦስት መለኮታዊ መልሶች፣ ሁሉም ከዘዳግም መጽሐፍ የተወሰዱ። ኢየሱስ ክርስቶስ የተጠቀመበት ብቸኛ የመከላከያ የጦር መሣሪያ፣ በመንፈስ የተጻፈው የእግዚአብሔር ቃል ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ የክርስቲያኑ መንፈሳዊ ጥቃትን መከላከያ ዋነኛ የጦር መሣሪያ ነው፤ ሐዋርያው ጳውሎስ በኋላ እንደጻፈው "የመንፈስንም ሰይፍ ያዙ እርሱም የእግዚአብሔር ቃል ነው" (ኤፌሶን 6፥17)።

ወደ ዕብራውያን የተጻፈው መልእክት፣ የዚህን ታሪካዊ ፈተና ሙሉ ክርስቶሎጂያዊ ትርጉም አብራርቶ ያወጣዋል፦ "ከኃጢአት በቀር በነገር ሁሉ እንደ እኛ የተፈተነ ነው እንጂ፥ በድካማችን ሊራራልን የማይችል ሊቀ ካህናትበእግዚአብሔርና በሰው መካከል ሆኖ የሚያስታርቅ ዋና ሸምጋይ የለንም" (ዕብራውያን 4፥15)። የኢየሱስ ፈተና እውነተኛ ፈተና ነበር ፤ መለኮትነትን የለበሰ ማስመሰል አልነበረም። ድሉ እውነተኛ፣ በእውነተኛ የሰው ልጅ ድካምና ርሃብ ውስጥ የተገኘ ነበር። በዚህም ጥልቅ የሆነ ሰብአዊ ተጋላጭነትን በተግባር በማለፉ ምክንያት ነው፣ በአብ ፊት ርኅሩኅና ታማኝ ሊቀ ካህናችን ሊሆን የቻለው።

የገሊላ አገልግሎት ፡ የእግዚአብሔርን መንግሥት ማወጅ

መጥምቁ ዮሐንስ በሄሮድስ አንቲጳስ ከታሰረ በኋላ፣ ኢየሱስ ወደ ገሊላ ተመልሶ ይፋዊ የሕዝብ አገልግሎቱን ጀመረ ይህ የሦስት ዓመት ገደማ ጊዜ (በግምት ከ27-30 ድ.ክ.) የታሪክን አቅጣጫ የቀየረ ታላቅ መለኮታዊ ክንውን ነው። የመክፈቻ አዋጁ እጅግ ቀላል፣ ነገር ግን መንፈሳዊ ንዝረት የሚፈጥር ነበር፦

"ዘመኑ ተፈጸመ የእግዚአብሔርም መንግሥት ቀርባለች ንስሐ ግቡ በወንጌልም እመኑ።"
ማርቆስ 1፥15

ይህ የሥነ-ምግባር ማሻሻያ ፕሮግራም ብቻ አልነበረም። ኢየሱስ የእግዚአብሔር አገዛዝ መድረሱን እያወጀ ነበር ፤ እግዚአብሔር ሕዝቡን ለማዳንና አገዛዙን ለመመሥረት በታሪክ ውስጥ ጣልቃ የሚገባበት፣ ለዘመናት ሲጠበቅ የነበረው የመሲሐዊው ዘመን ፍጻሜ መድረሱን የሚያበስር ነው። የአሁኑን ተጨባጭ እውነታ ("የእግዚአብሔር መንግሥት በመካከላችሁ ናት"፣ ሉቃስ 17፥21) እና ወደፊት በክርስቶስ ዳግም ምጽዓት የሚሆነውን የመጨረሻ ፍጻሜ "አሁን የተጀመረ፣ ነገር ግን ገና ፍጻሜውን ያላገኘ" የሚል ነው።

የአሥራ ሁለቱ ሐዋርያት ጥሪ

ኢየሱስ አሥራ ሁለት ደቀ መዛሙርትን በዙሪያው ሰበሰበ ፤ ይህም የአሥራ ሁለቱን የእስራኤል ነገዶች ሆን ብሎ በማስታወስ አዲሲቱን እስራኤል መመሥረቱን የሚያሳይ ነው ። አብዛኞቹም የተመረጡት ከገሊላ ነበር። ዓሣ አጥማጆች፦ ስምዖን (ኢየሱስ ጴጥሮስ፣ "ዓለት" ብሎ የጠራው)፣ እንድርያስ፣ ያዕቆብ፣ እና ዮሐንስ። ቀራጩ፦ ማቴዎስ (ሌዊ)። የፖለቲካ አብዮተኛው፦ ቀናተኛው ስምዖን። አሥራ ሁለቱ የሴሚናሪ ምሩቃን ወይም የሃይማኖት ልሂቃን አልነበሩም፤ ላልተለመደና ለታላቅ ዓላማ በመለኮታዊ ጸጋ የተጠሩ ተራ ሰዎች ነበሩ።

የጴጥሮስ፣ እንድርያስ፣ ያዕቆብ እና ዮሐንስ በገሊላ ባሕር አጠገብ መጠራት በሚያስደንቅ ሁኔታ ተገልጿል፦ ኢየሱስም "በኋላዬ ኑና ሰዎችን አጥማጆች እንድትሆኑ አደርጋችኋለሁ" አላቸው (ማቴዎስ 4፥19)። ወዲያውኑ መረባቸውን ትተው ተከተሉት። ይህ ሥር-ነቀል የደቀ መዝሙርነት ጥሪ ዋጋ የሚያስከፍል፣ ፈጣንና ሙሉ የሆነ ራስን መካድ፣ ኢየሱስ ተከታዮቹን የሚጠራበት የግንኙነት መለያ ባሕርይ ነው። በድነት ትምህርት ውስጥ መካከለኛ መንገድ የለም፦ አንድ ሰው ክርስቶስን ሙሉ በሙሉ ይከተላል፣ ወይም ፈጽሞ አይከተለውም።

የተራራው ላይ ስብከት

የተራራው ላይ ስብከት (ማቴዎስ 5-7) በክርስቲያን ታሪክ ውስጥ እጅግ የተጠናከረና ጥብቅ የሆነው የሥነ-ምግባር ትምህርት ነው። ኢየሱስ በገሊላ ወደሚገኝ ኮረብታ ወጥቶ፣ የመንግሥቱን ዜግነት ሕገ-ደንብ በሚመስል ሁኔታ ደቀ መዛሙርቱን አስተማረ። ስብከቱ የሚከፈትባቸው ብፁዓን፣ የዓለምን የሥልጣን ተዋረድና ማኅበራዊ ዕሴቶች ሙሉ በሙሉ ይገለብጣሉ፦ በመንፈስ ድሆች የሆኑት፣ የሚያዝኑት፣ የዋሆች፣ የሚሰደዱት፣ የመንግሥቱ ወራሾች እነዚህ ናቸው። ትዕቢተኞች፣ ኃያላን፣ በራሳቸው ጽድቅ የሚብቃቁት ራሳቸውን በውጭ ያገኙታል።

በመቀጠልም ኢየሱስ "...እንደ ተባለ ሰምታችኋል፣ እኔ ግን እላችኋለሁ" የሚለውን አገላለጽ ደጋግሞ ተጠቀመ ፣ ይህም ራሱን የሙሴ ሕግ ፍጹም ባለሥልጣን፣ ተርጓሚና አልፎ ተርፎም ፈጻሚ አድርጎ ማስቀመጡ ነው። ሕግን ሊሽር አልመጣም ሊፈጽም እንጂ (ማቴዎስ 5፥17)። የሕጉን ጥያቄዎች ሥር-ነቀል ያደርጋቸዋል፦ ቁጣ የነፍስ ግድያ ሥር ነው፤ የፍትወት ምኞት የዝሙት ሥር ነው፤ የሕጉ ብቃቶች ከውጫዊ ተግባር አልፈው ወደ ውስጣዊው የልብ ዝንባሌ ዘልቀው ይገባሉ።

ስብከቱ ስለ ሁለት ግንበኞች በሚናገር ምሳሌ ይደመደማል፦ የኢየሱስን ቃል ሰምቶ የሚያደርገው ቤቱን በዓለት ላይ እንደሠራ ሰው ነው፤ ሰምቶ የማያደርገው ግን በአሸዋ ላይ ይሠራል። በዚህ ትምህርት ውስጥ የጽድቅንና የቅድስናን አለመነጣጠል በጥልቀት እንረዳዋለን። አዳኝ እምነት ሁልጊዜ በተግባርና በታዛዥነት የሚገለጽ ሕያው እምነት ነው። ሐዋርያው ያዕቆብ በኋላ ይህንኑ ሥነ-መለኮታዊ እውነት፦ "ከሥራ የተለየ እምነት የሞተ ነው" ይለዋል (ያዕቆብ 2፥26)። መልካም ሥራዎች ድነትን አያስገኙም ፤ ነገር ግን የእውነተኛ ድነት ፍሬዎችና ማረጋገጫዎች ናቸው።

የኢየሱስ ተአምራት ፦ የመንግሥቱ መለኮታዊ ምልክቶች

የኢየሱስ ምድራዊ አገልግሎት በአካላዊ ፈውሶች፣ አጋንንትን በማውጣት፣ በተፈጥሮ ሕግጋት ላይ በሚታዩ ድንቆችና ሙታንን በማስነሳት የታጀበ መለኮታዊ ኃይል የተገለጠበት ነበር። እነዚህ ክንውኖች እንደ ተራ አስማት ወይም ድግምት ሳይሆኑ፣ የእርሱን መሲሐዊ ማንነትና የእግዚአብሔር መንግሥት መቅረብን የሚያረጋግጡ መለኮታዊ ምልክቶች ናቸው። የተአምራቱ ታሪካዊነት ለወንጌል የድነት ታሪክ እጅግ መሠረታዊ ነው።

በወንጌላት ከተመዘገቡት ጉልህ ክርስቶሎጂያዊ ምልክቶች መካከል የሚከተሉት ይገኙበታል፦ በታማኝ ጓደኞቹ በጣሪያ ተቀዶ የወረደው ሽባ መፈወስ (ማርቆስ 2፥1-12)፣ በዚህም ኢየሱስ "ኃጢአትህ ተሰረየችልህ" ብሎ በማወጅ ኃጢአትን የማስተሰረይ ፍጹም መለኮታዊ ሥልጣን እንዳለው ለማሳየት አካልን በተጨባጭ ፈወሰ፤ አምስት ሺህ ወንዶችን (ከሴቶችና ልጆች ውጪ) በአምስት እንጀራና በሁለት ዓሣ መመገቡ (ዮሐንስ 6፥1-15)፣ ይህም ኢየሱስ የሕይወት እንጀራ መሆኑን የሚያሳይ ኤስካቶሎጂያዊስለ መጨረሻው ዘመን ወይም ስለ ፍጻሜ የሚመለከት ምልክት ነው፤ አሥሩ የሥጋ ደዌ በሽተኞች መፈወሳቸውና ከእነርሱም ምስጋና ለማቅረብ የተመለሰው ሳምራዊው ብቻ መሆኑ (ሉቃስ 17፥11-19) ፣ ይህም በሃይማኖታዊ ውለታ ቢስነትና በብሔረተኝነት ላይ የተሰነዘረ የሰላ ትችት ነው፤ እንዲሁም ከእናት ማኅፀን ጀምሮ ዕውር ሆኖ የተወለደውን ሰው ዓይን ማብራቱ (ዮሐንስ 9)፣ ኢየሱስ ይህንን ሆን ብሎ በሰንበት በማድረጉ ከሃይማኖት መሪዎች ጋር የሕግ ክርክር አስነስቶ፣ በመጨረሻ ለመያዙ አስተዋጽኦ ያደረገ ክስተት ነው።

ከሙታን ከተነሱት ሦስቱ ታሪኮች ከሁሉ በላይ ጎልተው ይታያሉ፦ የኢያኢሮስ ልጅ (ማርቆስ 5፥21-43)፣ በቤቷ ውስጥ ከሞት የተነሳችው፤ የናይን መበለት ልጅ (ሉቃስ 7፥11-17)፣ ከቀብር ሥነ ሥርዓት መንገድ ላይ የተነሳው፤ እና የቢታንያው አልዓዛር (ዮሐንስ 11)፣ መቃብር ከገባና መበስበስ ከጀመረ ከአራት ቀን በኋላ የተነሳው ናቸው። የአልዓዛር ከሞት መነሳት ፣ ከሦስቱ ይበልጥ በዝርዝር የተጻፈውና ማኅበራዊ ማረጋገጫ ያለው፣ የዮሐንስ ወንጌል ትረካ መሸጋገሪያ ማዕከል ሲሆን፣ የአይሁድ ሸንጎ ኢየሱስን እንዲያስሩትና እንዲገድሉት ቀጥተኛ ፖለቲካዊ ምክንያት ሆኗል። ከዚህ ታላቅ ተአምር በፊት ኢየሱስ እንዲህ ሲል አወጀ፦

"ትንሣኤና ሕይወት እኔ ነኝ፤ የሚያምንብኝ ቢሞት እንኳ ሕያው ይሆናል፥ ሕያው የሆነም የሚያምንብኝም ሁሉ ለዘላለም አይሞትም።"
ዮሐንስ 11፥25-26

ይህ በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ ከሚገኙት ታላላቅ የ"እኔ ነኝ" አዋጆች አንዱ ነው ። ኢየሱስ በሲና ተራራ በሚቃጠለው ቁጥቋጦ ውስጥ ለሙሴ የተገለጠውን መለኮታዊ ስም (ዘጸአት 3፥14፦ "ያለና የሚኖር — I AM WHO I AM") ለራሱ የወሰደባቸው ሰባት ዐበይት አባባሎች አሉ። "የሕይወት እንጀራ እኔ ነኝ" (6፥35)፤ "የዓለም ብርሃን እኔ ነኝ" (8፥12)፤ "በሩ እኔ ነኝ" (10፥9)፤ "መልካም እረኛ እኔ ነኝ" (10፥11)፤ "ትንሣኤና ሕይወት እኔ ነኝ" (11፥25)፤ "መንገድና እውነት ሕይወትም እኔ ነኝ" (14፥6)፤ "እውነተኛ የወይን ግንድ እኔ ነኝ" (15፥1)። የነዚህ ክርስቶሎጂያዊ አዋጆች ድምር ክብደት ለኢየሱስ አይሁዳውያን አድማጮች አልጠፋቸውም፤ እርሱ ራሱን ከያህዌ ጋር እኩል አምላክ አድርጎ እየገለጸ መሆኑን በተጨባጭ ተረድተውታል።

ምሳሌዎች ፦ መንግሥቱ በታሪክ ሲገለጽ

ኢየሱስ በታሪክ ውስጥ ወደር የለሽ የትረካ ጠበብት ነበር። ያስተማረው በምሳሌዎች (በግሪኩ፡ ፓራቦሌ / Parabole) ነበር ። ከእርሻ፣ ከንግድ፣ ከቤተሰብ ሕይወት፣ እና ከማኅበራዊ ልማዶች በተወሰዱ ትረካዊ ንጽጽሮች፣ የመንግሥቱን ረቂቅ እውነቶች በአንድ ጊዜ የሚገልጡ እና የሚሰውሩ ነበሩ። ለመስማት መንፈሳዊ ጆሮ ላላቸው፣ ምሳሌዎቹ ወደ መለኮታዊው እውነታ እንደሚያስገባ ብሩህ መስኮት ይከፈታሉ፤ በአለማመን ለደነደኑትና ራሳቸውን ለሚያጸድቁት ግን፣ ምስጢራዊና ግልጽ ያልሆኑ ሆነው ይቀራሉ።

የጠፋው ልጅ ምሳሌ (ሉቃስ 15፥11-32) በዓለም ሥነ-ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ ከሰፈሩ አጫጭር ታሪኮች ሁሉ በሥነ-ልቦናዊ ይዘቱ እጅግ የበለጸገውና በሥነ-መለኮታዊ ጥልቀቱ ወደር የማይገኝለት ነው። ታሪኩ ሁለት ልጆች ስላሉት አባት ይተርካል፤ ታናሹ ልጁ ድርሻውን ያለጊዜው ጠይቆ ከተቀበለ በኋላ፣ በባዕድ አገር ኑሮ ንብረቱን ያባክናል፤ በመጨረሻም የአሕዛብን አሳማዎች እስከመጠበቅ ለደረሰ ውርደት ይዳረጋል። ወደ ልቡ ሲመለስም የንስሐ ንግግር እያዘጋጀ ወደ ቤቱ ይጓዛል። ነገር ግን ገና ሩቅ ሳለ፣ መንገዱን ሲመለከት የነበረው አባቱ ክብሩን ትቶ በመሮጥ ይቀበለዋል፤ አንገቱ ላይ ወድቆ በመሳምም ታላቅ ድግስ ያዘጋጅለታል። በሌላ በኩል፣ ግዴታውን ሲወጣ የቆየው ታላቅ ወንድም በጽድቄ-ባይነት ስሜት አኩርፎ በውጭ ይቀራል። ምሳሌው ለታላቁ ወንድም መደምደሚያ ሳይሰጥ ያበቃል፤ ይህም ራሱን የሚያጸድቀው የሃይማኖት አድማጭ፣ ወደ ድግሱ መግባት ወይም በሕግኝነት ስሜት በውጭ መቅረት የራሱ ውሳኔ መሆኑን ያሳያል። የሚሮጠው አባት የእግዚአብሔርን ጸጋ ያሳያል፣ ይህም ቀድሞ የሚመጣ፣ ራሱን ዝቅ የሚያደርግና እጅግ የሚያጥለቀልቅ ጸጋ ነው፤ የልጁ መመለስ ደግሞ የንስሐና የእምነት ፍጹም ምሳሌ ነው።

የመክሊት ምሳሌ (ማቴዎስ 25፥14-30) እና የአሥሩ ምናን ምሳሌ (ሉቃስ 19፥11-27)፣ ስለ መጋቢነት ፣ ጥሪ ፣ እና የፍጻሜ ዘመን ተጠያቂነት በግልጽ ይናገራሉ። እያንዳንዱ አማኝ ከጌታ ፣ መንፈሳዊ፣ ቁሳዊ፣ አእምሯዊ ስጦታዎችን በጸጋ ተቀብሏል፤ በአጠቃቀሙም የመጨረሻ ፍርድ ይሰጣል።

የደጉ ሳምራዊ ምሳሌ (ሉቃስ 10፥25-37)፣ "ባልንጀራዬስ ማን ነው?" ብሎ ራሱን ለማጽደቅ ለጠየቀው የሕግ አዋቂ የተሰጠ ምላሽ ሲሆን፣ የዘር፣ የባህልና የሃይማኖት መከፋፈልን ከመሠረቱ ያፈርሳል። በአንደኛው ክፍለ ዘመን አይሁዶች የተናቀው ሳምራዊው፣ ባልንጀራን ውደድ የሚለውን የሕጉን ጥያቄ በተግባር የፈጸመ የሥነ-ምግባር ጀግና ሆኖ ቀረበ። ከድሆች፣ ከተገለሉት፣ እና ከውጭ ዜጎች ጋር በሚያደርገው ርኅራኄ የተሞላበት ተሳትፎ ከዚህ ምሳሌ በጥልቀት ትምህርት ማግኘት ይቻላል።

መለወጥ (ደብረ ታቦር) እና ወደ ኢየሩሳሌም የተደረገ ጉዞ

በገሊላ አውራጃ ሦስት ዓመት ገደማ የሚጠጋ ይፋዊ አገልግሎት ካሳለፈ በኋላ፣ ኢየሱስ ከደቀ መዛሙርቱ መካከል ሦስቱን ፣ ጴጥሮስን፣ ያዕቆብንና ዮሐንስን ይዞ ወደ ረጅም ተራራ ወጣ። በዚያም፣ በተደነቁት ዓይኖቻቸው ፊት፣ መለኮታዊ ክብሩ ተገለጠ ፦ ፊቱ እንደ ፀሐይ በራ፣ ልብሱም እንደ ብርሃን ነጭ ሆነ፣ ሙሴና ኤልያስም ከእርሱ ጋር ታዩ፤ በኢየሩሳሌም ስለሚፈጽመው ዐቢይ "መውጣት" ኤክሶዶስ / Exodos — ይኸውም ቤዛዊ ሞቱና ዕርገቱ ይነጋገሩ ነበር (ሉቃስ 9፥31)።

የደብረ ታቦር መለወጥ ፣ ኢየሱስ በምድራዊ ሕይወቱ ሆን ብሎ ጋርዶት የነበረውን ፣ ነገር ግን ዘወትር የነበረውን ፍጹም መለኮታዊ ክብር ለተወሰነ ጊዜ በአደባባይ መግለጡ ነው። የጴጥሮስ ሥጋዊ ምላሽ ፣ ሦስት ዳስ ሠርቶ ያን ቅጽበት ለማራዘም ማሰብ ታላቅ መንፈሳዊ ልምምድን ለዘላለም ለማቆየት የሚደረግ የተለመደ የሰው ልጅ ፍላጎት ነው። የመለኮት ድምፅ ግን ይህንን ሐሳብ ይሽረዋል፦ ደመና ጋረዳቸው፣ የአብም ድምፅ፦ "በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው፤ እርሱን ስሙት" (ማቴዎስ 17፥5) ብሎ ተናገረ። ትእዛዙ እጅግ ጥልቅ ትምህርት ሰጪ ነው፦ እርሱን ስሙት። ሙሴን (ሕግን) አይደለም። ኤልያስን (ነቢያትን) አይደለም። የሁለቱም ፍጹም ማጠቃለያና ታሪካዊ ፍጻሜ የሆነውን ኢየሱስን ብቻ ነው።

ከመለወጡ በኋላ ወዲያውኑ፣ ኢየሱስ "ወደ ኢየሩሳሌም ሊሄድ ፊቱን አቀና" (ሉቃስ 9፥51)። ይህ ሐረግ ወደር የሌለው መለኮታዊ ቆራጥነትንና የጽናት ውሳኔን ያስተላልፋል። በዚያ ምን እንደሚጠብቀው በሚገባ ያውቅ ነበር። ስለ ቤዛዊ ሞቱና ትንሣኤው ለደቀ መዛሙርቱ ሦስት ጊዜ ተንብዮ ነበር (ማቴዎስ 16፥21፤ 17፥22-23፤ 20፥17-19)፣ ከጊዜ ወደ ጊዜም በይበልጥ በዝርዝር አስረድቷቸዋል። ወደ ደቡብ የሚደረገው ጉዞ ዕጣ ፈንታ ስላጋጠመው አይደለም፤ የእግዚአብሔር ልጅ በራሱ ፈቃድ ሆን ብሎ ወደ ዘላለማዊ ቤዛነት ዓላማው መራመዱን የሚያሳይ ነው።

በመንገድ ላይ፣ ኢየሱስ ስለ እውነተኛ የመንግሥቱ ታላቅነት ለደቀ መዛሙርቱ አስተማረ ፣ እሱም ራስን ባዶ የሚያደርግ አገልጋይነት መሆኑን (ማርቆስ 10፥42-45) እንዲሁም ከኢያሪኮ ውጭ የነበረውን ዕውሩን በርጤሜዎስን ፈወሰ፤ እርሱም በመሲሐዊ ማዕረግ ፦ "የዳዊት ልጅ ኢየሱስ ሆይ፣ ማረኝ!" እያለ ይጮኽ ነበር (ማርቆስ 10፥47)። ኢየሱስ ስለ እርሱ ቆመ። የጽንፈ ዓለሙ ሉዓላዊ ጌታ በመንገድ ዳር ለተቀመጠ አንድ ዕውር ለማኝ ጊዜ አለው። መለኮታዊ ሉዓላዊነትና ጥልቅ ሰብአዊ ርኅራኄ የተዋሃዱበትን ይህ ክስተት፣ ታላቅ የጸጋ ትምህርት ነው።

የሕማማት ሳምንት፦ ከድል አድራጊነት ወደ ፍርድ

መሲሐዊ የድል አድራጊነት መግባት

ከፋሲካ በዓል በፊት በነበረው እሑድ፣ ኢየሱስ በአህያ ውርንጫ ላይ ተቀምጦ ወደ ኢየሩሳሌም ገባ። ይህም የዘካርያስ 9፥9ን መሲሐዊ ትንቢት ሆን ብሎ በተግባር ለመፈጸም የተደረገ መለኮታዊ ክንውን ነው፦ "እነሆ፥ ንጉሥሽ ጻድቅና አዳኝ ነው፤ ትሑትም ሆኖ በአህያም፥ በአህያይቱ ግልገል በውርንጫይቱ ላይ ተቀምጦ ወደ አንቺ ይመጣል።" ሕዝቡም በመንገዱ ላይ ልብሳቸውንና የዘንባባ ዝንጣፊዎችን እያነጠፉ "ሆሣዕና ለዳዊት ልጅ በጌታ ስም የሚመጣ የተባረከ ነው!" ብለው ጮኹ (ማቴዎስ 21፥9)። ይህ ክስተት ንጉሣዊ፣ ነገር ግን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ተቃርኖ የሞላበት ታሪካዊ ሰልፍ ነበር፦ ንጉሡ በጦር ፈረስ ሳይሆን በሰላም አህያ ላይ ተቀምጦ፣ በዘንባባ ዝንጣፊዎች የክብር አቀባበል ተደርጎለት፣ ነገር ግን አቅጣጫው በቀጥታ ወደ ቤዛዊው መስቀል የሚገሰግስ ነበር።

የቤተ መቅደሱ መንጻት

ኢየሱስ ወደ ቤተ መቅደስ አደባባይ ገባ። በተለይም አሕዛብ ይጸልዩበት ዘንድ የተለየው የአሕዛብ አደባባይ፣ ለመሥዋዕት የሚሆኑ እንስሳት መሸጫና የገንዘብ ምንዛሬ የሚካሄድበት የንግድ ማዕከል ሆኖ ነበር፤ እርሱም ሻጮችንና ገዢዎችን አስወጣ፣ የገንዘብ ለዋጮችንም ገበታዎች በኃይል ገለበጠ። ይህ ጽድቃዊ ቁጣው ከነቢያት ቃል ጋር የተጋመደ ነበር፦ "ቤቴ የጸሎት ቤት ትባላለች ተብሎ ተጽፎአል፤ እናንተ ግን የወንበዴዎች ዋሻ አደረጋችኋት" (ማቴዎስ 21፥13፤ ኢሳይያስ 56፥7 እና ኤርምያስ 7፥11)። ይህ ድርጊት በቅጽበታዊ ስሜት የተደረገ ሳይሆን፣ ትንቢታዊ ተቃውሞ ነበር፤ ኢየሱስ በቀደመው ቀን ቤተ መቅደሱን ቃኝቶ (ማርቆስ 11፥11) ዓላማ ሰንቆ የተመለሰበት ክስተት ነው። ይህም ሃይማኖትን ለንግድና ለገንዘብ ፍላጎት ማዋል፣ እውነተኛውን አምልኮ ከመጋረዱም በላይ የውጭ ሰዎችን (አሕዛብን) ከእግዚአብሔር ቤት የማስወጣት አደጋው ምን ያህል የከፋ እንደሆነ የሚያሳይ ጥብቅ ሥነ-መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ነው።

የመጨረሻዎቹ የሃይማኖት ክርክሮች

በሕማማት ሳምንት፣ ኢየሱስ ከፈሪሳውያን፣ ከሰዱቃውያንና ከጻፎች ጋር ተከታታይነት ያላቸውና እያደር የጠነከሩ የሃይማኖት ክርክሮችን አድርጓል። ለሮም ቄሣር ግብር ስለመክፈል የተነሳውን ፖለቲካዊና ሥነ-መለኮታዊ ወጥመድ ዝም አሰኛቸው ("የቄሣርን ለቄሣር የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር አስረክቡ" ማቴዎስ 22፥21)፣ ሰዱቃውያን ትንሣኤ የለም የሚሉትን ፀረ-ተፈጥሮአዊ አስተምህሮ አፈረሰ፣ እንዲሁም የብሉይ ኪዳንን ሕግ ሁሉ በሁለት ዐበይት ትእዛዛት አጠቃለለ ፦ እግዚአብሔርን በፍጹም ልብህ፣ ነፍስህ፣ እና አእምሮህ ውደድ፤ ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ (ማቴዎስ 22፥37-40)። በሃይማኖት መሪዎች ላይ ሰባት የ"ወዮላችሁ" ቃላትን አወጀ ። ይህ በሃይማኖታዊ ውጫዊነት ፣ በግብዝነት፣ እና በመንፈሳዊ ትዕቢት ላይ የተሰጠ ከባድ ትንቢታዊ ኩነኔ ነበር።

በደብረ ዘይት ተራራ የተሰጠው ምጽአታዊ ትምህርት (ማቴዎስ 24-25፤ ማርቆስ 13፤ ሉቃስ 21) ቀጥሎ መጣ ። ይህ ስለ ሁለተኛው የኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ መፍረስ (በ70 ድ.ክ. በሮማውያን የተፈጸመ፣ አይሁዳዊው ታሪክ ጸሐፊ ጆሴፈስ በአይሁድ ጦርነት መጽሐፉ በእማኝነት እንደመዘገበው) እና ስለ ዳግም ምጽዓቱ መለኮታዊ ምልክቶች ኢየሱስ የሰጠው ሰፋ ያለ ትንቢታዊ ትምህርት ነው። የፍጻሜ ዘመን ሥነ-መለኮት በዚህ ትምህርት ላይ ሰፊ የትርጓሜ ልዩነቶችን አፍርቷል። ይኸውም አሚሌኒያል ፣ ፖስትሚሌኒያል፣ እና ፕሪሚሌኒያልየክርስቶስን የሺህ ዓመት ግዛት በተመለከተ የተለያዩ የፍጻሜ ዘመን አመለካከቶች ንባቦች ፣ ነገር ግን ሁሉም ኦርቶዶክሳዊ የፕሮቴስታንት ትውፊቶች የኢየሱስ ክርስቶስን ቃል-በቃል ፣ አካላዊ ፣ የሚታይ ፣ እና ክብራዊ ዳግም ምጽዓት በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣሉ።

የጌታ እራት እና አዲሱ ኪዳን

ከቤዛዊ ሞቱ በፊት በነበረው ምሽት፣ ኢየሱስ አሥራ ሁለቱን ሐዋርያት በኢየሩሳሌም በሚገኝ አንድ ደርብ ሰብስቦ፣ የጌታ እራት ፣ ዩካሪስት ፣ ወይም ኅብረት ተብሎ የሚጠራውን ሥርዓት መሠረተ። ይህ ማዕድ የተዋቀረው በጥንታዊው የፋሲካ በዓል ሥርዓት፣ ይኸውም እስራኤል ከግብፅ ባርነት የወጡበትን የሚያስታውሱበት ዓመታዊ የኪዳን በዓል ዙሪያ ቢሆንም፣ ኢየሱስ ግን ለዚህ ታሪካዊ በዓል መሠረታዊ የሆነ አዲስ የድነት ሥነ-መለኮት ትርጉም ሰጠው።

እንጀራውን አንሥቶ ቈረሰና፦ "ይህ ስለ እናንተ የሚሰጥ ሥጋዬ ነው፤ ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት" አላቸው። ጽዋውንም አንሥቶ፦ "ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው" አለ (ሉቃስ 22፥19-20)። የፕሮቴስታንት የቅዱስ ቁርባን ሥነ-መለኮት ከሮማ ካቶሊክ አስተምህሮ ጋር እጅግ የሚለያየው ልክ እዚህ ዐቢይ ነጥብ ላይ ነው። የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን የባሕርይ መለወጥንኅብስቱና ወይኑ ወደ ትክክለኛው የክርስቶስ ሥጋና ደም ይለወጣሉ የሚል የካቶሊክ ትምህርት ታስተምራለች። ይኸውም የእንጀራውና የወይኑ ውጫዊ ገጽታ እንደተጠበቀ፣ ውስጣዊ ባሕርያቸው ወደ ትክክለኛው የክርስቶስ ሥጋና ደም ይለወጣል፣ እንዲሁም የቅዳሴው ሥርዓት የቀራንዮን መሥዋዕት እንደገና ደጋግሞ ማቅረብ ነው የሚል ዶግማ አላት። የፕሮቴስታንት ትውፊቶች ይህንን አስተምህሮ በመጽሐፍ ቅዱሳዊና በታሪካዊ ማስረጃዎች በጥብቅ ውድቅ ያደርጉታል። ቅዱስ ቁርባን የቀራንዮን የአንድ ጊዜና ፍጹም መሥዋዕት (ዕብራውያን 9፥28፤ 10፥10-14) ፈጽሞ እማይደገም ወይም በላዩ ላይ አንዳች እማይጨመር፣ እንዲሁም ሥርዓቱን ለመፈጸም ልዩ ሸምጋይ ካህን የማያስፈልግ ነው።

በዚሁ የኪዳን ዕራት ላይ፣ ኢየሱስ እጅግ ዝቅተኛ የሆነውን የቤት ባሪያ ሚና በመውሰድ የደቀ መዛሙርቱን እግር አጠበ፤ እንዲህም ሲል አስተማራቸው፦ "እንግዲህ እኔ ጌታና መምህር ስሆን እግራችሁን ካጠብሁ፥ እናንተ ደግሞ እርስ በርሳችሁ እግራችሁን ትተጣጠቡ ዘንድ ይገባችኋል" (ዮሐንስ 13፥14)። ይህ ድርጊት ተዋረዳዊና ፈላጭ ቆራጭ የሆነውን የአመራር መዋቅር ውድቅ በማድረግ፣ በክርስቶስ ፍጹም አርአያነት ላይ የተመሠረተና ራስን ዝቅ የሚያደርግ "አገልጋይ አመራርን" ያበረታታል።

ከዚያም ኢየሱስ ረጅሙን የመሰናበቻ ንግግር (ዮሐንስ 14-16) እና የሊቀ ካህናት ጸሎቱን (ዮሐንስ 17) አቀረበ። እነዚህ ክፍሎች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊና ምሥጢራዊ ክፍሎች ይመደባሉ። መንፈስ ቅዱስ አጽናኝና መሪ ሆኖ እንደሚመጣ የተሰጠው መለኮታዊ ተስፋ፣ በክርስቶስ እንደ ወይን ግንድ መኖር፣ እና ስለ አማኞች አንድነት የቀረበው ጸሎት፣ የክርስትናን መንፈሳዊነት በጥልቀት የቀረጹ አስተምህሮዎች ናቸው።

"እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤ በእኔ በቀር ወደ አብ የሚመጣ የለም።"
ዮሐንስ 14፥6

ከኢየሱስ ክርስቶስ ስም በቀር መዳን በሌላ በማንም የለም (የሐዋርያት ሥራ 4፥12)፣ በእግዚአብሔርና በሰዎች መካከልም ከአንዱ ሰው ከክርስቶስ ኢየሱስ በቀር ሌላ አማላጅና መካከለኛ የለም (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፥5)።

ጌቴሴማኒ፣ መያዝ፣ እና ፍርድ

የጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ

ከዕራቱ በኋላ፣ ኢየሱስ ደቀ መዛሙርቱን በደብረ ዘይት ተራራ ሥር ወደሚገኘው የጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ መራቸው። በዚያም አጥብቆ ለመጸለይ ገለል አለ። በዚያ ወቅት ሦስት ጊዜ የገጠመው ጭንቀት ተራ ሥነ-ልቦናዊ ፍርሃት ብቻ አልነበረም፦

"በፍርሃትም ሲጣጣር አጥብቆ ይጸልይ ነበር፤ ወዙም በምድር ላይ እንደሚወርድ እንደ ደም ነጠብጣብ ነበረ።"
ሉቃስ 22፥44

እዚህ ላይ የተገለጸው ክስተት ሄማቲድሮሲስ (Hematidrosis)በከፍተኛ ጭንቀት ምክንያት የደም ሥሮች ፈንድተው ላብ ከደም ጋር ተቀላቅሎ የሚወጣበት የሕክምና ሁኔታ ይባላል፤ ይኸውም በአካላዊ ወይም በሥነ-ልቦናዊ ከፍተኛ ጭንቀት ምክንያት የደም ሥሮች ፈንድተው ላብ ከደም ጋር ተቀላቅሎ መውጣት ሲሆን፣ ይህም በዘመናዊ ሕክምና የተረጋገጠ እውነታ ነው። ከሁሉም በላይ፣ ጌቴሴማኒ የሥጋዌንና የሰብአዊ ተጋላጭነትን ሙሉ ጥልቀት ይገልጣል፤ ኢየሱስ ለመከራ ደንታ ቢስ የሆነ ስቶይክ አልነበረም። በሙሉ ሰብአዊ ተፈጥሮው ከመከራው ሸሽቷል። ጸሎቱ "አባት ሆይ፥ ብትፈቅድ ይህችን ጽዋ ከእኔ ውሰድ" የሚለው የእውነተኛ የሰው ልጅ ሥቃይ ጩኸት ነው። በብሉይ ኪዳን ምሳሌነት "ጽዋው" በኃጢአት ላይ የሚፈስ የመለኮታዊ ቁጣ ጽዋ ነው። ኢየሱስ የዓለምን ኃጢአት ከመሸከም፣ ከአብ መለየትን ከመለማመድ፣ እንዲሁም ከመስቀሉ አስፈሪ ክብደት ሸሸ። ከዚያም፣ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ከታዩት ሁሉ የሚበልጠውን የታዛዥነት ተግባር ፈጸመ፦ "ነገር ግን የእኔ ፈቃድ አይሁን፣ የአንተ እንጂ።"

እንዲተጉና እንዲጸልዩ የታዘዙት ደቀ መዛሙርት ግን ሦስት ጊዜ አንቀላፉ። ጴጥሮስም ጌታውን በያዙት ሰዎች እሳት አጠገብ እየሞቀ፣ ጎህ ከመቅደዱ በፊት ሦስት ጊዜ ካደው። መልካም ሐሳብ የነበራቸው ደቀ መዛሙርት እንኳ እንዲህ ማፈራቸው፣ መጽሐፍ ቅዱስ አጥብቆ የሚያስተምረው ማሳሰቢያ ነው፦ "ስለዚህ እንደ ቆመ የሚመስለው እንዳይወድቅ ይጠንቀቅ" (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥12)። የሰው ልጅ ታማኝነት ምንጊዜም ተሰባሪ ነው፤ ፍጹም መሠረት ሊሆን የሚችለው መለኮታዊ ታማኝነትና ጸጋ ብቻ ነው።

መያዙ

ከአሥራ ሁለቱ ደቀ መዛሙርት አንዱ የሆነው የአስቆሮቱ ይሁዳ፣ ኢየሱስን አሳልፎ ለመስጠት ከካህናት አለቆች ጋር በሠላሳ ብር ተስማምቶ ነበር፤ ይህ መጠን በዘካርያስ 11፥12 ላይ የአንድ እረኛ (ነቢይ) ዋጋ ተብሎ የተጠቀሰው ትንቢታዊ ዋጋ ነው። ሰይፍና ጎመድ የያዙ ሰዎችን ወደ አትክልቱ ስፍራ በመምራት፣ ኢየሱስን በመሳም አሳልፎ ሰጠው፤ ይህም በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ እጅግ አሳፋሪው የክህደት ድርጊት ነው። ኢየሱስ በሰላም እጁን ሲሰጥ፣ ጴጥሮስ በስሜት ተገፋፍቶ የቆረጠውን የሊቀ ካህናቱን ባሪያ ጆሮ ፈወሰ (ሉቃስ 22፥51)። ከመያዙ በፊት የተደረገው ይህ የመጨረሻ ተአምር፣ በከፋ የጭንቀት ሰዓት እንኳ ለጠላት የታየ መለኮታዊ ርኅራኄ ማሳያ ነበር።

የአይሁድ ሃይማኖታዊ ፍርድ

ኢየሱስ በመጀመሪያ ለቅድመ ምርመራ የቀድሞው ሊቀ ካህናትና የቀያፋ አማት ወደነበረው ወደ ሐና ተወሰደ። ከዚያም በወቅቱ ሊቀ ካህናት ወደነበረው ወደ ቀያፋና ወደ ሸንጎው (ሳንሄድሪን) ተወሰዶ የሌሊት ችሎት ተካሄደ። በአይሁድ የሕግ ሥርዓት መሠረት፣ በሌሊት የሞት ፍርድ ችሎት መሰየም ፍጹም የተከለከለና ሕገ-ወጥ ነበር። የቀረቡት የሐሰት ምስክሮችም ቃላቸው እርስ በርሱ ተቃረነ። በመጨረሻም ቀያፋ ሥልጣኑን ተጠቅሞ በቀጥታ እንዲህ ሲል ጠየቀው፦ "የቡሩክ ልጅ ክርስቶስ አንተ ነህን?" ኢየሱስም በማያሻማ ቋንቋ፦ "እኔ ነኝ፤ የሰው ልጅም በኃይል ቀኝ ሲቀመጥ በሰማይም ደመና ሲመጣ ታያላችሁ" (ማርቆስ 14፥62) በማለት መለሰ። ይህ አባባል የዳንኤል 7ን እና የመዝሙር 110ን ትንቢት ያጣመረ ታላቅ የክርስቶሎጂ አዋጅ ነበር። በዚህ ጊዜ ቀያፋ ልብሱን ቀደደ፤ "የመለኮት ስድብ ነው" ሲልም አወጀ። ሸንጎውም በአንድ ድምፅ በኢየሱስ ላይ የሞት ፍርድ ፈረደ።

የሮማውያን የፖለቲካ ፍርድ

በሮማውያን ሥር በወደቀችው ይሁዳ የሞት ፍርድ የመወሰንና የማስፈጸም ሥልጣን የነበረው የሮም ግዛት (ኢምፓየር) ብቻ በመሆኑ፣ ኢየሱስ የሮም ፖለቲካዊ ገዥ ወደነበረው ወደ ጳንጥዮስ ጲላጦስ ቀረበ። የጲላጦስ የመጀመሪያ ውሳኔ የማያሻማ ነበር፦ "በዚህ ሰው ላይ ምንም በደል አላገኘሁበትም" (ሉቃስ 23፥4)። ይህ የኢምፓየሩ የራሱ ተወካይ ያወጀው ይፋዊ የንጽሕና አዋጅ ነበር። ጲላጦስ የፖለቲካ ኃላፊነቱን ለመሸሽ ሲል ኢየሱስን ወደ ገሊላው አገረ ገዥ ወደ ሄሮድስ አንቲጳስ ቢልከውም (ሉቃስ 23፥7-12)፣ ሄሮድስ ግን መልሶ ሰደደው። ጲላጦስ ኢየሱስን ለመልቀቅ በተደጋጋሚ ሞክሯል፤ በፋሲካ በዓል አንድ እስረኛ የመልቀቅ ልማድን መሠረት በማድረግ ሕዝቡ እንዲመርጥ የምሕረት ዕድል አቀረበ። ሆኖም፣ ሃይማኖታዊው ሕዝብ ዓመጸኛውን በርባንን መረጠ።

የዚህ ክስተት ሥነ-መለኮታዊ ምጸት እጅግ አስገራሚ ነው፦ በአራማይክ ቋንቋ "የአባት ልጅ" (Bar-Abba) የሚል ትርጉም ያለው በርባን ሲፈታ፣ እውነተኛው የሰማያዊው አብ ልጅ ግን የሞት ፍርድ ተፈረደበት። በርባን ነጻ ሊወጣ የቻለው ኢየሱስ በእርሱ ምትክ ፍርዱን ስለወሰደበት ነው። ይህ የታሪኩ ክፍል የጠቅላላው የወንጌል የድነት ትምህርት አጭር ማጠቃለያ ነው፤ ይኸውም ንጹሑ በበደለኛው ቦታ የሞት ፍርድ መቀበሉን ያሳያል።

ስቅለት

የኢየሱስ ክርስቶስ ስቅለት በሰው ልጅ የድነት ታሪክ ውስጥ ፍጹም ማዕከላዊው ክስተት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ፣ "በመካከላችሁ ሳለሁ ከኢየሱስ ክርስቶስ በቀር እርሱም እንደተሰቀለ ሌላ እንዳላውቅ ቆርጬ ነበርና" (1ኛ ቆሮንቶስ 2፥2) በማለት ያወጀው ታላቅ አዋጅ፣ መስቀሉን ለክርስትና ሥነ-መለኮት፣ አምልኮ፣ ሥነ-ምግባርና ሚስዮናዊ ተልእኮ ፍጹም ማዕከል ያደርገዋል።

ኢየሱስ ተገረፈ፤ ይህ የሮማውያን ጅራፍ (Flagellum) አጥንትና የብረት ስብርባሪዎች የተገጠሙበት ባለብዙ ዘርፍ ጅራፍ ሲሆን፣ ብዙውን ጊዜ ተገራፊዎችን እስከ ሞት አፋፍ የሚያደርስ ነበር። ከዚያም የመስቀሉን አግዳሚ እንጨት ተሸክሞ ወደ መገደያው ስፍራ እንዲጓዝ ተገደደ። ከክብደቱና ከድካሙ የተነሳ ሲወድቅ፣ ቀሬናዊው ስምዖን የተባለ መንገደኛ መስቀሉን እንዲሸከም ተደረገ። ይህ ጥቃቅን ዝርዝሮችን የያዘ ታሪካዊ ዘገባ፣ የዓይን ምስክርነትን ፍንትው አድርጎ የሚያሳይ ነው። ማርቆስ 15፥21 የስምዖንን ልጆች እስክንድሮስንና ሩፎስን በስማቸው ይጠቅሳል፤ ይህም ቤተሰቡ ለማርቆስ ወንጌል የመጀመሪያ አንባቢዎች፣ በተለይም ለሮም ማኅበረሰብ በደንብ ይታወቁ እንደነበር ይጠቁማል።

የመገደያው ስፍራ ጎልጎታ ወይም "የራስ ቅል ስፍራ"፣ ከኢየሩሳሌም ቅጥር ውጭ የሚገኝና ከመንገዱ ላይ በግልጽ የሚታይ አነስተኛ ኮረብታ ነበር። ስቅለት በሮማውያን የፍትሕ ሥርዓት ውስጥ እጅግ አዋራጅና አሳማሚ የሆነ የሞት ቅጣት ሲሆን፣ ቅጣቱም ለዝቅተኛ ወንጀለኞች፣ ለአመጸኛ ባሮችና ለመንግሥት የፖለቲካ ጠላቶች ብቻ የተወሰነ ነበር። ተጠቂው በእጁ አንጓዎች እና በእግሮቹ በመስቀል ላይ ተቸንክሮ፣ በከፍተኛ ድካም፣ በአየር እጥረት በመታፈን ፣ እና ከፍተኛ ደም በማጣት በሚፈጠር ድንጋጤ ምክንያት በሰዓታት ወይም በቀናት ውስጥ እንዲሞት ይደረጋል። ሮማውያን ወታደሮች በልባቸው ከቶ ርኅራኄ ያልነበራቸው አረማውያን ቢሆኑም፣ ሳያውቁት መለኮታዊ ትንቢቶችን በትክክል ፈጽመዋል፦ ልብሱን ዕጣ ተጣጥለው ተካፈሉ (መዝሙረ ዳዊት 22፥18)፣ እንዲሁም ሲጠማው መራራ ሆምጣጤ ሰጡት (መዝሙረ ዳዊት 69፥21)።

ጲላጦስ በመስቀሉ አናት ላይ ያስቀመጠው ጽሑፍ "የአይሁድ ንጉሥ" የሚለው፣ በዕብራይስጥ፣ በላቲንና በግሪክ ቋንቋዎች የተጻፈ ነበር፤ እነዚህም በጥንቱ ዓለም የሃይማኖት፣ የሕግ፣ እንዲሁም የባህልና የፍልስፍና ቋንቋዎች ነበሩ። ይህ ጽሑፍ በአንድ በኩል የፖለቲካ መሳለቂያ ቢመስልም፣ በሌላ በኩል ግን መለኮታዊ አዋጅ ነበር። የካህናት አለቆች ጽሑፉን አጥብቀው ቢቃወሙም፣ ጲላጦስ ግን "የጻፍሁትን ጽፌአለሁ" (ዮሐንስ 19፥22) በማለት ቃሉን ለመለወጥ ፈቃደኛ አልነበረም። በዚህም፣ አረማዊው አስተዳዳሪ ሳያውቀው የዘመኑን እጅግ ትክክለኛ የክርስቶሎጂ መግለጫ በአዋጅ መልክ ጻፈው።

ኢየሱስ በመስቀል ላይ ሳለ፣ በታሪክ የተመዘገቡ ሰባት ቃላትን ወይም ሐረጎችን ተናግሯል። ከእነዚህም መካከል በሥነ-መለኮት እጅግ ማዕከላዊ የሆኑት የሚከተሉት ናቸው፦ "አባት ሆይ፥ የሚያደርጉትን አያውቁምና ይቅር በላቸው" (ሉቃስ 23፥34)—ለገዳዮቹ ያቀረበው የጸጋ ምልጃ፤ "አምላኬ አምላኬ፥ ስለ ምን ተውኸኝ?" (ማቴዎስ 27፥46፣ መዝሙረ ዳዊት 22፥1ን በመጥቀስ)—የዓለምን ኃጢአት በተሸከመ ጊዜ በእውነተኛ መለኮታዊ መተው ውስጥ በማለፍ ያሰማው ጥልቅ የመተው ጩኸት፤ "ተፈጸመ" (ዮሐንስ 19፥30)—የቤዛነት ሥራ በሙላት ማለቁንና ፍጹም መሆኑን፣ ከዚህም በኋላ ምንም ዓይነት ተጨማሪ ማሟያ ፣ እንዲሁም በቅዳሴም ሆነ በመንጽሔ የሚቀጥል የማጽዳት ሥርዓት እንደማያስፈልግ የሚያበስር ታላቅ የድል አዋጅ፤ እና በመጨረሻም "አባት ሆይ፥ ነፍሴን በእጅህ አደራ እሰጣለሁ" (ሉቃስ 23፥46)—በሞት ጊዜ ወልድ ለአብ ነፍሱን በፍጹም ሰላም አሳልፎ የሰጠበት ቃል ናቸው።

"እርሱ ግን ስለ መተላለፋችን ቈሰለ፥ ስለ በደላችንም ደቀቀ፤ የደኅንነታችንም ተግሣጽ በእርሱ ላይ ነበረ፥ በእርሱም ቍስል እኛ ተፈወስን።"
ኢሳይያስ 53፥5

የስርየት ትምህርት በዋነኝነት የሚገለጸው በውክልናዊ የቅጣት ቤዛነትክርስቶስ የኃጢአተኞችን ቅጣት ተክቶ በመስቀል ላይ መሸከሙ ነው፤ ይኸውም ኢየሱስ በመስቀል ላይ፣ የእግዚአብሔር ቅዱስ ፍትሕ በሰው ልጅ ኃጢአት ላይ የጠየቀውን ፍርድ በእኛ በኃጢአተኞች ቦታ ወክሎ መሸከሙን ያሳያል። ይህም እግዚአብሔር "ጻድቅ እንዲሆን በኢየሱስም የሚያምነውን እንዲያጸድቅ" (ሮሜ 3፥26) ያደረገ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የስርየት ሥነ-መለኮት ማዕቀፍ ይህ ብቻ አይደለም፤ ክርስቶስ አሸናፊ ( በኃጢአት፣ በሞትና በሰይጣን ኃይላት ላይ የተቀዳጀው ድል)፣ ቤዛ ፣ የሞራል ተጽዕኖ ፣ እና ዕርቅ የሚሉ ጽንሰ-ሐሳቦችም አሉ። ነገር ግን የውክልናዊ የቅጣት ቤዛነት ሌሎቹን የድነት ጽንሰ-ሐሳቦች ሁሉ አንድ የሚያደርግ ዋነኛ የትርጓሜ ቁልፍ ነው።

ኢየሱስ በሞተበት ታሪካዊ ቅጽበት፣ ሦስት አስደናቂ ክስተቶች ተመዝግበዋል። የመጀመሪያው የቤተ መቅደሱ መጋረጃ መቀደድ ነው፤ 60 ጫማ ያህል ከፍታና አራት ኢንች ውፍረት የነበረው፣ ቅድስቱን ከቅድስተ ቅዱሳኑ የሚለየውና ሊቀ ካህናቱ በዓመት አንድ ጊዜ ብቻ (በስርየት ቀንበብሉይ ኪዳን ሊቀ ካህናቱ ለሕዝቡ ኃጢአት መሥዋዕት ይዞ ወደ ቅድስተ ቅዱሳን የሚገባበት ዓመታዊ በዓል) ይገባበት የነበረው ይህ ግዙፍ መጋረጃ "ከላይ እስከ ታች" ለሁለት ተቀደደ (ማቴዎስ 27፥51)። በዚህ ክስተት ውስጥ፣ የካህናት መደብ እንደ አንድ ልዩ ምድብ ተሻረ ። ወደ እግዚአብሔር ዙፋን በቀጥታ የመግባት መብት በተሰቀለው የክርስቶስ አካል በኩል ለማንኛውም አማኝ ክፍት ሆነ። ከእንግዲህ በእግዚአብሔርና በሰው መካከል የሚያስታርቅ ምድራዊ ክህነት የለም፤ ክርስቶስ አንድና ብቸኛው ሊቀ ካህናት ሲሆን፣ እያንዳንዱም አማኝ በክርስቶስ ካህን ነው (1ኛ ጴጥሮስ 2፥9)። ከዚህም በተጨማሪ፣ ከቀትር ጀምሮ እስከ ዘጠኝ ሰዓት ድረስ በምድር ሁሉ ላይ የሆነው ድንገተኛ ጨለማ፣ እንዲሁም ከሞቱ ጋር የተከሰተው የመሬት መናወጥ በታሪክ ተመዝግበዋል፤ በመስቀሉ አጠገብ የነበረው አረማዊ የመቶ አለቃም፦ "ይህ ሰው በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ነበረ" ብሎ እስኪመሰክር ድረስ (ማርቆስ 15፥39) አስገራሚ ክስተቶች ነበሩ።

የኢየሱስ ሞት ፍጹም የተረጋገጠ ነበር። አንዱ ሮማዊ ወታደር የኢየሱስን ጎን በጦር ሲወጋው፣ ወዲያውም ደምና ውኃ ወጣ (ዮሐንስ 19፥34)፤ ይህም ከሞት በኋላ በልብ ዙሪያ ፈሳሽ ከመጠራቀም ክስተት ጋር የሚጣጣም እጅግ ትክክለኛ የሕክምና ዝርዝር ነው። የአይሁድ ሸንጎ (ሳንሄድሪን) አባላት የነበሩትና በስውር የኢየሱስ ደቀ መዛሙርት የሆኑት የአርማትያሱ ዮሴፍና ኒቆዲሞስ፣ ሥጋውን ከጲላጦስ በድፍረት በመጠየቅ በአዲስ መቃብር ቀበሩት፤ በዚህም "መቃብሩንም ከክፉዎች ጋር አደረጉ፥ በሞቱም ከባለጠጎች ጋር ሆነ" የሚለውን የኢሳይያስ 53፥9ን ትንቢት ታሪካዊ ፍጻሜ አስገኙ።

ትንሣኤ፡ የክርስትና እምነት ማዕዘን ድንጋይ

የክርስቶስ ታሪክ በመቃብር ውስጥ አላበቃም። "ክርስቶስም ካልተነሣ እምነታችሁ ከንቱ ናት" (1ኛ ቆሮንቶስ 15፥17) እንደሚል ቃሉ፣ የክርስትና ሕንጻ በሙሉ በአንድ ታሪካዊ ክስተት ላይ ጸንቶ ይቆማል፤ ይኸውም ኢየሱስ ክርስቶስ ከተሰቀለ በኋላ በሦስተኛው ቀን ሞትን ድል አድርጎ በአካል ከሙታን መነሳቱ ነው። ባዶው መቃብር የድል አርማችን ነው። ከሞት ከተነሳ በኋላ ለአርባ ቀናት ለደቀመዛሙርቱ እየታየ የሕይወታቸውን አቅጣጫ ለዘላለም ለወጠው፤ ፍርሃታቸውን በድፍረት፣ ሐዘናቸውን በማይነጠቅ ደስታ ቀየረው።

ኢየሱስ ጌታ እንደ ሆነ በአፍህ ብትመሰክር እግዚአብሔርም ከሙታን እንዳስነሣው በልብህ ብታምን ትድናለህ። ሮሜ 10፥9

እርሱ የዘላለም አባት፣ የሰላም አለቃ ነው (ኢሳይያስ 9፡6)፤ ለእርሱ የሚሳነው አንዳች ነገር የለምና ሁሉን ቻይ ነው (ሉቃስ 1፡37)። የሰውን ልብ የሚመረምር ሁሉን አዋቂ (ዮሐንስ 21፡17)፣ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ከእኛ ጋር ያለ (ማቴዎስ 28፡20)። ትናንትና ዛሬ፣ እስከ ዘላለምም ያው የሆነ የማይለወጥ (ዕብራውያን 13፡8)፣ የልዑል ልጅ የተባለ ቅዱስ (ሉቃስ 1፡35)፣ ፍጥረት ሁሉ በእርሱና ለእርሱ የተፈጠረ የሁሉ ጌታ ነው (ቆላስይስ 1፡16-17)።

በዘመኑ ፍጻሜ ከሴት የተወለደ፣ ከሕግም በታች የሆነ (ገላትያ 4፡4)፣ በእግዚአብሔርና በሰው ፊት በጥበብና በቁመት ያደገ (ሉቃስ 2፡52)። በሥጋው ወራት ራበው (ማቴዎስ 4፡2)፣ ተጠማ (ዮሐንስ 19፡28)፣ ደከመ (ዮሐንስ 4፡6)፣ በነፍሱ ታውኮ እንባውን አፈሰሰ (ዮሐንስ 11፡35)። በሁሉ ነገር እንደ እኛ የተፈተነ፣ ነገር ግን ያለ ኃጢአት የሆነ (ዕብራውያን 4፡15)፣ ራሱን ዝቅ በማድረግ እስከ ሞት ድረስ፣ ያውም እስከ መስቀል ሞት ድረስ የታዘዘ ሆነ (ፊልጵስዩስ 2፡8)።በዘመኑ ከነበሩት የሞት ዓይነቶች ሁሉ እጅግ አዋራጅ፣ ረጅም ስቃይ ያለበትና እርቃንን የሚያስቀር ሞት መረጠ(ዕብራውያን 12፥2)።

እግዚአብሔር ግን የሞትን ጣር አጥፍቶ አስነሣው፣ ሞት ይይዘው ዘንድ አልቻለምና (የሐዋርያት ሥራ 2፡24)፤ በመጽሐፍም እንደ ተጻፈ በሦስተኛው ቀን ከሙታን ተለይቶ ተነሣ (1ኛ ቆሮንቶስ 15፡4)። በክብር ወደ ሰማይ አረገ (የሐዋርያት ሥራ 1፡9)፣ በአብ ቀኝ በግርማው ተቀምጦ ስለ እኛ የሚማልድ እውነተኛ አምላክ ነው (ሮሜ 8፡34፤ ዕብራውያን 1፡3)።

በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ያለው አንዱ መካከለኛ እርሱ ነው (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፡5)። በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ መድኃኒት የሆነልን (ዮሐንስ 3፡16)፣ ነውርና እድፍ እንደ ሌለው በከበረ ደሙ የገዛን ቤዛችን ነው (1ኛ ጴጥሮስ 1፡18-19)። በልብሱና በጭኑም ላይ፡ የነገሥታት ንጉሥና የጌቶች ጌታ የሚል ስም የተጻፈበት የሁሉ ገዥ እርሱ ነው (ራእይ 19፡16)።

ይህ የሕይወት ታሪክ፣ በጥልቅ መንፈሳዊና ሥነ-መለኮታዊ ዕይታ ሲመዘን፣ በተፈጥሮው ያላለቀና ያልተቋጨ ነው፤ ይህም የታሪክ መዛግብት ስላጠሩ ሳይሆን፣ ባለታሪኩ አሁንም ሕያው ስለሆነ ነው።

ኢየሱስ ክርስቶስ በአርኪኦሎጂ ማኅደር ውስጥ ተዘግቶ የሚቀር የጥንት የታሪክ ሰው አይደለም፤ ይልቁንም ዛሬም በግል ልናውቀው፣ የሕይወታችን አዳኝ አድርገን ልንቀበለውና ልንለማመደው የሚገባን የጽንፈ ዓለሙ ሕያው ጌታ ነው።

"ለእርሱ በቤተ ክርስቲያን በክርስቶስ ኢየሱስ እስከ ትውልዶች ሁሉ ከዘላለም እስከ ዘላለም ክብር ይሁን፤ አሜን።"

ኤፌሶን 3፥21

†

እንኳን ደህና መጡ

ስለ አገልግሎታችን

ማንነታችን እና ተልዕኳችን

ሁለቱ የአገልግሎት ምሰሶዎቻችን

ስለ አገልግሎታችን ጥልቅ እይታ

አራቱ የተግባር መስኮቻችን

መሠረታዊ የእምነት ማዕዘናት

የመሠረታዊ ትምህርቶች ማጠቃለያ

የመንፈሳዊ ውርሳችን ሁለት ምንጮች

ተሃድሶ (ሪፎርሜሽን)

አምስቱ የተሃድሶ "ብቻዎች" (Solas)

የጴንጤቆስጤ በረከት

የጴንጤቆስጤ አቋማችን ሦስት ማዕዘናት

ከሐዋርያት እስከ ዛሬ
የእምነታችን ታሪካዊ መስመር

ታሪካዊ የእምነት መስመር

የህይወት ቃል ህብረት ቤተክርስቲያን ነው?

ቤተክርስቲያን እና ህይወት ቃል ህብረት ንጽጽር

የትምህርታችን መሰረት

የመጽሐፍ ቅዱስ የመጨረሻ ባለስልጣንነት

ከልዩ ልዩ ንቅናቄዎች ጋር ያለን ልዩነት

ተደጋግመው የሚነሱ ጥያቄዎች

ህይወት ቃል ህብረት ለምን ቤተክርስቲያን አትሆንም?

ፕሮቴስታንት እና ጴንጤቆስጤያዊ ማለት ምን ማለት ነው?

ከየትኛውም ቤተ እምነት ልትሳተፉ ትችላላችሁ?

የመንፈስ ስጦታዎችን በተመለከተ ምን ትይዛላችሁ?

ትምህርቶቻችሁን እንዴት ላረጋግጥ እችላለሁ?

ይህን ኢየሱስ ታውቀዋለህን?

አብረውን ወንጌልን ይስበኩ፣ ቃሉን ያስተምሩ

የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ፊልም

እንኳን ደህና መጡ

ስለ አገልግሎታችን

ማንነታችን እና ተልዕኳችን

ሁለቱ የአገልግሎት ምሰሶዎቻችን

ስለ አገልግሎታችን ጥልቅ እይታ

አራቱ የተግባር መስኮቻችን

መሠረታዊ የእምነት ማዕዘናት

የመሠረታዊ ትምህርቶች ማጠቃለያ

የመንፈሳዊ ውርሳችን ሁለት ምንጮች

ተሃድሶ (ሪፎርሜሽን)

አምስቱ የተሃድሶ "ብቻዎች" (Solas)

የጴንጤቆስጤ በረከት

የጴንጤቆስጤ አቋማችን ሦስት ማዕዘናት

ከሐዋርያት እስከ ዛሬ የእምነታችን ታሪካዊ መስመር

ታሪካዊ የእምነት መስመር

የህይወት ቃል ህብረት ቤተክርስቲያን ነው?

ቤተክርስቲያን እና ህይወት ቃል ህብረት ንጽጽር

የትምህርታችን መሰረት

የመጽሐፍ ቅዱስ የመጨረሻ ባለስልጣንነት

ከልዩ ልዩ ንቅናቄዎች ጋር ያለን ልዩነት

ተደጋግመው የሚነሱ ጥያቄዎች

ህይወት ቃል ህብረት ለምን ቤተክርስቲያን አትሆንም?

ፕሮቴስታንት እና ጴንጤቆስጤያዊ ማለት ምን ማለት ነው?

ከየትኛውም ቤተ እምነት ልትሳተፉ ትችላላችሁ?

የመንፈስ ስጦታዎችን በተመለከተ ምን ትይዛላችሁ?

ትምህርቶቻችሁን እንዴት ላረጋግጥ እችላለሁ?

ይህን ኢየሱስ ታውቀዋለህን?

አብረውን ወንጌልን ይስበኩ፣ ቃሉን ያስተምሩ

የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት

የዘላለም ቃል: ቅድመ-ህልውና እና መለኮታዊ ባሕርይ

የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ፊልም

ሥጋዌ እና ከድንግል ማርያም መወለድ

በቤተልሔም መወለድ እና የትንቢት ፍጻሜ

የተሰወሩት የናዝሬት ዓመታት

መጥምቁ ዮሐንስ እና የኢየሱስ ጥምቀት

በምድረ በዳ የተደረገው ፈተና

የገሊላ አገልግሎት ፡ የእግዚአብሔርን መንግሥት ማወጅ

የአሥራ ሁለቱ ሐዋርያት ጥሪ

የተራራው ላይ ስብከት

የኢየሱስ ተአምራት ፦ የመንግሥቱ መለኮታዊ ምልክቶች

ምሳሌዎች ፦ መንግሥቱ በታሪክ ሲገለጽ

መለወጥ (ደብረ ታቦር) እና ወደ ኢየሩሳሌም የተደረገ ጉዞ

የሕማማት ሳምንት፦ ከድል አድራጊነት ወደ ፍርድ

መሲሐዊ የድል አድራጊነት መግባት

የቤተ መቅደሱ መንጻት

የመጨረሻዎቹ የሃይማኖት ክርክሮች

የጌታ እራት እና አዲሱ ኪዳን

ጌቴሴማኒ፣ መያዝ፣ እና ፍርድ

የጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ

መያዙ

የአይሁድ ሃይማኖታዊ ፍርድ

የሮማውያን የፖለቲካ ፍርድ

ስቅለት

ትንሣኤ፡ የክርስትና እምነት ማዕዘን ድንጋይ

ከሐዋርያት እስከ ዛሬ
የእምነታችን ታሪካዊ መስመር