ክርስትና፣ ይሁዲነት እና እስልምና

በዓለም አቀፍ ደረጃ አብርሃማዊ ሃይማኖቶች በመባል የሚታወቁት ክርስትና፣ ይሁዲነት እና እስልምና፤ በመለኮታዊ ራእይ፣ በታሪካዊ ቀጣይነት፣ እና በሥነ-ምግባራዊ አንድ አምላክነት ላይ የጋራ መሠረት አላቸው። ሆኖም፣ ይህ ላዩን የሚታይ የጋራ ሥረ-መሠረት ወደ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ፣ ሥነ-ሕላዌያዊ እና ነገረ-ድነታዊ ልዩነቶች ያመራል። እነዚህ ሦስት እምነቶች የፈጣሪን ምንነት፣ ከሰው ልጅ ጋር ያለውን ኪዳናዊ መስተጋብር፣ እንዲሁም የፍጥረትን የመጨረሻ ዕጣ ፈንታ የሚተረጉሙት እጅግ በተራራቁ ሥነ-መለኮታዊ መነጽሮች ነው።

ይሁዲነት የእግዚአብሔርን ሕግ (Torah) እና የቃል ኪዳን ማኅበረሰብን ማዕከል ሲያደርግ፤ ክርስትና የእግዚአብሔርን በሥጋ መገለጥ እና በመስቀል ላይ የተፈጸመውን የጸጋ የማስተሰረይ ሥራ የነገረ-መለኮቱ ማጠንጠኛ ያደርጋል። በሌላ በኩል እስልምና፤ ፍጹም አሃዳዊ የሆነውን የአላህን ተውሒድ እና ለመለኮታዊው ፈቃድ ያለምንም ማወላወል መገዛትን ይሰብካል። ይህ የጥናት ጽሑፍ የነዚህን ሃይማኖቶች መሠረታዊ አስተምህሮዎች፣ በታሪክ ሂደት ውስጥ ያሳለፉትን ውይይትና ግጭት፣ እንዲሁም በፍልስፍና እና በባህል ላይ ያሳደሩትን ተፅዕኖ በአካዳሚያዊ እና ንጽጽራዊ አቀራረብ በጥልቀት ይመረምራል።

የእግዚአብሔር ሥነ-ሕላዌ : አንድ አምላክነት ከሥላሴ አንጻር

ሦስቱም ሃይማኖቶች አንድ ፈጣሪን በማረጋገጥ በአንድ አምላክ ያምናሉ። ይሁን እንጂ የዚህን አምላክ ውስጣዊ ሕላዌ በመረዳት ረገድ መሠረታዊ ልዩነቶች አሏቸው። ይሁዲነት ጥብቅ የሆነ ሥነ-ምግባራዊ አንድ አምላክነትን ያራምዳል። ይህ በአይሁድ 'ሸማ' ጸሎት ይገለጻል፦ "እስራኤል ሆይ፥ ስማ፤ እግዚአብሔር አምላካችን አንድ እግዚአብሔር ነው" (ዘዳ. 6:4)። እንደ ረቢ ሞሼ ቤን ማይሞን (ማይሞኒደስ) ያሉ የመካከለኛው ዘመን የአይሁድ ፈላስፎች፣ በእምነት መግለጫቸው ላይ የእግዚአብሔርን ፍጹም አካል አልባነት እና የማይከፋፈል አንድነት አጥብቀው አስቀምጠዋል። ማንኛውንም መለኮታዊ ትስጉት ወይም የባህርያት ክፍፍል እንደ ጣዖት አምልኮ ይቆጥሩታል።

እስልምና በበኩሉ የተውሒድ አስተምህሮ ላይ ያተኩራል። ተውሒድ አላህን ፍጹም አሃዳዊነት፣ አጋር የለሽነት እና ከፍጡራን ጋር ያለውን ማነጻጸር የማይቻልበትን ሁኔታ የሚገልጽ ነው። ቁርኣን (በሱረቱል ኢኽላስ 112) አላህ ያልወለደና ያልተወለደ መሆኑን በጥብቅ በማወጅ፣ የክርስትናን የሥላሴ እና የእግዚአብሔር ልጅ ጽንሰ-ሐሳብን እንደ 'ሺርክ' (ማጋራት) ቆጥሮ ውድቅ ያደርገዋል። ምንም እንኳ በእስልምና ሥነ-መለኮት ታሪክ ውስጥ በአላህ ባህርያት ዙሪያ በሚዕተዚላ እና በአሽአሪያ መካከል ፍልስፍናዊ ክርክሮች ቢኖሩም፣ አላህ አካላዊ ባህሪ እንደሌለው እና ሥጋ ሊለብስ እንደማይችል በሙሉ ድምጽ ይስማማሉ።

ክርስትና የሥላሴያዊ አንድ አምላክነትን ያውጃል። ክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት (በተለይም በ325 ዓ.ም በኒቅያ እና በ381 ዓ.ም በቁስጥንጥንያ ጉባኤዎች እንደተረጋገጠው)፣ እግዚአብሔር በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ/ህልውና እና በሦስት ልዩ አካላት አብ፣ ወልድ፣ እና መንፈስ ቅዱስ ለዘላለም እንደሚኖር ያስተምራል። ክርስትና የአይሁድን አንድ አምላክነት አይክድም፤ ነገር ግን ይህ አሃዳዊነት ውስጣዊ ፍቅርና ኅብረት ያለው መሆኑን ያስተምራል። የክርስትና ማዕከላዊ እምነት ነገረ-ክርስቶስ ሲሆን፣ ወልድ (ኢየሱስ ክርስቶስ) ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው መሆኑን በኬልቄዶን ጉባኤ (451 ዓ.ም) አጽንቷል። ይህ "ቃል ሥጋ ሆነ" (ዮሐ. 1:14) የሚለው የትስጉት ምስጢር ከይሁዲነትና ከእስልምና ጋር ያለውን ታላቁን የሥነ-መለኮት ልዩነት ይፈጥራል።

የመለኮታዊ ራእይ ሥነ-ዘዴ እና ቅዱሳት መጻሕፍት

ራእይ እግዚአብሔር ራሱን ለሰው ልጅ የሚገልጽበት መንገድ ቢሆንም፣ የራእዩ ተፈጥሮ በሦስቱ እምነቶች ዘንድ ይለያያል።

• ይሁዲነት፡ ራእይን በዋናነት ሕግንና ኪዳንን መሠረት ያደረገ አድርጎ ይመለከታል። ቶራ ( ሕግ ከሰማይ) በሲና ተራራ ለሙሴ የተሰጠ የመጨረሻው የሕይወት መመሪያ ነው። የአይሁድ ወግ የተጻፈውን ሕግ ከአፍ ታሪክና ትርጓሜ ( ታልሙድ እና ሚድራሽ) ጋር አጣምሮ ይቀበላል። ይሁዲነት የክርስቲያኖችን አዲስ ኪዳን እንደ መለኮታዊ ራእይ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ያደርገዋል።
• ክርስትና፡ የዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍትን (ብሉይ ኪዳንን) እንደ መለኮታዊ ራእይ ቢቀበልም፣ የራእዩ ሁሉ ፍጻሜ ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ነው ብሎ ያምናል። በክርስትና ራእይ ማለት በመጀመሪያ ደረጃ የተጻፈ መጽሐፍ ሳይሆን "ሥጋ የለበሰው ሕያው ቃል" ነው። አዲስ ኪዳን የኢየሱስን ሕይወትና የሐዋርያትን ትምህርት በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተጻፈ የእግዚአብሔር ቃል መሆኑን ያረጋግጣል። የብሉይ ኪዳን የመሥዋዕት ሥርዓት እና የነቢያት ትንቢት በክርስቶስ ሞት እና ትንሣኤ ፍጻሜያቸውን አግኝተዋል ብሎ ያምናል።
• እስልምና፡ ራእይን ቃል በቃል ከእግዚአብሔር የተነገረ አድርጎ ይወስዳል። እስልምና ቀደምት ራእዮችን (ተውራት፣ ዘቡር፣ ኢንጂል) መነሻቸው መለኮታዊ መሆኑን ቢያምንም፣ በጊዜ ሂደት በሰው እጅ ተበርዘዋል (ተሕሪፍ) ብሎ ያስተምራል። ስለዚህ የመጨረሻው፣ ያልተበረዘው እና ፍጹም የሆነው ራእይ በ7ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ለነቢዩ ሙሐመድ የወረደው ቁርኣን ነው። በእስልምና ሥነ-መለኮት ቁርኣን ቋንቋውና ይዘቱ በሰው ልጅ ሊፈጠር የማይችል (ኢዕጃዝ) መለኮታዊ ተአምር ነው። ከዚህም ባለፈ እንደ አሽአሪያ ባሉ ጥንታዊ የእስልምና የነገረ-መለኮት ትምህርት ቤቶች፣ ቁርኣን "ያልተፈጠረ የአላህ ቃል" ተደርጎ ይቆጠራል።

ነገረ-ድነት እና የጸጋ ሥነ-መለኮት

የሰው ልጅ ከእግዚአብሔር ጋር ያለውን ግንኙነት እንዴት ማስተካከል ይችላል? የሚለው ጥያቄ የነገረ-ድነት ማዕከል ነው። ክርስትና ድነትን በሰው ጥረት ሳይሆን በኢየሱስ ክርስቶስ የማስተሰረይ ሥራ በኩል በእምነት ብቻ የሚገኝ የእግዚአብሔር ነፃ የጸጋ ስጦታ አድርጎ ያቀርባል። ሐዋርያው ጳውሎስ እንዳስቀመጠው፣ "ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና... ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም" (ኤፌ. 2:8-9)። ይህ የክርስቶስ ውክልናዊ ሞት የሰው ልጅ በራሱ ሊከፍለው የማይችለውን የኃጢአት ዕዳ የከፈለበት መለኮታዊ ፍትህና ምህረት የተገናኙበት ክስተት ነው።

ይሁዲነት የ"መዳን" ጽንሰ-ሐሳብን ከግለሰብ መንፈሳዊ ማምለጥ ይልቅ፣ በዚች ምድር ላይ ለተሰጠው የኦሪት ሕግ በመታዘዝ ከእግዚአብሔር ጋር ኪዳናዊ ኅብረት ማድረግ ላይ ያተኩራል። ኃጢአት ቢሠራ እንኳ ማስተሰረያ የሚገኘው በንስሐ ፣ በጸሎት፣ እና በጎ አድራጎት አማካኝነት ነው። ይሁዲነት የሰውን ልጅ ከተፈጥሮው ተበላሽቷል ብሎ ስለማያምን፣ መለኮታዊ ቤዛነትን አይጠብቅም።

እስልምና ድነትን በእምነት (ኢማን) እና በመልካም ሥራ (አማል ሷሊህ) ላይ በተመሠረተ የአላህ ምህረት (ራህማ) ያያይዘዋል። በእስልምና እያንዳንዱ ነፍስ የራሱን ሸክም ይሸከማል (ቁርኣን 6:164)፤ በመሆኑም የውክልና ማስተሰረይ ጽንሰ-ሐሳብን አይቀበልም። በፍርድ ቀን የሰው ልጅ ሥራ በሚዛን ይመዘናል፤ ሆኖም አንድ ሰው ወደ ጀነት የሚገባው በመጨረሻው በአላህ ጸጋ እና ምህረት እንጂ በሥራው ብቻ አለመሆኑን የነቢዩ ሙሐመድ ሀዲሶች ያስተምራሉ።

የኃጢአት ሥነ-መለኮት እና የሰው ልጅ ተፈጥሮ

ክርስትና (በተለይ የምዕራቡ ክርስትና) በአውግስጢኖስ በሰፊው የተብራራውን የቀደመ ኃጢአት አስተምህሮ ይቀበላል። የአዳም ውድቀት የሰውን ልጅ ተፈጥሮ እንዳበላሸው እና ሁሉም ሰው በኃጢአት እስራት ስር ሆኖ እንደሚወለድ ያስተምራል። (የምሥራቅ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ይህንን 'የቀድሞ አባቶች ኃጢአት' በማለት የኃጢአትን በደል ሳይሆን የሞትን ተፅዕኖ መውረስ በሚል ይተረጉመዋል)። ለማንኛውም ግን፣ የሰው ልጅ ተፈጥሮ በውድቀት የተጎዳ በመሆኑ መለኮታዊ አዳኝ ያስፈልገዋል።

በአንጻሩ፣ ይሁዲነት እና እስልምና የቀደመ ኃጢአትን አስተምህሮ በፍጹም ይክዳሉ። በይሁዲነት እያንዳንዱ ሰው በነጻ ፈቃድ የተፈጠረ ሲሆን፣ መልካም ዝንባሌ እና ክፉ ዝንባሌ ውስጡ አለው። ኃጢአት የውርስ ውጤት ሳይሆን የግል ነጻ ምርጫ ውጤት ነው። እስልምናም የሰው ልጅ በተፈጥሮው ንጹህ እና እግዚአብሔርን የማወቅ ዝንባሌ (ፊጥራ) ይዞ እንደሚወለድ ያስተምራል። የኃጢአት ምንጭ ተፈጥሯዊ ብልሹነት ሳይሆን፣ እግዚአብሔርን መርሳት (ገፍላ ) እና የሰይጣን (ኢብሊስ) ፈተና ነው። አዳም ኃጢአት ሠርቷል፣ ነገር ግን ንስሐ ገብቶ በአላህ ይቅርታ ስለተደረገለት ኃጢአቱ ለትውልድ አልተላለፈም።

ነገረ-ፍጻሜ : ከሞት በኋላ ያለው ሕይወት

ክርስትና የተስፋው መሲህ (ክርስቶስ) በሁለተኛው ምጽአቱ ዓለምን በጽድቅ እንደሚፈርድ፣ የሙታን ትንሳኤ እንደሚሆን፣ እና አዲስ ሰማይና አዲስ ምድር እንደሚመሠረት ያስተምራል። የዳኑት በእግዚአብሔር ፊት የዘላለም ደስታ ሲያገኙ፣ ኃጢአተኞች ከእግዚአብሔር ህልውና በመለየት የዘላለም ኩነኔን ይቀበላሉ። ክርስትና "አሁን የተጀመረ፣ ግን ገና ሙሉ ያልሆነ" የሚል ጥልቅ የፍጻሜ ሐሳብ አለው።

ይሁዲነት የመሲሑን መምጣት እና የሙታንን ትንሳኤ ቢያስተምርም፣ ዋና ትኩረቱ ግን አሁን ባለው ዓለም ሕይወትን በመቀደስ ላይ ነው። ከሞት በኋላ ስላለው ሕይወት የተለያዩ አመለካከቶች ቢኖሩትም፣ እንደ ክርስትና እና እስልምና ዝርዝር የገነትና የገሃነም ዶግማ የለውም። የይሁዲነት የፍጻሜ ትኩረት የእስራኤል ህዝብ እና መላው ዓለም በሰላም የሚኖርበትን ዘመን ማምጣት ነው።

እስልምና እጅግ ዝርዝር የሆነ የነገረ-ፍጻሜ ትምህርት አለው። ከሞት በኋላ ነፍሳት እስከ ትንሣኤ ቀን (የውመል ቂያማ) ድረስ በመጠባበቂያ ሁኔታ (በርዘኽ) ይቆያሉ። በፍርድ ቀን አላህ ፍጹም ፍትህን ይሰጣል። ጻድቃን መንፈሳዊና አካላዊ እርካታ ወዳለበት ገነት (ጀነት) ሲገቡ፣ ኃጢአተኞችና ከሃዲዎች ደግሞ ወደ ቅጣት ስፍራ (ጀሀነም) ይጣላሉ። በእስልምና ከሞት በኋላ ባለው ሕይወት ማመን ከአምስቱ የእምነት ምሰሶዎች (ኢማን) አንዱና ዋነኛው ነው።

የአምልኮ ሥነ-መለኮት

በሦስቱ እምነቶች መካከል ያለው ሥነ-መለኮታዊ ልዩነት፣ በአምልኮ ልምምዳቸው ላይ ይንጸባረቃል። ክርስትና አምልኮን በጸጋ ላይ የተመሠረተ የመንፈስና የእውነት አምልኮ አድርጎ ያየዋል። የቅዱስ ቁርባን እና የጥምቀት ምሥጢራት፣ ክርስቶስ ከቤተ ክርስቲያን ጋር ያለውን ሕያው አንድነት የሚያሳዩ ማዕከላዊ ሥርዓቶች ናቸው። ይሁዲነት አምልኮውን በሕግ ዙሪያ ያጠነጥናል። ሰንበትን ማክበር፣ ኮሸር (የአመጋገብ ሕግጋት)፣ እና ብሪት ሚላህ (የግርዛት ኪዳን) አይሁዳዊነትን ከሌላው ዓለም የሚለዩ እና ኪዳናዊ ታማኝነትን የሚያሳዩ ናቸው። እስልምና ፍጹም መገዛትን በአምስቱ የእስልምና ምሰሶዎች (ሸሃዳ፣ ሰላት፣ ዘካት፣ ጾም፣ ሐጅ) ይገልጻል። በተለይም በቀን አምስት ጊዜ ወደ መካ (ቂብላ) መዞር የሚደረገው ሰላት፣ የእስልምና ሥርዓታዊ አምልኮ መገለጫ ነው።