የኢትዮጵያ ክርስትና ትውፊት እና ሚስዮናውያን
የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት በኢትዮጵያ ታሪካዊና ማኅበራዊ ዐውድ ውስጥ የተጓዘበትን የዝግመተ-ለውጥ ሂደት እና ሥር-ሰደድ ተጽዕኖ በጥልቀት ለመመርመር፣ ሦስት እርስ በርስ በጥብቅ የተቆራኙ ታሪካዊ ምዕራፎችን መተንተን የግድ ይላል፡-
የደቂቀ እስጢፋኖስ ንቅናቄ፡ የቀደመው የለውጥ ብልጭታ
በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የተቀሰቀሰው የደቂቀ እስጢፋኖስ ሃይማኖታዊ ንቅናቄ፣ ከተሐድሶው "ሶላ ስክሪፕቱራ" (የቅዱሳት መጻሕፍት ብቻ ሥልጣን) መርህ ጋር በሚመሳሰል መልኩ፣ የመጽሐፍ ቅዱስን የበላይነት አጥብቆ የሞገተ ሥር-ነቀል አዝማሚያ ነበር። ይህ እንቅስቃሴ፣ ድነት የሚረጋገጠው በክርስቶስ ቤዛዊ መሥዋዕትነት ላይ በሚጣል እምነት እንጂ በውጫዊ ሥርዓተ-አምልኮ ወይም በተቋማዊ የክህነት ተዋረድ አለመሆኑን ሰብኳል። በተጨማሪም፣ ለሥዕላት ፣ ለመስቀል እና ለእመቤታችን ማርያም የሚቀርበውን የአምልኮትና የክብር ሥርዓት ፣ እንዲሁም ታቦትን ማዕከል ያደረገውን ልምምድ በመተቸት፤ በተለይም በዐፄ ዘርአ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ለንጉሠ ነገሥቱ የስግደት ክብር አንሰጥም በማለታቸው፣ ድርጊታቸው እንደ ፖለቲካዊ ዓመፅና ሃይማኖታዊ ኑፋቄ ተቆጥሮ ለከፋ መንግሥታዊ ስደትና ሰማዕትነት ተዳርገዋል።
የአውሮፓ ሚስዮናውያን ተልእኮ - 19ኛው ክ.ዘ
በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ እንደ ሄርማንስበርግ ፣ የቤተ ክርስቲያን ሚስዮናውያን ማኅበር (CMS)፣ እና ሱዳን የውስጥ ሚስዮን (SIM) የመሳሰሉ የተለያዩ የአውሮፓ ፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን ወደ ኢትዮጵያ መግባት ጀመሩ። የእነዚህ ተልእኮዎች ማዕከላዊ ስትራቴጂ ፣ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ሀገር በቀል ቋንቋዎች መተርጎም ነበር፤ ለዚህም አቡ ሩሚ ለአማርኛው፣ እንዲሁም ኦነሲሞስ ነሲብ እና አስቴር ጋኖ ለኦሮምኛው ትርጉም ያበረከቱት ታሪካዊ አስተዋጽኦ የላቀ ነው። ከትርጉም ሥራው ባሻገር፣ ዘመናዊ ትምህርት ቤቶችን እና የሕክምና ተቋማትን በመክፈት ማኅበራዊ ወንጌልን ተግባራዊ አድርገዋል። ይሁን እንጂ፣ ከነባሪቱ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጋር የነበራቸው መስተጋብር እጅግ ውስብስብ ነበር፤ ቅዱሳት መጻሕፍትን ተደራሽ በማድረግ በኩል አዎንታዊ ትብብር ቢታይም፣ በሥነ-መለኮታዊ ዶግማዎች እና በባሕላዊ ልምምዶች ዙሪያ የተፈጠረው የሐሳብ ልዩነት ወደ ከረረ ግጭት ማምራቱ አልቀረም።
የሀገር በቀል ወንጌላውያን ንቅናቄ ዕድገት
በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ፣ በተለይም በፋሺስት ጣሊያን ወረራ (1935-1941 እ.ኤ.አ) ምክንያት የውጭ ሚስዮናውያን ሀገሪቱን ለቀው ለመውጣት በተገደዱበት ታሪካዊ አጋጣሚ፣ የኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አመራር ሙሉ በሙሉ በሀገር በቀል መሪዎች እጅ ወደቀ። ይህ ክስተት ያልታሰበ አዎንታዊ ውጤት በማምጣት፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ ራሷን የቻለች ፣ እና ሥነ-መለኮቷን ከሀገር በቀል ዐውድ ጋር ያዋሐደች እንድትሆን አድርጓታል። በአሁኑ ዘመን፣ የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መካነ ኢየሱስ ፣ የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን ፣ የሙሉ ወንጌል አማኞች ቤተ ክርስቲያንን፣ እንዲሁም የተለያዩ የጴንጤቆስጤ ንቅናቄዎችን ጨምሮ በርካታ አብያተ ክርስቲያናት፣ በሀገሪቱ ማኅበራዊ፣ ምጣኔ-ሀብታዊ እና ሥነ-መለኮታዊ ምኅዳር ላይ ሰፊና ተለዋዋጭ ተጽዕኖ እያሳደሩ ይገኛሉ።
ምንጭ፡ የኢትዮጵያ ብሔራዊ የሕዝብ ቆጠራ ውጤቶች (1984፣ 1994፣ 2007 እ.ኤ.አ)፤ ማስታወሻ፦ ከ2007 እ.ኤ.አ ወዲህ ኦፊሴላዊ ብሔራዊ ቆጠራ ስላልተካሄደ፣ ለ2016 እና ተከታይ ዓመታት የቀረቡት ቁጥሮች ከCIA World Factbook እና ከሌሎች ግምታዊ ጥናቶች የተወሰዱ ሲሆኑ በጥንቃቄ ሊታዩ ይገባል።
የኢትዮጵያ ሃይማኖታዊ ስብጥር (ወቅታዊ ግምት)
ምንጭ፡ CIA World Factbook (የቅርብ ጊዜ ግምት)፤ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ 43.8%፣ እስልምና 31.3%፣ ፕሮቴስታንት/ወንጌላዊ 22.8%፣ ካቶሊክ 0.7%፣ ባህላዊ እምነት 0.6%፣ ሌሎች 0.8%። ማሳሰቢያ፡ ኢትዮጵያ ከ2007 እ.ኤ.አ ወዲህ ይፋዊ ብሔራዊ ቆጠራ ስላላካሄደች፣ ይህ ግምት ከ2007 ቆጠራ በኋላ በተለያዩ ተቋማት የተሻሻለ ትንበያ ሲሆን ትክክለኛ ቆጠራ አይደለም። 2007 ብሔራዊ ቆጠራ ራሱ የኦርቶዶክስ 43.5%፣ እስልምና 33.9%፣ ፕሮቴስታንት 18.6% መዝግቦ ነበር።
ዐውዳዊ ግምገማ
የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮትን ከኢትዮጵያ ውስብስብ ማኅበረ-ባህላዊ ዐውድ ጋር ያለውን መስተጋብር በጥልቀት ለመተንተን፣ "ዐውዳዊ ሥነ-መለኮት" የተሰኘው የጥናት ዘርፍ ቁልፍ መሣሪያ ነው። እንደ ክዋሜ ቤዲያኮ እና ላሚን ሳኔህ ያሉ ታላላቅ የአፍሪካ ሥነ-መለኮት ሊቃውንት በሰፊው እንዳብራሩት፤ የወንጌል ወደ አፍሪካ መግባት ነባሩን ባህል የመሻርና የማጥፋት ዘመቻ ሳይሆን፣ በተቃራኒው ባህልን በወንጌል እውነት የማንጻትና አፍ መፍቻ ቋንቋዎችን የማክበር የባህላዊ ውህደት ሂደት ነው። በኢትዮጵያ ዐውድም፣ ቅዱሳት መጻሕፍት ወደ ተለያዩ ብሔራዊ ቋንቋዎች መተርጎማቸው፣ የክርስትናው መልእክት በሕዝቡ ሥነ-ልቦና እና አኗኗር ውስጥ ጠሊቅ ሥር እንዲኖረው አድርጓል።
በአንጻሩ፣ እንደ ካርል ባርዝ እና ዌይን ግሩደም ያሉ የሥርዓታዊ ሥነ-መለኮት ልሂቃን አጽንዖት ሰጥተው እንደሚያስገነዝቡት፤ አንዲት አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን የቱንም ያህል ዐውዳዊነትን ብታራምድም፣ መሠረታዊ የሆኑትን የኦርቶዶክሳዊ/ፕሮቴስታንታዊ የዕምነት አንቀጾች ማለትም፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ፍጹማዊ ሥልጣን ፣ የክርስቶስን ብቸኛ አዳኝነት፣ እና በእምነት ብቻ መጽደቅን ከቶውኑ ልትደራደር አይገባትም። በአሁኑ ዘመን በኢትዮጵያ የሚገኘው የፕሮቴስታንት ንቅናቄ፣ እየተስፋፋ የመጣውን የካሪዝማቲክ/ጴንጤቆስጤያዊ መንፈሳዊነት ከጥልቅና ታሪካዊ ከሆነው የተሐድሶ ሥነ-መለኮት ጋር ሚዛኑን ጠብቆ የማዋሐድ የጎላ ዕድልና ከባድ ፈተና ከፊቱ ተደቅኗል።
የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት በኢትዮጵያ ምድር ያደረገው ታሪካዊ ጉዞ ከምዕራቡ ዓለም ቀጥታ የተቀዳ አባዜ ሳይሆን፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የታሪክ፣ የዶክትሪን እና የዐውድ ውህደት ማሳያ ነው። የ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የአውሮፓ ተሐድሶ አዕማድ የሆኑት ‘አምስቱ ሶላዎች’ ፣ ከኢትዮጵያ ጥንታዊ የክርስትና ትውፊት፣ ከደቂቀ እስጢፋኖስ የመጽሐፍ ቅዱስ የበላይነት አቋም፣ እና ከዘመናዊው የሀገር በቀል ወንጌላውያን የመንፈስ ቅዱስ መነቃቃት ጋር ሲናበቡ፣ የዛሬዋን ዘመናዊ የኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት ማንነትን ቀርጸዋል (2ኛ ቆሮንቶስ 5:17)። ይህ ሥነ-መለኮታዊ ውህደት ፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ በ21ኛው ክፍለ ዘመን ለምታካሂደው ሁለንተናዊ ሥነ-መለኮታዊ እና ማኅበራዊ ተልእኮ ጽኑ መሠረት ሆኖ ያገለግላል።
