የባህል ተጽእኖ ጥናት

ይህ ጥናት ለአማኞች፣ ለአገልጋዮችና ለቤተ ክርስቲያን መሪዎች የተዘጋጀ ነው። በእያንዳንዱ ክፍል ውስጥ ዋና ዋና ጥቅሶችን በአውዳቸው (ማን፣ ለማን፣ በምን ሁኔታ እንደጻፈው) እያነበብን፣ ትርጉማቸውን እየመረመርንና በኢትዮጵያዊ ሕይወት ውስጥ የሚያመጡትን ተግዳሮትና ተስፋ እያየን እንጓዛለን። ዓላማው መረጃ ማከማቸት ብቻ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ቃል አማካኝነት አእምሯችን እንዲታደስና ሕይወታችን እንዲለወጥ ነው።

መግቢያ፦ የምንዋኝበትን ውኃ ማየት

"ዓሣ በውኃ ውስጥ ተወልዶ በውኃ ውስጥ ስለሚኖር፣ ውኃ እንዳለ የሚያውቀው ከውኃው ሲወጣ ብቻ ነው" የሚል አንድ የተለመደ ምሳሌ አለ። ባህልም ለእኛ እንዲሁ ነው። የምንናገረው ቋንቋ፣ ሰላም የምንባባልበት ሥርዓት፣ ታላቅን የምናከብርበት መንገድ፣ ደስታችንንና ሐዘናችንን የምንገልጽበት ቅርጽ፣ መልካምና ክፉ ብለን የምንለካበት ሚዛን ሁሉ ከልጅነታችን ጀምሮ በዝምታ የተማርናቸው ናቸው። ስለዚህ አብዛኛውን ጊዜ "ባህል" ብለን አናየውም፤ "ነገሩ እኮ እንዲህ ነው" ብለን እንቀበለዋለን። ይህ ጥናት የሚጀምረው ይህንን የማይታይ ውኃ በእግዚአብሔር ቃል ብርሃን ለማየት በመሞከር ነው።

ባህልን የአንድን ሕዝብ ማንነት የሚቀርጹ የጋራ እምነቶች፣ እሴቶች፣ ልማዶችና ተግባራት ድምር ብለን ልንገልጸው እንችላለን። ከዚህ ጋር ተያይዘው የሚነሱ ሦስት ቃላት አሉ። ንዑስ ባህል (subculture) በአንድ ትልቅ ባህል ውስጥ የራሱ ልዩ ልማድ ያለው ቡድን ነው። አጸፋ ባህል (counter-culture) የአካባቢውን ዋነኛ ባህል ሆን ብሎ የሚቃወም እንቅስቃሴ ነው። ትውፊት (tradition) ደግሞ ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚተላለፍ እምነትና ልማድ ነው። ክርስትና ከእነዚህ ሦስቱ ጋር ያለውን ግንኙነት በጥንቃቄ መመርመር ያስፈልጋል፤ ምክንያቱም ወንጌል ባህልን በአንድ ጊዜ የሚያከብር፣ የሚሞግትና የሚያድስ ነውና።

መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ባህል የሚነግረን ታሪክ በአራት እርምጃ ይነበባል፦ ፍጥረት፣ ውድቀት፣ ቤዛነትና ፍጻሜ። በፍጥረት፣ እግዚአብሔር ሰውን በአምሳሉ ፈጥሮ "ብዙ ተባዙ፣ ምድርንም ሙሉአት፤ ግዙአትም" (ዘፍ. 1:28) አለው። ይህ ትእዛዝ ሰው ምድርን እያለማ፣ ቤተሰብና ማኅበረሰብ እየገነባ፣ ቋንቋና ጥበብ እያዳበረ እንዲኖር የተሰጠ ጥሪ ነው። ስለዚህ ባህልን መፍጠር በእግዚአብሔር አምሳል መፈጠራችን ከሚገለጥባቸው መንገዶች አንዱ ነው። ዘፍጥረት 4:20-22 ድንኳን የሚቀኑና ከብት የሚያረቡ፣ በገናና እምቢልታ የሚጫወቱ፣ ናስና ብረት የሚቀጠቅጡ የመጀመሪያ ሰዎችን ይጠቅሳል። የሚያስገርመው ይህ የባህል ፍሬ የተጀመረው በቃየን ዘር መካከል መሆኑ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ከመጀመሪያው ጀምሮ ባህል የፈጠራ ክብርንም የኃጢአት ዝንባሌንም በአንድ ላይ እንደሚሸከም እየነገረን ነው።

ውድቀት በባህል ላይ ጥላውን አሳረፈ። በባቢሎን ግንብ ሰዎች "ስማችንን እናስጠራ" ብለው (ዘፍ. 11:4) ባህላቸውንና ቴክኖሎጂያቸውን ለራሳቸው ክብር መሣሪያ አደረጉ፤ እግዚአብሔርም ቋንቋቸውን ደባለቀ። ነገር ግን ቤዛነት ይህንን ታሪክ ወደ ኋላ ይመልሰዋል። በጴንጤቆስጤ ቀን (ሐዋ. 2:6-11) የተለያዩ ቋንቋዎች ከመለያያ መሣሪያነት ወደ አንድ ወንጌል ማወጃ ሆኑ፤ በራእይ 21:24-26 ደግሞ የሕዝቦች ክብርና ማዕረግ ወደ አዲሲቱ ኢየሩሳሌም ሲገባ እናያለን። የእግዚአብሔር ዕቅድ ባህሎችን ማጥፋት ሳይሆን ማንጻትና መቤዠት ነው። እግዚአብሔር እርሱን ያላወቁ ሕዝቦችን ባህል እንኳ በጸጋው ይጎበኛል፤ ጌታ ኢየሱስ አባታችን ፀሐዩን በክፉዎችና በደጎች ላይ እንደሚያወጣ ተናግሯል (ማቴ. 5:45)። ሥነ-መለኮት ይህንን የእግዚአብሔር ለሁሉ የሆነ ቸርነት "የጋራ ጸጋ" (common grace) ይለዋል። ለዚህ ነው በማንኛውም ሕዝብ ባህል ውስጥ ውበት፣ እውነትና ፍትሕ የምናገኘው፤ ለዚህም ነው በዚያው ባህል ውስጥ የኃጢአት ምልክቶች የሚታዩት። ማንኛውም ባህል መልካምም ክፉም ይዟል፤ ስለዚህ ማንኛውም ባህል መቤዠት ያስፈልገዋል።

ጳውሎስ በአቴና፦ አስተዋለ፣ አገናኘ፣ ገጠመ

ጳውሎስ እነዚህን ቃላት የተናገረው በአቴና አርዮስ ፋጎስ ችሎት መካከል ነው። ወደ ከተማዋ ሲገባ በየመንገዱ የተደረደሩ ጣዖታትን አይቶ በውስጡ ተበሳጨ (ሐዋ. 17:16)። ሆኖም ወዲያው አልተፋለመም፤ በምኵራብና በገበያ ከሰዎች ጋር ተነጋገረ፣ ከዚያም የፍልስፍና ሊቃውንት ወደሚከራከሩበት ስፍራ ተጋበዘ። እዚያ ሦስት ነገር አደረገ። በመጀመሪያ አስተዋለ፤ "ምን ያህል ሃይማኖተኞች እንደሆናችሁ አያለሁ" አለ። ቀጥሎ አገናኘ፤ "ለማይታወቅ አምላክ" የሚል ጽሑፍ የተቀረጸበትን መሠዊያ መነሻ አድርጎ "እናንተ ሳታውቁ የምታመልኩትን እኔ እነግራችኋለሁ" አለ፤ ከገጣሚዎቻቸውም ጠቀሰ (ሐዋ. 17:28)። በመጨረሻ ግን ገጠመ፤ ጣዖት ከንቱ መሆኑን ተናግሮ ንስሐን፣ ፍርድንና የሙታንን ትንሣኤ አወጀ (17:29-31)። ውጤቱ የተደበላለቀ ነበር፦ አንዳንዶች ተሳለቁ፣ አንዳንዶች "ስለዚህ ደግሞ እንሰማሃለን" አሉ፣ ዲዮናስዮስና ደማሪስ የተባሉ ግን አመኑ (17:32-34)። ወንጌልን በባህል ውስጥ መመስከር ብዙ ጊዜ እንዲህ ነው፤ ሁሉም አይቀበልም፣ ግን ጥቂቶች ይለወጣሉ።

"ከአንድ ሰው"፤ "ዘመንና ድንበር"፤ "እየዳሰሱ"

በቁጥር 26-27 ጳውሎስ ስለ ባህልና ስለ ሕዝቦች ሦስት ትልልቅ እውነቶችን ያስተምራል። የመጀመሪያው "ከአንድ ሰው" የሚለው ነው። የሰው ዘር ሁሉ አንድ መነሻ ስላለው የትኛውም ሕዝብ በተፈጥሮ ከሌላው የሚበልጥ ወይም የሚያንስ የለም። ይህ ለብሔር ትምክህትም ለብሔር ንቀትም መድኃኒት ነው። ሁለተኛው፣ እግዚአብሔር "ዘመንንና የድንበርን ወሰን አስቀድሞ ወሰነ" የሚለው ነው። ሕዝቦች መቼና የት እንደሚኖሩ በአጋጣሚ ሳይሆን በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ዕቅድ ነው። አንድ ኢትዮጵያዊ በራሱ ተራሮች፣ ቋንቋና ታሪክ መካከል መወለዱ ዕጣ ፈንታ ሳይሆን የእግዚአብሔር ዕቅድ አካል ነው። ሦስተኛው የዚህ ሁሉ ዓላማ "እርሱን እንዲፈልጉ" መሆኑ ነው።

"እየዳሰሱ" ተብሎ የተተረጎመው የግሪክ ቃል (psēlaphaō) በጨለማ ውስጥ በእጅ እየተዳበሱ መንገድ መፈለግን ያመለክታል። ትርጉሙ ግልጽ ነው፦ የሕዝቦች ሃይማኖታዊ ባህል ምንም ያህል ጥልቅና ውብ ቢሆን የእግዚአብሔር ፍለጋ ምልክት ነው፤ ሆኖም ፍለጋው ብቻውን እግዚአብሔርን ማግኘት አይችልም፤ መገለጥ ያስፈልገዋል። "እግዚአብሔር ይመስገን"፣ "ፈጣሪ ያውቃል"፣ "እግዚአብሔር ካለ" የሚሉ የዕለት ተዕለት አባባሎቻችን ይህንን ፍለጋ ያሳያሉ። ወንጌል ይህንን ፍለጋ የሚያጠፋ ሳይሆን የሚመልስ ነው፤ ለ"ማይታወቀው አምላክ" ስሙን፣ ፊቱንና መንገዱን በኢየሱስ ክርስቶስ ገልጧልና። ጳውሎስ "እርሱ ከእያንዳንዳችን የራቀ አይደለም" ሲል፣ ኢትዮጵያዊው ገበሬ፣ ነጋዴና ምሁር በጸሎቱ የሚጠራው አምላክ በእርግጥ ቅርብ መሆኑን እያረጋገጠ ነው።

ኢትዮጵያ ወደ እግዚአብሔር እጆቿን ስትዘረጋ

ኢትዮጵያ በዚህ ፍለጋ ውስጥ ልዩ ታሪክ አላት። መዝሙረኛው "ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች" (መዝ. 68:31) ብሏል። በብሉይ ኪዳን "ኩሽ" ከግብፅ በስተደቡብ የሚገኘውን ምድር የሚያመለክት ሲሆን፣ ኢትዮጵያውያን ይህንን ጥቅስ ከረጅም ዘመን ጀምሮ የራሳቸው ታሪክ አድርገው ያነቡታል። በሐዋርያት ሥራ 8:26-39 የምናገኘው የኢትዮጵያ ንግሥት የህንደኬ ገንዘብ ሹም ጃንደረባ ደግሞ ይህንን ፍለጋ በሕያው ምስል ያሳየናል። ወደ ኢየሩሳሌም ለማምለክ ሩቅ መንገድ የተጓዘ፣ በሠረገላው ላይ ሆኖ ትንቢተ ኢሳይያስን የሚያነብ ሰው ነበር። ነገር ግን ፊልጶስ "ለመሆኑ የምታነብበውን ታስተውለዋለህን?" (8:30) ብሎ በጠየቀው ጊዜ እንደታየው፣ ጥማት ብቻውን በቂ አልነበረም፤ የቃሉ አስተማሪና የክርስቶስ ወንጌል ያስፈልገው ነበር። ከኢሳይያስ 53 ተነስቶ ፊልጶስ ኢየሱስን ሰበከለት፤ ጃንደረባውም ውኃ ባገኙ ጊዜ "እንዳልጠመቅ የሚከለክለኝ ምንድር ነው?" ብሎ ተጠመቀ። ከዚያም "ደስ እያለው መንገዱን ቀጠለ" (8:39)።

ይህ ታሪክ ለእኛ ትልቅ ትምህርት አለው፦ ክርስቶስን መቀበል ከማንነታችን መፋታት አይደለም። ጃንደረባው ኢትዮጵያዊነቱን አልተወም፤ ወደ አገሩም ተመለሰ። ክርስቶስን ማወቅ ማንነታችንን ሊያፈርስ ሳይሆን ሊያጸናና ሊቀድስ ነው። ሆኖም ጥንታዊ የክርስትና ቅርስ በረከት ብቻ ሳይሆን አደጋም አለው። ክርስትና "የአባቶቻችን ባህል" ወይም "የብሔራዊ ማንነታችን አካል" ተደርጎ ብቻ ሲወሰድ፣ ግላዊ ንስሐና ከላይ መወለድ ይረሳል። ጌታ ኢየሱስ ሃይማኖተኛና የማኅበረሰብ መሪ ለነበረው ኒቆዲሞስ "ሰው ዳግመኛ ካልተወለደ የእግዚአብሔርን መንግሥት ሊያይ አይችልም" (ዮሐ. 3:3) ብሎታል። ለሰርዴስ ቤተ ክርስቲያንም "ሕያው ነህ የሚል ስም አለህ፣ ነገር ግን ሙት ነህ" ተብሎ ተነግሯል (ራእ. 3:1)። ስለዚህ የባህላዊ ክርስትና ስምና የግል ሕያው እምነት አንድ አይደሉም።

የእግዚአብሔር ቃል ከባህል በላይ ነው

ባህሎች ይለዋወጣሉ፤ በአንድ ትውልድ ውስጥም እንኳ የአያቶቻችን፣ የወላጆቻችንና የልጆቻችን ባህል አንድ አይደለም። አንዳንድ ልማዶች አዲስ ሆነው ይነሳሉ፣ ሌሎች ይጠፋሉ። ስለዚህ የትኛውም ባህል፣ የራሳችንም ቢሆን፣ የእውነት የመጨረሻ መለኪያ ሊሆን አይችልም። ባህል ለእግዚአብሔር ቃል ይገዛል እንጂ፣ የእግዚአብሔር ቃል ለባህል እንዲመች ተደርጎ አይተረጎምም። ይህን የሚያረጋግጥልን ነቢዩ ኢሳይያስ ነው።

ኢሳይያስ 40 የሚጀምረው "አጽናኑ፣ ሕዝቤን አጽናኑ" በሚል ቃል ነው። ተነጋጋሪዎቹ የአገራቸው መውደቅና የቤተ መቅደሱ መቃጠል ልባቸውን በሰበረው የባቢሎን ግዞት ውስጥ የነበሩ ሰዎች ናቸው። በዙሪያቸው ታላቁ የባቢሎን ባህል፣ ግዙፍ ጣዖታትና የሚያንጸባርቅ ግዛት ነበር። በዚያ ሁኔታ ነቢዩ ሰብዓዊ ኃይል፣ ግዛትና ክብር ሁሉ እንደ ሣር እንደሚደርቅ (ቁ. 6-7) ያውጃል፤ የእግዚአብሔር ቃል ግን ይቆማል። ሐዋርያው ጴጥሮስ ይህንን ጥቅስ ጠቅሶ "ይህም ቃል የተሰበከላችሁ ወንጌል ነው" (1ጴጥ. 1:24-25) ብሏል፤ ማለትም የሚጸናው ቃል በክርስቶስ የተገለጠው የምሥራች ነው።

የኢትዮጵያ ታሪክ ራሱ የዚህ ምስክር ነው። መንግሥታት፣ ሥርዓቶችና ርዕዮተ ዓለሞች መጥተው ሄደዋል፤ ጊዜ የማይሽራቸው የሚመስሉ መፈክሮችም በዘመን ተለውጠዋል። የእግዚአብሔር ቃል ግን በየትውልዱ እየተላለፈ ቆሟል። ይህ ማለት አማኝ የዘመኑን ወይም የአካባቢውን ባህላዊ ጫና ለመቋቋም የሚያስፈልገውን መልሕቅ በቃሉ ውስጥ ያገኛል ማለት ነው።

የሰው ወግና የእግዚአብሔር ትእዛዝ

ጌታ ኢየሱስ ከፈሪሳውያን ጋር ባደረገው ንግግር "የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ትታችሁ የሰውን ወግ ትጠብቃላችሁ" (ማር. 7:8) ብሏል። የሰጠው ምሳሌ "ቆርባን" ነው፤ አንዳንዶች ገንዘባቸውን ለቤተ መቅደስ ተሳልኩ በማለት ወላጆቻቸውን ከመርዳት ይሸሹ ነበር። ሃይማኖታዊ ትውፊት የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ሲያፈርስ ጌታ አጥብቆ ገሠጸው። ነገር ግን ትውፊት ሁሉ መጥፎ አይደለም፤ ጳውሎስ ራሱ ተሰሎንቄ ሰዎችን በቃልም በደብዳቤም ያስተማራቸውን ወግ እንዲይዙ አዟል (2ተሰ. 2:15)። ልዩነቱ ያለው ከሐዋርያት የተላለፈው የቃሉ ትምህርትና በኋላ በሰዎች የተጨመረው ወግ መካከል ነው፤ ሁለቱን የምንለየው በተጻፈው ቃል ነው።

በአንጾኪያ ማዕድ ላይ የተሰመረው መስመር

ጳውሎስ ይህንን አዋጅ የጻፈው ለገላትያ አብያተ ክርስቲያናት ነው፤ ምክንያቱም በአንጾኪያ የተፈጠረ አሳዛኝ ክስተት ነበር (ገላ. 2:11-14)። ጴጥሮስ ከአሕዛብ አማኞች ጋር አብሮ ይበላ ነበር። ከኢየሩሳሌም አይሁድ አማኞች ሲመጡ ግን ፈርቶ ከማዕድ ራሱን አገለለ፤ ሌሎች አይሁድ አማኞችና በርናባስም ሳይቀር ተከተሉት። በዚያ ቀን በማዕድ ዙሪያ ባህላዊ ድንበር ተሰመረ፣ አንዲት ቤተ ክርስቲያንም ለሁለት ተከፈለች። ጳውሎስ በአደባባይ ተቃወመው፤ ምክንያቱም ይህ የምግብ ልማድ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን "የወንጌል እውነት" (ገላ. 2:14) ጉዳይ ነበር። በክርስቶስ ማመን የሚያዋህድ ከሆነ ባህላዊ ማንነት ማዕድን ሊከፋፍል አይገባም።

ገላትያ 3:28 ብሔር፣ ማኅበራዊ ደረጃና ጾታ ይሰረዛሉ ማለት አይደለም፤ ጳውሎስ አይሁዳዊ ሆኖ ቀጥሏል፤ ባሪያና ጌታ፣ ወንድና ሴት በሕይወታቸው ይቀጥላሉ። ትርጉሙ እነዚህ ልዩነቶች በክርስቶስ ፊት የመዳናችንንም ሆነ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያለንን ክብር አይወስኑም የሚል ነው። ጴጥሮስም በቆርኔሌዎስ ቤት "እግዚአብሔር ለሰው ፊት እንደማያደላ በእውነት አስተዋልሁ" (ሐዋ. 10:34) ብሎ ይህንኑ ተረድቶ ነበር።

ይህ ለኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ቀጥተኛ ትርጉም አለው። ከሰማንያ በላይ ቋንቋዎች ባሉባት አገር የብሔር ማንነት ውብ ስጦታ ነው። ራእይ 7:9 በእግዚአብሔር ዙፋን ፊት "ከሕዝብ ሁሉ፣ ከነገድም ሁሉ፣ ከወገንም ሁሉ፣ ከቋንቋም ሁሉ" የተውጣጣ ታላቅ ሕዝብ እንደቆመ ያሳያል። በሰማይ ብሔሮች አይደመሰሱም፤ ማንም ግን በሌላው ላይ አይገዛም። በዚህ ምድር የጳውሎስ ማስጠንቀቂያ በተግባር ሲተረጎም እንዲህ ይሰማል፦ በማዕድ ማን ይቀመጣል? በአገልግሎት ማን ይመራል? በሐዘናችንና በደስታችን ማንን እንጋብዛለን? ቀደምቷ የአንጾኪያ ቤተ ክርስቲያን መሪዎች ከተለያዩ ሥፍራዎችና ባህሎች የመጡ ነበሩ፤ ከእነርሱም "ኒጌር የተባለው ስምዖን" ይገኝበታል (ሐዋ. 13:1)። ይህ የተለያየ ማንነት በአንድ መሪነት ውስጥ ሲሰበሰብ ወንጌል ወደ ሌሎች ሕዝቦች የተላከው በዚያው ቤተ ክርስቲያን ነበር።

ቃሉ ምን ያጸድቃል፣ ምንስ ይሞግታል?

የቀደመችው ቤተ ክርስቲያን በግሪካዊ-ሮማዊ ባህል ውስጥ ይህንኑ አድርጋለች። በባህሉ ውስጥ የነበሩ መልካም ነገሮች፣ ለምሳሌ ቋንቋና የመንገድ አውታር እንዲሁም ፍልስፍናዊ እውነቶችና ማኅበራዊ ሥርዓት፣ ወንጌልን ለማስፋፋት ጠቅመዋል። ነገር ግን ከእግዚአብሔር ቃል ጋር የሚጋጩ የባህሉን ገጽታዎች እንደ ጣዖት አምልኮ፣ የቄሣር አምልኮ፣ የተተዉ ሕፃናት መጣል ወይም መግደል እና ሥነ ምግባር የጎደለው አኗኗር በጽናት ተቃውመዋል፤ ብዙ ጊዜም የተጣሉ ሕፃናትን አንሥተው አሳድገዋል። ይህ ክርስቲያናዊ ሕይወት በባህል ውስጥ እየኖረ ለባህል ሳይገዛ በክርስቶስ የበላይነት ሥር የመኖር ምሳሌ ነው።

በኢትዮጵያ ውስጥም ተመሳሳይ መመዘኛ ያስፈልገናል። ሽማግሌዎችን ማክበር (ዘሌ. 19:32)፣ ወላጆችን ማክበር (ኤፌ. 6:1-3)፣ እንግዳ መቀበል፣ በችግር ጊዜ መተጋገዝ የመሳሰሉ ልማዶች ከእግዚአብሔር ቃል ጋር ተስማምተው የሚያንጸባርቁ ናቸው፤ ልናጸናቸውና ልናበረታታቸው ይገባል። በሌላ በኩል ጥንቆላና ዛር መጥራት (ዘዳ. 18:10-12)፣ በቀልና ደም መመላለስ (ሮሜ 12:17-21)፣ ሰዎችን በሙያቸው ወይም በዘራቸው ምክንያት ማግለልና ማንቋሸሽ፣ እንዲሁም ሴት ልጆችንና ሕፃናትን የሚጎዱ ልማዶች ግን በቃሉ ሚዛን ላይ ሲመዘኑ ይጎድላሉ፤ ልንሞግታቸው ይገባል። ሴቶችም ሆኑ ወንዶች በእግዚአብሔር አምሳል የተፈጠሩ ናቸውና (ዘፍ. 1:27፤ መዝ. 139:14)። ባህላችንን ሁሉ ማጽደቅም ሁሉንም መንቀፍም የቤዛዊ አቀራረብ አይደለም፤ ሁሉን በቃሉ መመዘን ነው።

ከባህል ጋር ያለን ግንኙነት፦ ቤዛዊ አቀራረብ

ክርስቲያን በባህሉ ፊት አራት አቋሞችን ሊይዝ ይችላል። የመጀመሪያው "መሸሽ" ነው፦ ባህልን ሁሉ እንደ ጠላት በማየት ራስን በተዘጋ የምዕመናን ክበብ ውስጥ መቆለፍ። ሁለተኛው "መዋጥ" ነው፦ ያለ ምንም ጥያቄ ባህልን ሁሉ መቀበልና ክርስትናን የባህል ማጌጫ ማድረግ። ሦስተኛው "መደባለቅ" (Syncretism) ነው፦ ክርስትናንና ባህላዊ እምነትን እያመሳሰሉ ድብልቅ ማድረግ። አራተኛው ቤዛዊ አቀራረብ ነው፦ ባህልን በእግዚአብሔር ቃል እየመዘኑ የሚቀበልና የሚያነጻ፣ የሚሞግትና የሚቀድስ አቀራረብ። መጽሐፍ ቅዱስ የሚመክረው አራተኛውን ነው። ይህ አካሄድ አማኞች "ጨውና ብርሃን" ሆነው በባህላቸው መካከል እንዲኖሩ ያግዛል።

መርምሩ፦ በእሳት እንደሚፈተን ወርቅ

ጳውሎስ ይህንን የጻፈው በተሰሎንቄ ቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ስጦታዎችና ትንቢት በሚመዘኑበት አውድ ነው (1ተሰ. 5:19-22)። ሁለት አደጋዎችን በአንድ ላይ ያስጠነቅቃል። "መንፈስን አታጥፉ፣ ትንቢትንም አትናቁ" ሲል ሁሉንም መጠራጠርና መናቅ አደጋ መሆኑን ይነግራል፤ "ሁሉን መርምሩ" ሲል ደግሞ ሁሉን በዓይነ ስውር መቀበል ሌላ አደጋ መሆኑን ያሳያል። "መርምሩ" የሚለው የግሪክ ቃል (dokimazō) ወርቅና ብርን በእሳት የሚፈትን ባለሙያ ሥራ የሚገልጽ ነው። ከዚያም "መልካሙን አጥብቃችሁ ያዙ፤ ከክፉ ነገር ሁሉ ራቁ" (ቁ. 21-22) ተብሏል። ቤዛዊ አቀራረብ በአጭሩ ይህ ነው፦ ማወቅ፣ መፈተን፣ መያዝ፣ መተው።

የክርስቶስ አምባሳደሮች

ጳውሎስ በ2ቆሮንቶስ 5:18-20 እግዚአብሔር በክርስቶስ ዓለምን ከራሱ ጋር እንዳስታረቀና የማስታረቅን አገልግሎት እንደሰጠን ይነግረናል፤ "እንግዲህ እግዚአብሔር በእኛ እንደሚናገር ስለ ክርስቶስ እንመልሳለን" ይላል፤ ሲያጠቃልልም "የክርስቶስ አምባሳደሮች ነን" ብሏል። አምባሳደር በሚኖርበት አገር ባህል ውስጥ ይኖራል፤ ቋንቋውን ይማራል፣ ምግቡን ይበላል፣ ወጉን ያከብራል፤ ነገር ግን የላከውን ንጉሥ መልእክት ያለ ማዛባት ያስተላልፋል። ኢትዮጵያዊ ክርስቲያንም እንዲሁ የሁለት አገር ዜጋ ነው፤ ዜግነታችን በሰማይ ነው (ፊል. 3:20)፤ ግን የተላክነው በዚህች ምድርና በዚህ ሕዝብ መካከል ነው። ጌታ ኢየሱስ ደቀ መዛሙርቱን "የምድር ጨው" እና "የዓለም ብርሃን" ብሏቸዋል (ማቴ. 5:13-16)። ጨው ሥራውን የሚሠራው ወደ ሥጋው ውስጥ ሲገባ ነው፤ መብራትም ሥራውን የሚሠራው በመቅረዙ ላይ ሲቀመጥ ነው። ስለዚህ ከባህል መሸሽም መሟሟትም ለጨውና ለብርሃን ጥሪ አይስማማም።

ማቃጠል እና መጠቀም፦ ሁለቱ እንቅስቃሴዎች

ሐዋርያት ሥራ ቤዛዊ አቀራረብ ሁለት እንቅስቃሴዎች እንዳሉት በምሳሌ ያሳየናል። በኤፌሶን ጥንቆላ ይለማመዱ የነበሩ አማኞች ንስሐ ገብተው መጻሕፍቶቻቸውን በሁሉ ፊት አቃጠሉ፤ ዋጋቸውም ሃምሳ ሺህ ብር ያህል ተቆጠረ (ሐዋ. 19:18-20)። ይህ ውድ ዋጋ የሚያስከፍል መለየት ነበር። በአቴና ደግሞ ጳውሎስ የግሪክን ገጣሚዎች ጠቅሶ ወንጌልን አብራራ (ሐዋ. 17:28)። ስለዚህ ቤዛነት "ምን መቃጠል አለበት፣ ምንስ ለክርስቶስ መጠቀም ይቻላል?" የሚለውን በጥበብ መለየት ነው። በ1ቆሮንቶስ 8-10 ጳውሎስ ለጣዖት የተሠዋ ሥጋን የመብላት ጥያቄ ላይ ይህንኑ ያደርጋል፤ ጣዖት በራሱ ምንም እንዳልሆነ ይናገራል፣ ነገር ግን የደካማ ወንድምን ሕሊናና የወንጌልን ምስክርነት ያስቀድማል፤ ይህንንም በአንድ መርህ ያጠቃልላል፦ "ብትበሉ ብትጠጡ ወይም ምንም ብታደርጉ ሁሉን ለእግዚአብሔር ክብር አድርጉ" (1ቆሮ. 10:31)።

በኢትዮጵያ ውስጥ የመቤዠት ምሳሌዎች

ሙዚቃና መዝሙር፦ ኢትዮጵያ ከቅዱስ ያሬድ ዜማ ጀምሮ የበለጸገ የአምልኮ ሙዚቃ ቅርስ አላት። መዝሙር 150 በመለከት፣ በበገና፣ በመሰንቆ፣ በከበሮ፣ በእምቢልታና በጸናጽል እግዚአብሔርን እንድናመሰግን ይጋብዘናል። በኢትዮጵያ አውድ ክራርን፣ በገናንና ከበሮን ለክርስቶስ ምስጋና መጠቀም ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር አይጋጭም። ምሳሌ ከዚህ ቀደም ለጣዖት የሚቀርብ ዜማ ቢኖርም ይዘቱ ተለውጦ ለክርስቶስ ሲቀደስ ለአምልኮ ሊውል ይችላል፤ ዋናው ጥያቄ የቅርጹ አመጣጥ ብቻ ሳይሆን ግጥሙና ልቡ ማንን እያከበረ ነው የሚለው ነው።

ቡናና ማዕድ፦ የቡና ሥነ ሥርዓት ጊዜን ሰጥቶ ለሰው መቀመጥን፣ መነጋገርንና መጠያየቅን የሚያሳይ የእንግዳ ተቀባይነት መድረክ ነው። ጌታ ኢየሱስ በማዕድ ላይ ብዙ አገልግሎቱን አከናውኗል (ሉቃ. 15:1-2)፤ የመጀመሪያዎቹ አማኞችም "ከቤት ወደ ቤት እንጀራ እየቆረሱ" ይተያዩ ነበር (ሐዋ. 2:46)። ስለዚህ ቡናን ለወንጌል ስብሰባና ለወዳጅነት መጠቀም መልካም ነው። ሆኖም እንደ ሌሎች ልማዶች ሁሉ፣ ከቡናው ጋር ተያይዘው ያሉ የጥንቆላ ወይም የመናፍስት ተግባራት ካሉ በ1ተሰ. 5:21 መሠረት መመርመርና መተው አለባቸው።

ዕድር፣ ዕቁብ፣ ማኅበር፣ ደቦ፦ እነዚህ ማኅበራዊ ተቋማት የጋራ መተጋገዝ መልካም ባህል ናቸው። ገላትያ 6:2 "እርስ በርሳችሁ የሌላውን ሸክም ተሸከሙ" ይላል፤ የኢየሩሳሌም አማኞችም ያላቸውን በጋራ ይጠቀሙ ነበር (ሐዋ. 2:44-45)፤ መክብብም "ሁለት ከአንድ ይሻላሉ" (መክ. 4:9) ይላል። ክርስቲያኖች በእነዚህ ተቋማት ውስጥ በጎ ሚና ሊጫወቱ ይችላሉ፤ ሲጠቅም ሊያበለጽጉና ከእግዚአብሔር ቃል ጋር የሚጋጩ ሥርዓቶች ካሉ በጥበብና በፍቅር ሊሞግቱ ይችላሉ። ዋናው ቁም ነገር ቅጹን ሳይሆን ትርጉሙንና የልብን አቅጣጫ መመርመር ነው።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ አውዳዊነት

ወንጌልን ከባህል ጋር ማዋሃድ (contextualization) ማለት የመጽሐፍ ቅዱስን ዋና እውነት ሳይቀይሩ የክርስቶስን መልእክት ለአንድ የተወሰነ ማኅበረሰብ በሚገባው ቋንቋና ቅርጽ ማስተላለፍ ማለት ነው። ይህ የዘመናዊ ሚስዮናውያን ፈጠራ ሳይሆን የእግዚአብሔር ራሱ የመግባቢያ መንገድ ነው።

ቃል ሥጋ ሆነ፦ አምላክ ድንኳኑን በመካከላችን ተከለ

ዮሐንስ 1:14 "ቃልም ሥጋ ሆነ፤ በእኛም አደረ" ይላል። "አደረ" የተባለው የግሪክ ቃል በጥሬው "ድንኳኑን ተከለ" ማለት ነው። እግዚአብሔር ራሱን ለሰው ሲገልጥ ከሰማይ ትምህርት ብቻ አልላከም፤ በአንድ የተወሰነ ዘመን፣ ቦታና ማኅበረሰብ ውስጥ ገባ። ኢየሱስ በገሊላ ኖረ፣ የአራማይክ ቋንቋ ተናገረ፣ የአይሁድ በዓላትና ምግብ ውስጥ ኖረ፣ በናዝሬት "የአናጺው ልጅ" ተብሎ ታወቀ። አምላክ በሰው ባህል ውስጥ መግባትን አልናቀም። ነገር ግን በባህሉ ውስጥ ያሉትን ፍጹም ያልሆኑ ልማዶች ደፍሮ ተቃወመ (ማር. 7)። ስለዚህ የክርስቶስ ምሳሌ ሁለት ነገሮችን ያሳያል፦ ወደ ባህል ገባ፣ እዚያም ተሟገተ። የእኛም ጥሪ ይህ ነው።

የኢየሩሳሌም ጉባኤ፦ ክርስቲያን ለመሆን አይሁዳዊ መሆን አያስፈልግም

በሐዋርያት ሥራ 15 አንዳንዶች ከይሁዳ መጥተው አሕዛብ አማኞች ካልተገረዙ መዳን እንደማይችሉ ማስተማር ጀመሩ። ጴጥሮስ፣ በርናባስና ጳውሎስ በኢየሩሳሌም ጉባኤ ፊት ቆሙ፤ ያዕቆብም "ወደ እግዚአብሔር ከሚመለሱት ከአሕዛብ ላይ ማስቸገር የለብንም" (ሐዋ. 15:19) ብሎ ፈረደ። ጉባኤው አሕዛብን ከአይሁድ ሥርዓት ቀንበር ነጻ አወጣ፤ ነገር ግን ከጣዖት፣ ከዝሙትና ከደም ጋር የተያያዙ ልማዶች እንዲርቁ ጠየቃቸው (15:20, 28-29)፤ ይህም ቅድስናንና ኅብረትን ለመጠበቅ ነበር። ትምህርቱ ግልጽ ነው፦ ወንጌል የሚያድን አማኝ በባህል አይሁዳዊ፣ ምዕራባዊ ወይም የአንድ የተወሰነ ብሔር አባል እንዲሆን አይጠይቅም። በኢትዮጵያም ክርስቲያን ለመሆን ማንም ብሔሩን መተው ወይም የባዕድ ባህል መልበስ የለበትም።

ጳውሎስ፦ "ለሁሉ ሁሉን መሆን"

ይህ ምንባብ በ1ቆሮንቶስ 8-10 ውስጥ፣ ስለ መብትና ፍቅር በሚናገረው አውድ መካከል ይገኛል። ጳውሎስ "ከሁሉ ነጻ" ሆኖ ሳለ "ብዙዎችን እጠቅም ዘንድ ራሴን ለሁሉ ባሪያ አደረግሁ" ይላል (9:19)። "ለአይሁድ እንደ አይሁዳዊ፣ ሕግ ላለባቸው እንደ ሕግ ያለበት፣ ሕግ ለሌላቸው ሕግ እንደሌለበት" ሆነ፤ ነገር ግን አንድ ወሳኝ ማብራሪያ ጨመረ፦ "እኔ ግን ለእግዚአብሔር ሕግ የማልገዛ አይደለሁም፤ ለክርስቶስ ሕግ የምገዛ ነኝ" (9:21)። ስለዚህ "ለሁሉ ሁሉን መሆን" ማለት የፈለግነውን ማድረግ ወይም ኃጢአትን መደገፍ አይደለም። ጳውሎስ የክርስቶስ ሕግ ሥር ሆኖ የራሱን ባህላዊ አቋም እንደ ተቀባዩ ሰው ሁኔታ ያመቻቻል።

የጳውሎስ ተግባር ይህንን ያብራራል። ጢሞቴዎስን ስለ አካባቢው አይሁድ ሲል ገረዘው (ሐዋ. 16:3)፤ ቲቶን ግን አልገረዘውም (ገላ. 2:3-5)፤ ምክንያቱም በቲቶ ጉዳይ "ሐሰተኛ ወንድሞች" መገረዝን የመዳን ቅድመ ሁኔታ አድርገው ነበር። አንድ ጳውሎስ፣ ሁለት የተለያዩ ምላሾች። ልዩነቱ የተመሠረተው ወንጌል አደጋ ላይ መውደቁና አለመውደቁ ላይ ነው። ይህ ለእኛ ወርቃማ መርህ ይሰጠናል፦ ወንጌል አደጋ ውስጥ በማይገባባቸው ባህላዊ ጉዳዮች (ልብስ፣ አቀባበል፣ ቋንቋ፣ የስብሰባ ጊዜ፣ የአምልኮ ዜማ) ለሌሎች እንተጣጠፋለን፤ ወንጌል አደጋ ላይ በሚወድቅባቸው ጉዳዮች (የጸጋ መዳን፣ የክርስቶስ ብቸኛነት) ግን አንተጣጠፍም። ጳውሎስ ተግባሩን በአንድ ዓላማ አሳርጓል፦ "ስለ ወንጌል ሁሉን አደርጋለሁ" (9:23)።

በገጠር የሚያገለግል ወንጌላዊ የአካባቢውን ቋንቋ ቢማር፣ ከሽማግሌዎች ጋር ቢቀመጥና የአካባቢውን ምግብ ቢቀምስ ትህትናው ወንጌልን አያቀልም፤ ያከብረዋል። ጳውሎስ በአቴና ለጣዖት አምላኪዎች የተጠቀመበት ዘዴ ይህንኑ ያሳያል (ሐዋ. 17:22-31)፤ ከባህላቸው መጀመር እንጂ በባህላቸው ውስጥ መቅረት አይደለም። ስለዚህ ወንጌልን ለአንድ ባህል ተደራሽ ማድረግ አስፈላጊ ነው፤ ነገር ግን ክርስቲያኖች "የዚህን ዓለም ሥርዓት እንዳይመስሉ" ተጠርተዋል (ሮሜ 12:2)፤ ወንጌል ባህልን ሊለውጥ እንጂ በባህል ሊዋጥ አይገባም።

የአፍ መፍቻ ቋንቋ ኃይል

በጴንጤቆስጤ ቀን መንፈስ ቅዱስ ሁሉንም አንድ ቋንቋ እንዲናገሩ አላደረገም፤ ይልቁንም እያንዳንዱ ሰው "በተወለድንበት በገዛ ቋንቋችን" ሲናገሩ እንደሰማ ተጽፏል (ሐዋ. 2:8)። ወንጌል ለልብ የሚደርሰው በልብ ቋንቋ ነው። ጳውሎስ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ አሥር ሺህ ቃል በማይታወቅ ልሳን ከመናገር ይልቅ አምስት የሚገባ ቃል መናገር እንደሚመርጥ ጽፏል (1ቆሮ. 14:19)፤ ዓላማው ሌሎች እንዲታነጹ ነው። ኢትዮጵያ ከጥንት ጀምሮ መጽሐፍ ቅዱስን በግዕዝ ጠብቃ አቆይታለች፤ በኋላም በአማርኛ፣ በኦሮምኛ (አቅኚው ኦነሲሞስ ነሲብ ነበር)፣ በትግርኛና በሌሎች ብዙ ቋንቋዎች ተተርጉሟል። ሥራው ገና አላለቀም። እያንዳንዱ ሕዝብ በአፍ መፍቻ ቋንቋው የእግዚአብሔርን ቃል እንዲያነብና እንዲሰማ ማድረግ የባህል አክብሮት ዋነኛ መገለጫና የወንጌል ተልዕኮ አካል ነው።

ሁለቱ ገደሎች

አውዳዊነት በሁለት ገደሎች መካከል የሚያልፍ መንገድ ነው። በአንድ በኩል ወንጌል "ባዕድ" ወይም ለአካባቢው የማይገባ ሆኖ መቅረብ አለ፤ ይህ ደግሞ ሰዎች ክርስትናን ከራሳቸው ማንነት የተለየ አድርገው እንዲያዩት ያደርጋል። በሌላ በኩል ወንጌል በባህል ውስጥ መዋጥ አለ፤ ይህ እውነትን ያዛባል። የእስራኤል ሕዝብ "እግዚአብሔርን ይፈሩ ነበር፣ ደግሞም የገዛ አማልክታቸውን ያመልኩ ነበር" (2ነገ. 17:33) ተብሎ የተነገረው ፍርድ ይህንን አደጋ ያሳያል። ልንጠብቀው የሚገባን ነገር በ1ቆሮ. 15:3-4 የተጠቃለለው የወንጌል ዋና ይዘት ነው፤ ይህ አይቀየርም፤ ሌላ ወንጌል የሚሰብክ ማንም ቢሆን የተረገመ ነው (ገላ. 1:8-9)። ቅጹ ግን ከአንድ ማኅበረሰብ ወደ ሌላ በጥበብ ሊለዋወጥ ይችላል።

የኢትዮጵያ ባህላዊ ተጽእኖ

የኢትዮጵያ ባህል የወንጌልን ስርጭት በአዎንታዊም ሆነ በአሉታዊ መንገድ ተጽዕኖ አድርጎበታል። እነዚህን ተጽዕኖዎች በመጽሐፍ ቅዱስ ብርሃን መመርመራችን አንዳንድ ባህላዊ ገጽታዎች ወንጌልን እንዴት እንደሚያግዙና ሌሎች እንዴት እንደሚፈታተኑ እንድንረዳ ይረዳናል። ግቡ ማንኛውንም ባህል መውቀስ ወይም ማወደስ ሳይሆን፣ ከዚህ ሁሉ በላይ የሆነውን የክርስቶስን ጌትነት ማክበር ነው።

አዎንታዊ ተጽእኖዎች

ሁለንተናዊ የዓለም እይታ፦ የኢትዮጵያ ሰው የሚታየውንና የማይታየውን ዓለም ከተለያዩ ሳይሆን ከተያያዙ እንደሆኑ ያምናል። ይህ ሁሉን በቁሳዊ ብቻ ከሚመለከት ዓለማዊ አስተሳሰብ የተለየ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የማይታይ መንፈሳዊ ዓለም እንዳለ ያስተምራል (ኤፌ. 6:12)፤ ኤልሳዕ ባሪያው የእሳት ፈረሶችንና ሰረገሎችን እንዲያይ የተጸለየለት ታሪክ (2ነገ. 6:17) ይህንን ያሳያል። ስለዚህ ጸሎት፣ ፈውስና መንፈሳዊ ውጊያ ለኢትዮጵያ አማኝ እንግዳ ጉዳይ አይደሉም፤ በጴንጤቆስጤና በካሪዝማቲክ ንቅናቄዎች ዘንድ ወንጌል በፍጥነት መስፋፋቱ ከዚህ ጋር ይያያዛል። ሆኖም ጥንቃቄ ያስፈልጋል፦ ሁሉንም መከራ ወደ ጠንቋይ፣ ዛር ወይም ርኩስ መንፈስ መጣል መጽሐፍ ቅዱሳዊ አይደለም። ደቀ መዛሙርቱ ስለ ዕውሩ ሰው "ማን ኃጢአት ሠራ?" ብለው ሲጠይቁ ጌታ "የእግዚአብሔር ሥራ በእርሱ ይገለጥ ዘንድ ነው" ብሎ መለሰላቸው (ዮሐ. 9:1-3)፤ የኢዮብ ወዳጆችም መከራን በአንድ ምክንያት ሲያብራሩ ተነቅፈዋል (ኢዮ. 42:7)። ማንኛውም መንፈሳዊ ተሞክሮ በ1ዮሐ. 4:1 መሠረት "መንፈሶችን ፈትኑ" ተብሎ መመዘን አለበት።

ማኅበረሰብና እንግዳ ተቀባይነት፦ ኢትዮጵያ ጠንካራ የማኅበረሰብ እሴቶችና የእንግዳ ተቀባይነት ባህል አላት። አብርሃም ሦስት እንግዶችን በድንኳኑ በር ላይ ሮጦ ተቀብሎ ምግብ አቀረበላቸው (ዘፍ. 18:1-8)፤ ዕብራውያን ጸሐፊም "እንግዳ መቀበልን አትርሱ፤ ከእርሱ የተነሣ አንዳንዶች ሳያውቁ መላእክትን አስተናግደዋልና" ይላል (ዕብ. 13:2)። ጳውሎስ "እንግዳ መቀበልን ተከታተሉ" (ሮሜ 12:13) ብሎ አዟል። ቀደምት አብያተ ክርስቲያናት በቤቶች ውስጥ የተመሠረቱ ስለነበሩ፣ ይህ ባህል የቤት ለቤት ኅብረትንና የቤተ ክርስቲያን መመሥረትን አግዟል። ገላትያ 6:2ንም በዕድርና በማኅበር ሕይወት ውስጥ በተግባር የምናይ ነው።

የቃል ወግ፦ ታሪኮችን በመተረክ፣ በምሳሌ፣ በተረትና በመዝሙር የማስተላለፍ ልምዳችን ወንጌል በቀላሉ እንዲሰራጭ አግዟል። እግዚአብሔር ራሱ ሕዝቡ ቃሉን ለልጆቻቸው በቤታቸው፣ በመንገዳቸውና በመኝታቸው እንዲያስተምሩ አዝዞ ነበር (ዘዳ. 6:6-9)፤ መዝሙረኛውም የእግዚአብሔርን ሥራ ለመጪው ትውልድ መናገርን አበክሮ ያስተምራል (መዝ. 78:1-7)። ጌታ ኢየሱስ ራሱ በምሳሌና በታሪክ አስተምሯል። ሆኖም የቃል ባህል ብቻውን በቂ አይደለም፤ የተጻፈውን ቃል ማንበብና መሸምደድም ያስፈልጋል፤ "ከሕፃንነትህ ጀምሮ የተማርከውን ቅዱሳት መጻሕፍት" ጢሞቴዎስ እንደተማረ (2ጢሞ. 3:14-17)፣ ትምህርታችን በጽሑፍ ቃል ላይ የተመሠረተ መሆን አለበት።

ታሪካዊ የክርስትና ቅርስ፦ ኢትዮጵያ የክርስትናን እምነት ከጥንት ጀምሮ በመቀበሏ ሰዎች ለእምነት ክፍት ሆነው አድገዋል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱስን በግዕዝ ጠብቃ ማቆየቷ፣ የጾምና የጸሎት ሥርዓቷ፣ ለቅዱስ ነገር ያላት አክብሮት ወንጌላውያን በአክብሮት የሚያዩት ስጦታ ነው። ይህ ቅርስ ለወንጌል በር የከፈተ ቢሆንም፣ ቀደም ብለን እንዳየነው ስም ብቻ ሕይወትን አይተካም (ራእ. 3:1)። ሁላችንም ከቅርሱ እየተማርን ወደ ግል የእምነት ሕይወት መጥራት አለብን።

ተግዳሮቶችና አለመግባባቶች

እንደ "ባዕድ" መታየት፦ ፕሮቴስታንት እምነት በአንዳንድ ወገኖች ዘንድ ከምዕራባዊ ባህል ጋር የተያያዘ ተደርጎ ይታያል፤ "ጴንጤ" የሚለው ቃል ብዙ ጊዜ በንቀት ይነገራል፤ በተለይ በደርግ ዘመን ወንጌላውያን አማኞች ብዙ መከራ ተቀብለዋል፤ እንደ ቄስ ጉዲና ቱምሣ ያሉ አገልጋዮች ሕይወታቸውን ሰጥተዋል። ለዚህ ምላሻችን ስለ ክርስቶስ የሚደርስብንን ነቀፌታ በትዕግሥት መቀበልና በሕይወታችን ኢትዮጵያዊነትን የሚያከብር ምስክርነት ማሳየት ነው። "ክርስቲያን ሆኖ መከራ ቢቀበል አያፍር፤ በዚህ ስም እግዚአብሔርን ያክብር" (1ጴጥ. 4:16)። ወንጌል የአንድ አገር ወይም የአንድ ባህል ንብረት አይደለም፤ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያንም ኢትዮጵያዊ ሆኖ ክርስቶስን የሚያመልክ መሆን አለበት።

የብልጽግና ወንጌል፦ በኢትዮጵያ ውስጥ ካለው ድህነት አንጻር ለቁሳዊ በረከት ያለው ባህላዊ ፍላጎት ትልቅ ነው፤ ይህ ፍላጎት ራሱ ኃጢአት አይደለም፤ ጌታም ስለ የዕለት እንጀራችን እንድንጸልይ አስተምሮናል። ነገር ግን የብልጽግና ወንጌል ይህንን ጉድለት በመጠቀም ወንጌልን ወደ "ስጡና ትቀበላላችሁ" ንግድ ይለውጠዋል። ጳውሎስ ጢሞቴዎስን "ጤናማውን ትምህርት የማይታገሡበት፣ ጆሯቸውን የሚያሳክክላቸውን አስተማሪዎች የሚሰበስቡበት ጊዜ ይመጣል" ሲል አስጠንቅቆታል (2ጢሞ. 4:3-4)፤ ደግሞም መንፈሳዊነትን የትርፍ መንገድ የሚያደርጉ ሰዎችን ነቅፏል (1ጢሞ. 6:5-10)፤ ጌታ ኢየሱስም "የሰው ሕይወት በገንዘቡ ብዛት አይደለም" ብሏል (ሉቃ. 12:15)። ነገር ግን እግዚአብሔር ሀብት ለማግኘት ኃይል የሚሰጠው እርሱ መሆኑን መርሳት የለብንም (ዘዳ. 8:18)፤ ሚዛኑ የሚገኘው ሥራን፣ ሐቀኝነትን፣ ልግስናንና እርካታን በአንድ ላይ በማስተማር ነው።

የሲንክሪቲዝም ስጋት፦ ክርስቲያናዊ እምነት ከባህላዊ እምነቶች ጋር ሳይመዘን ሲቀላቀል ድብልቅ እምነቶች ይፈጠራሉ፤ ለምሳሌ ለቃለ መሐላ ወደ ጠንቋይ መሄድ፣ በሽታ ሲመጣ መጀመሪያ ወደ ጥንቆላ ከዚያም ወደ ቤተ ክርስቲያን መሮጥ። ኤልያስ በቀርሜሎስ ተራራ ላይ "እናንተ እስከ መቼ በሁለት ሐሳብ ታነክሳላችሁ? እግዚአብሔር አምላክ ከሆነ ተከተሉት፤ በኣል ከሆነ እርሱን ተከተሉ" (1ነገ. 18:21) ብሎ ሕዝቡን ጠየቀ። ኢያሱም "ዛሬ የምታመልኩትን ምረጡ" (ኢያ. 24:15) አለ። ጌታ ኢየሱስ ብቻውን ጌታ ነው፤ ከእርሱ ጋር ሌላ ተባባሪ የለም።

የብሔር ክፍፍሎች፦ የማንነት ፖለቲካ በቤተ ክርስቲያን ውስጥም ክፍፍልን ፈጥሯል። ይህ ደግሞ የቀደመው የአንጾኪያ ማዕድ ችግር (ገላ. 2) በአዲስ ገጽታ የተመለሰ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ብሔርን አይክድም፤ ነገር ግን ክርስቶስ ሁለቱን ወገኖች በመስቀሉ አንድ አድርጎ "የጠላትነትን ግድግዳ" እንዳፈረሰ ይናገራል (ኤፌ. 2:14-16)። "ወንድሞች በአንድነት ቢቀመጡ እንዴት መልካምና ደስ የሚያሰኝ ነው" (መዝ. 133:1)። የቤተ ክርስቲያን ጥሪ በብሔራዊ ውጥረት መሃል የይቅርታና የአንድነት ምስክር መሆን ነው፤ ይህ በሰላም ጊዜም ሆነ በችግር ጊዜ ወደ ራእይ 7:9 ራዕይ ማመልከት ነው። ትዕግሥትና ጸሎት ይጠይቃል፤ ግን የወንጌል ኃይል በዚህ ስፍራ ሊታይ ይችላል።

የሥራ ሥነ-መለኮት

"ሥራ ክቡር ነው!" ግን ለምን?

"ሥራ ክቡር ነው!" ይህ በሶሻሊስት ኢትዮጵያ ዘመን በሰፊው ይነገር የነበረ መፈክር ነው። በሶሻሊዝም ፍልስፍና ውስጥ ሥራ ክቡር ብቻ ሳይሆን የፈጣሪን ያህል ሚና ተሰጥቶታል። "ሰውን ሰው ያደረገው ሥራ ነው" የሚለው አባባል ምንጩ ከማርክሳዊ ትምህርት ነው። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ የሥራን ክብር በሌላ መሠረት ላይ ያቆማል። ሰው ሰው የሆነው በሥራ ሳይሆን በእግዚአብሔር አምሳል በመፈጠሩ ነው (ዘፍ. 1:27)። ሥራ የተሰጠው ከዚህ በኋላ ነው (ዘፍ. 1:28፤ 2:15)። ስለዚህ ማንነታችን ከሥራችን ሳይሆን ሥራችን ከማንነታችን ይመነጫል። ይህ እውነት ሁለት ጥቅም አለው፦ በመጀመሪያ ሥራ አልባ የሆነ፣ የታመመ፣ አካል ጉዳተኛ ወይም ጡረታ የወጣ ሰው ክብሩን አያጣም፤ ሁለተኛ ሥራን ጣዖት ማድረግ ተገቢ አይደለም።

እግዚአብሔር ሠራተኛ ነው

እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን በቃሉ ሲፈጥር ሰውን ግን በእጆቹ አበጀው። ይህ የዘፍጥረት 2:7 ዋና ትርጉም ነው።

"አበጀው" ተብሎ የተተረጎመው የዕብራይስጥ ቃል (yaṣar) ሸክላ ሠሪ ጭቃን የሚቀርጽበትን ተግባር የሚገልጽ ነው (ኤር. 18:1-6)። ኢሳይያስም "እኛ ጭቃ ነን፣ አንተም ሸክላ ሠሪያችን ነህ" (ኢሳ. 64:8) ብሎ ይህንን ምስል ተጠቅሟል። ብረት ቀጥቃጭንም እግዚአብሔር እንደፈጠረ ይናገራል (ኢሳ. 54:16)። የሚገርመው ነገር በኢትዮጵያ ባህል ብዙ ጊዜ የሚናቁት ሸክላ ሠሪና ብረት ቀጥቃጭ ሙያዎች መጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔርን ራሱ የሚመስልባቸው መሆናቸው ነው። ኢየሱስም ራሱ "ከአባቴ ጋር እስካሁን እሠራለሁ፤ እኔም እሠራለሁ" ብሏል (ዮሐ. 5:17)፤ በናዝሬትም አናጺ በመባል ተጠርቷል (ማር. 6:3)። ስለዚህ እግዚአብሔር ሠራተኛ ነው፤ እኛም በአምሳሉ ከተፈጠርን ሠራተኞች እንድንሆን ተጠርተናል።

ከውድቀት በፊትና በኋላ ሥራ

ሥራ የውድቀት ውጤት አይደለም፤ ሰው ገና በገነት ሳለ ሥራ ተሰጥቶት ነበር። "ያበጃት" የሚለው የዕብራይስጥ ቃል (ʿāvad) "ማገልገል" ማለትም ነው፤ "ይጠብቃት" የሚለው (shāmar) ደግሞ "መጠበቅና መንከባከብ" ማለት ነው። እነዚህ ሁለት ቃላት በኋላ በቤተ መቅደስ የካህናት አገልግሎት (ዘኍ. 3:7-8) ላይ አብረው ይጠቀሳሉ። ስለዚህ ሥራ ከጅምሩ የአምልኮና የአገልግሎት ገጽታ አለው፤ ሰው ምድርን ሲያለማ ለእግዚአብሔር ያገለግላል። ከውድቀት በኋላ ግን ምድር ተረገመች፤ "በፊትህ ወዝ እንጀራን ትበላለህ" (ዘፍ. 3:17-19)። ሥራ ልፋትና ድካም ጠየቀ፤ ነገር ግን አልተሻረም። ክርስቶስ የሥራን ትርጉም መልሶ አቋቁሟል፤ ጳውሎስ እንዲህ ይላል፦

ፕሮቴስታንታዊ የሥራ ሥነ-ምግባርና የኢትዮጵያ እውነታ

በምዕራቡ ዓለም የሚታወቀው "የፕሮቴስታንት የሥራ ሥነ-ምግባር" (The Protestant Work Ethic) የሚለውን ሐሳብ ማክስ ዌበር ታዋቂ አደረገው። መነሻው ማርቲን ሉተርና ካልቪን ያስተማሩት "ጥሪ" የሚለው ትምህርት ነው፤ ማለትም አንድ ገበሬ፣ ሸማኔ ወይም እናት በሥራዋ ለእግዚአብሔር እንደምታገለግል። ይህ አመለካከት ከመጽሐፍ ቅዱስ የመነጨ ነው፤ ለሥራ ትጋትም አንድ ዋና ምንጭ ነው።

ምሳሌ መጽሐፍ በአጠቃላይ የሕይወትን መደበኛ ውጤት የሚገልጹ ጥበባዊ አባባሎችን ይዟል፤ ይህ ጥቅስም የማይለወጥ የገንዘብ ዋስትና ሳይሆን ትጋትና ስንፍና በተለምዶ የሚያስከትሉትን ውጤት የሚያሳይ ነው። ሌላም ቦታ ጥበብ ስለ ጉንዳን ሲያስተምር "አንተ ሰነፍ፣ ወደ ጉንዳን ሂድ፤ መንገዷንም አይተህ ጥበብን ተማር" (ምሳ. 6:6) ይላል፤ "ሥራው የተካነውን ሰው ብታይ በነገሥታት ፊት ይቆማል" (ምሳ. 22:29) ተብሏልም። ጳውሎስ ደግሞ በኤፌሶን 6:5-8 ለሠራተኞች ሲጽፍ በሰው ዓይን ሥር ለታይታ ብቻ ሳይሆን እንደ ክርስቶስ ባሪያዎች የእግዚአብሔርን ፈቃድ ከልብ በመፈጸም ለጌታ እንደሚያገለግሉ በበጎ ፈቃድ እንዲሠሩ ያሳስባል። ማለትም ሰው ሲያይ ብቻ የሚሠራ "የዓይን አገልግሎት" ለክርስቲያን አይገባም፤ ምክንያቱም እግዚአብሔር ሁልጊዜ ያያል።

በኢትዮጵያ ውስጥ ግን አንዳንድ ባህላዊ ግፊቶች የሥራ ሥነ-ምግባርን አዳክመዋል ብለን እናስባለን። በመጀመሪያ፣ ብዙ የበዓላትና የጾም ቀናት መኖራቸው በዓመት ውስጥ የሚሠሩ ቀናትን ይቀንሳል። እነዚህ በዓላትና ጾም ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም እንዳላቸው አንክድም፤ የእነርሱም ዓላማ ለእግዚአብሔር ጊዜ መስጠት ነው፤ ሆኖም ሥራና ዕረፍት መስማማት አለባቸው። ሁለተኛ፣ ባህላችን አንዳንድ ሙያዎችን ያንቋሽሻል፤ ለምሳሌ ሸክላ ሠሪ፣ ብረት ቀጥቃጭ፣ ቁርበት ፋቂና መጫኛ ነካሽ የሚሉ ስሞች በንቀት ይነገራሉ፤ አንዳንዶችም እነዚህን ሙያተኞች በቡዳነት እስከ መፈረጅ ይደርሳሉ። ይህ ሰዎችን የሚያስከፋ ብቻ ሳይሆን፣ ሙያ ላይ የተመሠረተ ልማትንም ይገታል።

መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን አመለካከት በቀጥታ ይሞግታል። እግዚአብሔር ራሱ ሸክላ ሠሪና ብረት ቀጥቃጭ እንደሆነ ተመልክተናል። በተጨማሪ ለድንኳኑ ሥራ እግዚአብሔር ባስልኤልንና ኤልያብን "በጥበብና በማስተዋል በእውቀትም በሥራም ሁሉ" በመንፈሱ ሞላቸው (ዘጸ. 31:1-6)፤ ይህም የእጅ ሙያ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ መሆኑን ያሳያል። ጌታ ኢየሱስ አናጺ፣ ጳውሎስ ድንኳን ሰፊ፣ ጴጥሮስ ዓሣ አጥማጅ ነበሩ። ስለዚህ ማንኛውም ሐቀኛ ሙያ የተከበረ ነው፤ ማንኛውንም ሙያተኛ ማንቋሸሽ እግዚአብሔር የሰጠውን ስጦታ መናቅ ነው። ይህ ማለት ግን ሁሉም ኢትዮጵያውያን ሠራተኞች አይደሉም ማለት አይደለም፤ እጅግ ታታሪ የሆኑ ወገኖች መኖራቸው እውነት ነው፤ ችግሩ ባህላዊና መዋቅራዊ ነው እንጂ የግለሰብ ብቻ አይደለም። ኢትዮጵያውያን "ሥራ ከመፍታት ቅጠል መበጠስ" ይላሉ፤ ይህንን ጥበብ በክርስቶስ ብርሃን ማጠናከር እንችላለን።

ለሥራ ተፈጥረናል

መክብብ ጸሐፊው "ከፀሐይ በታች" ስለ ሕይወት ትርጉም የሚያጠይቅበት መጽሐፍ ነው። ሰሎሞን ሀብቱን፣ ጥበቡንና ሥራውን ሁሉ ከመረመረ በኋላ ወደ ሚያገኘው መደምደሚያ ይህ ነው፦ ሥራና በሥራ ፍሬ መደሰት ከእግዚአብሔር እጅ የተሰጠ ስጦታ ነው (መክ. 2:24፤ 3:12-13፤ 5:18-19)። ሥራ እርግማን አይደለም፤ ስጦታ ነው። ከውድቀት በኋላ ሥራ አድካሚ ቢሆንም፣ በእግዚአብሔር ፊት የሚደረግ ሥራ አሁንም ርካታን ይሰጣል። ስለዚህ ችሎታ፣ አእምሮና ጉልበት የተሰጠን እንድንሠራ ነው፤ መሥራት መቻልም ራሱ ትልቅ ዕድል ነው።

ይህንን ሲባል ብዙ ወጣት ኢትዮጵያውያን ሥራ ማግኘት አለመቻላቸውን ልንዘነጋ አይገባም። ጌታ ኢየሱስ የወይን አትክልት ባለቤት በአሥራ አንደኛው ሰዓት እንኳ ሠራተኞችን ፈልጎ ሲያገኝ "ቀኑን ሙሉ ሥራ ፈትታችሁ ለምን ቆማችኋል?" ያላቸውን ምሳሌ ተናግሯል፤ እነርሱም "ማንም ስላልቀጠረን ነው" ብለው መለሱ (ማቴ. 20:1-7)። ሥራ ፈትነት ሁልጊዜ ስንፍና አይደለም፤ አንዳንዴ ዕድል ማጣት ነው። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያን ሥራ የሚያስፈልጋቸውን በሙያ ስልጠና፣ በአነስተኛ ብድርና በሥራ ትስስር መርዳት የወንጌል አገልግሎት አካል ነው።

ድንኳን ሰፊ አገልጋይ

ሥራ በረከት ከሆነ፣ መሥራት እየቻሉ አለመሥራት ትልቅ ኪሳራ ነው። በብሉይ ኪዳን ሌዋውያንና ካህናት የመቅደስ አገልጋዮች ስለሆኑ ርስት አልተቀበሉም፤ ሕዝቡ በአስራት፣ በበኩራትና በፈቃድ ስጦታ ያኖራቸው ነበር (ዘኍ. 18:21)። መጽሐፍ ቅዱስ "ለሠራተኛ ደመወዙ ይገባዋል" (1ጢሞ. 5:18) ይላል፤ በደንብ የሚመሩ ሽማግሌዎች "ሁለት ዕጥፍ ክብር" ይገባቸዋል (1ጢሞ. 5:17)። ስለዚህ አገልጋዮችን መደገፍ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው። ሆኖም ጳውሎስ ራሱ ይህ መብት እንዳለው እያወቀ (1ቆሮ. 9:14) ብዙ ጊዜ በእጆቹ በመሥራት አገልግሏል።

ጳውሎስ ይህንን የተናገረው በሚሊጢን ለኤፌሶን ሽማግሌዎች ባደረገው የስንብት ንግግር ነው (ሐዋ. 20:17-35)። ኤፌሶንን ለሦስት ዓመት ሲያገለግል በአቂላና በጵርስቅላ ቤት ድንኳን እየሠራ ይኖር ነበር (ሐዋ. 18:1-3)፤ ተሰሎንቄ ውስጥም ማንንም እንዳያስቸግር "ሌሊትና ቀን እየሠራን" ማገልገሉን ይነግረናል (1ተሰ. 2:9፤ 2ተሰ. 3:7-9)። ምክንያቱ ራሱን ለምእመናኑ ምሳሌ ለማድረግ ነበር፤ ደግሞም ወንጌልን ለማግኘት ገንዘብ እንደሚፈልግ እንዳይታሰብ ነው። ከዚያም ቀጥሎ "እንዲህ እየደከማችሁ ደካሞችን መርዳት እንዳለባችሁ አሳየኋችሁ፤ ... 'ከመቀበል መስጠት ይሻላል' ያለውን የጌታ ኢየሱስን ቃል ማስታወስ ይገባል" ይላል (20:35)።

ዛሬ "ድንኳን ሰፊ አገልጋይ" (tent-making minister) የሚለው ቃል የተለመደ ነው። በኢትዮጵያ ገጠር ያሉ ብዙ ወንጌላውያንና ፓስተሮች ከነዚህ ናቸው፤ በእርሻና በሌላ ሙያ እየሠሩ ያገለግላሉ። ይህ ሞዴል ቤተ ክርስቲያኖች በቁሳዊ ችግር ላይ ጥገኛ ከመሆን ነጻ እንዲሆኑ ይረዳል። ነገር ግን ይህ ብቸኛው ሞዴል አይደለም። ጳውሎስም ከፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን ድጋፍ ተቀብሏል (ፊል. 4:15-16)። ዋናው ነገር አገልጋዩ ሐቀኛ፣ ኃላፊነት የሚወስድና ለገንዘብ ጥቅም የማይመኝ መሆኑ ነው። ጴጥሮስ ሽማግሌዎችን "የተመረጡት ለራሳቸው ጥቅም ሳይሆን በፈቃደኝነት እንዲጠብቁ" ይመክራል (1ጴጥ. 5:2)፤ ሕዝቅኤልም ራሳቸውን ብቻ የሚጠብቁ እረኞችን ገሥጿል (ሕዝ. 34:2-4)። አገልግሎትን የገቢ መንገድ የሚያደርጉ ራሳቸውን የሾሙ "አገልጋዮች" በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መጠንቀቅ አለብን።

ሥራና ዕረፍት

እግዚአብሔር የፍጥረቱን ሥራ ከፈጸመ በኋላ በሰባተኛው ቀን ዐረፈ (ዘፍ. 2:2-3)። ያረፈው ደክሞት ሳይሆን የፍጥረት ሥራው መጠናቀቁን ለማሳየት ነው። "ሻባት" የሚለው የዕብራይስጥ ቃል "ማቆም" ማለት ነው። በዘጸአት 20:8-11 ስድስት ቀን መሥራትና በሰባተኛው ማረፍ ትእዛዝ ሆኗል፤ በዘዳግም 5:12-15 ደግሞ ይህ ዕረፍት ከግብፅ ባርነት መዳናቸውን የሚያስታውስ፣ ባሮችና እንስሳት እንኳ የሚካፈሉት ስጦታ ተደርጎ ቀርቧል። ጌታ ኢየሱስ "ሰንበት ስለ ሰው ተፈጠረ እንጂ ሰው ስለ ሰንበት አልተፈጠረም" (ማር. 2:27) ብሏል። ዕብራውያን 4 ደግሞ የመጨረሻውን ዕረፍት በክርስቶስ ውስጥ እንደምናገኝ ይነግረናል፤ ጌታ ራሱ "እናንተ ደካሞች ሁላችሁ ወደ እኔ ኑ፣ እኔም አሳርፋችኋለሁ" (ማቴ. 11:28) ይላል። ስለዚህ ዕረፍት ሥራ ፈትነት አይደለም፤ ነፍስንም የሚመግብ የእምነት ተግባር ነው።

መክብብ 4:8 ብቻውን የሚኖርና ልጅም ወንድምም የሌለው ሰው ሥራው ማለቂያ የሌለው ስለሆነ "ለማን እደክማለሁ?" ብሎ የሚጠይቀውን ሰው ይገልጻል። ቀጥሎ ቁጥር 9 "ሁለት ከአንድ ይሻላሉ" ብሎ መድኃኒቱን ይሰጣል። ሥራ ጣዖት ሲሆን ዕረፍት፣ ቤተሰብና ኅብረት ይጠፋሉ። በዚህ በኩል ሦስት የተለያዩ ሰዎች አሉ፦ የመጀመሪያዎቹ ሕይወታቸውን ሁሉ በዕረፍታቸው የሚለኩና ሥራን እንደ መከራ የሚቆጥሩ ናቸው፤ ሁለተኛዎቹ ሥራ ብቻ የሚሉ ናቸው፤ ሦስተኛዎቹ ሥራ ፈትና ቦዘኔ የሆኑ ናቸው። ጳውሎስ ለተሰሎንቄ ሰዎች "ሊሠራ የማይወድ አይብላ" (2ተሰ. 3:10) ብሏል፤ ነገር ግን ይህ የተጻፈው ለመሥራት ፈቃደኛ ላልሆኑ፣ ትርጉም ያለው ሥራ ትተው በሌሎች ጉዳይ ጣልቃ ለሚገቡ ሰዎች እንጂ ለመሥራት ላልቻሉ አይደለም (3:11)። ክርስቲያን ሥራንም ዕረፍትንም በሚዛን መያዝ አለበት፤ ሁለቱም ከእግዚአብሔር የተሰጡ ናቸው።

የሥራ ጠላቶች፦ ጉቦ፣ ቁማርና ሐሰተኛ ነቢያት

ሥራ ብዙ ጠላቶች አሉት። የመጀመሪያው ጉቦ ነው። በብዙ ቦታዎች ያለ ጉቦ ማንኛውንም ነገር ማከናወን አስቸጋሪ እንደሆነ ብዙ ሰዎች ይነግሩናል። ጉቦ የሠሩትን ወንጀል መቀነሻ ብቻ ሳይሆን ያልሠሩትንም ዋጋ ማግኛ ይሆናል። ይህ ሳይለፉና በአግባቡ ሳይሆን በአቋራጭ ለመበልጸግ የሚደረግ ክፉ ተግባር ነው። እግዚአብሔር ጉቦን ደጋግሞ ይከለክላል፤ "ጉቦ የሚያዩ ዓይኖችን ያሳውራልና" (ዘጸ. 23:8፤ ዘዳ. 16:19)፤ ንጉሥ ፍትሕን ቢያደርግ ምድርን ያጸናል፣ ጉቦን የሚወድ ግን ያፈርሳታል (ምሳ. 29:4)። ነቢዩ ሚክያስም ካህናትና ነቢያት ለዋጋ ሲያስተምሩና ሲተነብዩ ገሥጿቸዋል (ሚክ. 3:11)። ነቢዩ ዳንኤል በባቢሎን ግዛት ውስጥ ሲያገለግል "ምንም ስሕተትና ጥፋት ሊያገኙበት አልቻሉም" (ዳን. 6:4) ተብሎ የተነገረለት ሰው ነበር። በተበላሸ ሥርዓት ውስጥ ታማኝ ሆኖ መገኘት የሚችል ክርስቲያን ትልቅ ምስክርነት ነው፤ ይህ ደግሞ ዋጋ ያስከፍላል።

ሁለተኛው ቁማር ነው። ቁማርተኛ "ዕድል" የምትባል ነገር ላይ ተስፋውን ይጥላል። ኢሳይያስ 65:11 ለ"ዕድል" (Gad) ማዕድ የሚያዘጋጁትን ገሥጿል። ምሳሌ 13:11 "ፈጥኖ የተገኘ ሀብት ይጎድላል፤ በጥቂት በጥቂት የሚሰበስብ ግን ይበዛል" ይላል፤ ምሳሌ 28:20 ደግሞ "ሀብታም ለመሆን የሚቸኩል ያለ ቅጣት አይቀርም" ይላል። ቁማር በጥቂት ገንዘብ ብዙ የማግኘት ተስፋ ነው፤ ብዙዎች ግን የሚያጡት ነው። ጉቦ እና ቁማር አንድ ላይ ሥራን፣ ትዕግሥትንና ሐቀኝነትን ያጠፋሉ።

ሦስተኛው ሐሰተኛ ነቢያትና ሐዋርያት ናቸው። ጌታ ኢየሱስ "በበግ ለምድ ወደ እናንተ ከሚመጡ፣ ውስጣቸው ግን ነጣቂ ተኩላዎች ከሆኑ ሐሰተኛ ነቢያት ተጠበቁ" (ማቴ. 7:15) ብሏል። ጴጥሮስ ሐሰተኛ አስተማሪዎች "በስግብግብነት በተፈጠረ ቃል ይነግዱባችኋል" ይላል (2ጴጥ. 2:1-3)። ጳውሎስም ሐሰተኛ አስተማሪዎች "እግዚአብሔርን መምሰል የጥቅም መንገድ ይመስላቸዋል" ብሏል (1ጢሞ. 6:5)፤ ቲቶ 1:11 ደግሞ "ለምናምንቴ ጥቅም" ስለሚያስተምሩ ይናገራል። የብልጽግና ወንጌል ከቁማርና ከጉቦ ጋር ይመሳሰላል፤ ሰዎች ሳይሠሩ ለመበልጸግ ተስፋ በማድረግ ገንዘብ ይሰጣሉ። እንዲህ ያሉ ትምህርቶች የወንጌላዊ ክርስትናን ስም አበላሽተዋል። ወንጌላውያን በኢትዮጵያ ውስጥ ታማኝነት፣ ታታሪነትና ሰላማዊነት የሚታወቁበት ነበር፤ ይህ ታሪካዊ መታወቂያ ሊታደስ ይገባል። ሥራ እግዚአብሔር የሰጠን በረከትና ኃላፊነት ነው።

ሚዛን ማግኘት፦ አውዳዊነትና እውነተኛነት

በኢትዮጵያ ውስጥ ወንጌልን ለማስፋፋትና ክርስቲያናዊ ሕይወትን በሥነ ምግባር ለመኖር ትክክለኛውን ሚዛን ማግኘት ወሳኝ ነው። ከዚህ በታች የተዘረዘሩት ስድስት መርሆዎች ወንጌል ባህልን ሲያገለግልና ባህል ወንጌልን እንዳይውጥ የሚጠብቁ ናቸው።

፩. በመጽሐፍ ቅዱስ እውነተኛነት ላይ መጽናት (ገላ. 1:8-9)

ወንጌልን ለባህል ተደራሽ ስናደርግ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ፈጽሞ መራቅ የለብንም። ጳውሎስ "እኛ ወይም ከሰማይ የመጣ መልአክ ከሰበክንላችሁ ወንጌል የሚለይ ወንጌል ቢሰብክላችሁ የተረገመ ይሁን" (ገላ. 1:8) ብሎ ጽፏል። ማንኛውም ባህላዊ ትርጉም ይህንን መሠረት ማክበር አለበት።

፪. ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትምህርት (2ጢሞ. 2:15)

የቤተ ክርስቲያን መሪዎችና ምዕመናን በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት ውስጥ ጠንካራ መሠረት ሊኖራቸው ይገባል። ጳውሎስ ጢሞቴዎስን "የእውነትን ቃል በትክክል የሚያካፍል፣ የማያፍርበትም ሠራተኛ ሆኖ፣ ራስህን ለእግዚአብሔር የተፈተነ አድርገህ ለማቅረብ ትጋ" (2ጢሞ. 2:15) ብሎታል። ትምህርት የጎደለው እምነት ከባህላዊ ተጽእኖዎች ጋር በቀላሉ ይደባለቃል፤ ስለዚህ የማስተማርና የደቀ መዝሙርነት ሥራ ቅድሚያ ሊሰጠው ይገባል።

፫. በመንፈስ ቅዱስ ምሪት መመራት (1ዮሐ. 4:1)

ማንኛውም ልምምድና ትምህርት በመንፈስ ቅዱስና በቃሉ መመዘን አለበት። "ወዳጆች ሆይ፣ መንፈስን ሁሉ አትመኑ፤ ከእግዚአብሔር መሆናቸውን መናፍስትን ፈትኑ፤ ብዙ ሐሰተኛ ነቢያት ወደ ዓለም ወጥተዋልና" (1ዮሐ. 4:1)። መንፈስ ቅዱስ ወደ እውነት ሁሉ ይመራል (ዮሐ. 16:13)፤ ራሱን የማይቃረን መንፈስ ነው፤ ስለዚህ ከቃሉ ጋር የሚቃረን ልምምድ ከእርሱ አይደለም።

፬. ክርስቶስን የመሰለ ሕይወት መኖር (ኤፌ. 4:1-3)

ከባህላዊ ልምምዶች በላይ ክርስቲያኖች በፍቅር፣ በትህትናና በቅድስና ክርስቶስን የሚመስል ሕይወት መኖር አለባቸው። ጳውሎስ "በትህትናና በየዋህነት ሁሉ በትዕግሥትም ተመላለሱ፤ እርስ በርሳችሁ በፍቅር ታገሡ፤ በሰላም ማሠሪያ የመንፈስን አንድነት ለመጠበቅ ትጉ" ይላል። ከሁሉ ጠንካራው ምስክርነት የተለወጠ ሕይወት ነው።

፭. ማኅበራዊ ተሳትፎ (ኤር. 29:7)

የኢትዮጵያ ባህላዊ የማኅበረሰብ ስሜት ክርስቲያኖች በማኅበራዊ ፍትህና በልማት ሥራዎች ላይ ንቁ ተሳትፎ እንዲያደርጉ ማበረታቻ ሊሆን ይገባል። ነቢዩ ኤርምያስ ለግዞተኞች "ያፈለስኋችሁበትን ከተማ ሰላም ፈልጉ፤ ስለ እርሷም ወደ እግዚአብሔር ጸልዩ፤ በሰላሟ ሰላም ታገኙ ዘንድ" (ኤር. 29:7) ብሏል። ሚክያስ 6:8 ፍትሕን ማድረግ፣ ምሕረትን መውደድና በትህትና ከእግዚአብሔር ጋር መሄድ ምን እንደሆነ ይናገራል። ያዕቆብና ዮሐንስም እምነት ያለ ተግባር የሞተ መሆኑን ያስተምራሉ (ያዕ. 2:15-17፤ 1ዮሐ. 3:17-18)።

፮. ትዕግሥትና ብልህነት (ማር. 4:26-29፤ ገላ. 6:9)

ባህላዊ ለውጦችና ወንጌልን በአውድ ማቅረብ ጊዜ የሚወስድና ጥንቃቄ የሚፈልግ ሂደት ነው። ጌታ ኢየሱስ የእግዚአብሔርን መንግሥት ሰው ዘር እንደሚዘራ፣ ራሱ ሳያውቅ ዘሩ እንደሚበቅል አስተምሯል (ማር. 4:26-29)። ጳውሎስም "መልካም ሥራን ስንሠራ አንታክት፤ ካልደከምን በወቅቱ እናጭዳለንና" (ገላ. 6:9) ይላል። "ቀስ በቀስ እንቁላል በእግር ይሄዳል" የሚለው ምሳሌ ይህንን ጥበብ ይገልጻል።

በገጠር አካባቢዎች ባህላዊ አክብሮትን መጠበቅ

የሽማግሌዎችና የባህል መሪዎች ተሳትፎ፦ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ በተለይም በገጠር፣ የሽማግሌዎችንና የባህል መሪዎችን በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ውስጥ በማካተት አክብሮትን ማሳየት አለባቸው። ኢትዮጵያ የሽምግልና ባህል አላት፤ ማቴዎስ 18:15-17 ደግሞ ግጭቶችን ለመፍታት የጋራ ምክር የመጠቀምን መርህ ያሳያል። የሽማግሌዎችን ምክር መስማትና ከባህላዊ እሴቶች ጋር የሚጣጣሙ ትምህርቶችን ማቅረብ ጠቃሚ ነው፤ ነገር ግን ሽምግልና ፍትሕንና እውነትን መስዋዕት ማድረግ የለበትም።

የባህል ሥርዓቶችን ማክበር (ሲቻል)፦ ከመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ጋር የማይጋጩ ባህላዊ ሥርዓቶችን (ለምሳሌ የቡና ሥነ ሥርዓት፣ የሰርግ ወጎች) ማክበርና በእምነት ውስጥ ተገቢውን ቦታ መስጠት ወንጌልን "ባዕድ" እንዳይመስል ይረዳል።

የቋንቋ አጠቃቀም፦ ወንጌልንና ክርስቲያናዊ ትምህርቶችን በአፍ መፍቻ ቋንቋ ማቅረብ የባህል አክብሮት ዋነኛ ማሳያ ነው። መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አገር ውስጥ ቋንቋዎች መተርጎም እንዲሁም ማሰራጨት ወሳኝ ነው (ሐዋ. 2:8)።

ማኅበራዊ ልማት፦ ከባህላዊ እሴቶች ጋር በሚስማማ መልኩ በማኅበረሰብ ልማት ሥራዎች (ለምሳሌ የጤና፣ የትምህርት፣ የንጹህ ውሃ ፕሮጀክቶች) መሳተፍ ወንጌልን በተግባር ለመኖር ይረዳል።

ትህትናና የመማር ፍላጎት፦ ጌታ ኢየሱስ "ራሱን ባዶ አደረገ" (ፊል. 2:5-8)። ሚስዮናውያንና አገልጋዮች የአካባቢውን ባህልና ወግ በትህትና ለማወቅና ለመረዳት መጣር አለባቸው፤ ምክንያቱም ትህትና በክርስቶስ አእምሮ ውስጥ የሚገኝ ነው።

ማጠቃለያ፦ አእምሮ በመታደስ መለወጥ

ጳውሎስ ይህንን ቃል የጻፈው በሮም ለሚኖሩ አይሁድና አሕዛብ አማኞች ነው፤ ቤተ ክርስቲያኑ በባህል ልዩነት ውጥረት ውስጥ ነበር (ሮሜ 14-15)። መልእክቱ በ11 ምዕራፎች የእግዚአብሔርን ምሕረት ካብራራ በኋላ "እንግዲህ ወንድሞች ሆይ፣ በእግዚአብሔር ምሕረት እለምናችኋለሁ፤ ሰውነታችሁን ሕያው፣ የተቀደሰና እግዚአብሔርን ደስ የሚያሰኝ መሥዋዕት አድርጋችሁ አቅርቡ" (12:1) ይላል። ስለዚህ ለውጥ የሚጀምረው ከምሕረት ነው፤ የዚህን ዓለም ሥርዓት መምሰል ላለመቻል በራሳችን ጥረት ሳይሆን ከእግዚአብሔር ምሕረት የሚመጣ ምላሽ ነው።

"አትምሰሉ" የሚለው ግሥ (syschēmatizō) "በዚህ ዘመን ቅርጽ አትቀረጹ" ማለት ነው፤ ባህል ሁልጊዜ ያለ ጩኸት ሊቀርጸን ይሞክራል። "ተለወጡ" የሚለው ግሥ (metamorphoō) ደግሞ አባጨጓሬ ወደ ቢራቢሮ የሚለወጥበትን "ሜታሞርፎሲስ" የሚያስታውስ ነው፤ ይህ ቃል ኢየሱስ በተራራው ላይ የተለወጠበትን ክስተትም ይገልጻል (ማቴ. 17:2)። ግሡ በቀጣይነትና በተሳቢ ቅርጽ የተጻፈ ነው፦ ማለትም "መለወጥን ፍቀዱ፤ በእግዚአብሔር መንፈስ ተለወጡ" የሚል ነው። ለውጡ ከውጭ የሚመጣ የባህሪ ማሻሻል ሳይሆን ከውስጥ የሚጀምር የአእምሮ መታደስ ነው። መንፈስ ቅዱስ በቃሉ አማካኝነት አስተሳሰባችንን ያድሳል።

ዓላማው "መርምራችሁ ታውቁ ዘንድ" ነው፤ ይህ በ1ተሰሎንቄ 5:21 ያየነው ተመሳሳይ ግሥ (dokimazō) ነው። ስለዚህ ሁለቱ ጥቅሶች አንድ ላይ ይዘጋሉ፦ አእምሯችን በእግዚአብሔር ቃል ሲታደስ ባህላችንን፣ ልማዳችንንና ትምህርታችንን ሁሉ መመዘን እንችላለን። ከዚያም ሮሜ 12 ራሱ የሚያሳየው ውጤት ይከተላል፦ በትህትና ራስን መመልከት (12:3)፣ በአንድ አካል ውስጥ ስጦታዎችን መጠቀም (12:4-8)፣ እንግዳ መቀበል (12:13)፣ በቀልን መተውና ክፉን በበጎ ማሸነፍ (12:17-21)። በኢትዮጵያ ባህል ውስጥ እነዚህ በተለይ ጠቃሚ ናቸው። ጳውሎስ በሮሜ 15:7 "ክርስቶስ እኛን እንደተቀበለን እናንተም እርስ በርሳችሁ ተቀባበሉ" ብሎ የተለያዩ ባህሎችን ወደ አንድ አካል አዋህዷል።