በኢትዮጵያዊ ትውፊት የጽዮን ታቦት

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ “ታቦት” (ብዙውን ጊዜ የጽዮን ታቦት ተብሎ የሚጠራው) ጥልቅ ትርጉም አለው። ይህ የቃል ኪዳኑ ታቦት ግልባጭ ሳይሆን በውስጡ ያለው የሁለቱ የጽላቱ ግልባጭ ወይም አምሳል ይመስላል። ከታች በምስሉ የሁለቱን ልዩነት ማየት ይችላሉ። የጽዮን ታቦት ግልባጭ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ለአምልኮ ሥርዓቶች ማዕከል ነው። ከዚህም በላይ ዋናው የቃል ኪዳኑ ታቦት በአክሱም ኢትዮጵያ በቅድስት ማርያም ጽዮን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንደሚገኝ በጥልቅ የሰረጸ ትውፊት አለ። ይህ እምነት “ክብረ ነገሥት” (የነገሥታት ክብር) በተሰኘው የጥንት መጽሐፍ ላይ የተመሠረተ ሲሆን ይህም የታቦቱን ወደ ኢትዮጵያ መጓዝ ይተርካል።

የታቦቱ ሥፍራና መጽሐፍ ቅዱሳዊ እይታ

የቃል ኪዳኑ ታቦት መገኛ ጥያቄ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት፣ በሃይማኖት ታሪክና በእምነት ወጎች ውስጥ ትልቅ ሥፍራ ይይዛል። ስለ ታቦቱ ዕጣ ፈንታ ከሚነገሩ የተለያዩ መከራከሪያዎች መካከል፣ ታቦቱ በኢትዮጵያ ተጠብቆ ይገኛል የሚለው እምነት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ካሉ እጅግ ዘላቂና ማራኪ ትውፊቶች አንዱ ነው። ይህ እምነት የኢትዮጵያን ሃይማኖታዊ ማንነትና ቤተ ክርስቲያናዊ ቅርስ በመቅረጽ ረገድ ከፍተኛ ሚና ተጫውቷል። ሆኖም ግን፣ ጉዳዩ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ጽሁፎች፣ በታሪካዊ መዛግብትና በሥነ-ቁፋሮ (Archaeology) ማስረጃዎች ሲመዘን፣ ከታሪካዊ እውነታነት ይልቅ የእምነትና የትውፊት ጉዳይ ሆኖ ይገኛል።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ወግ፣ በተለይም እንደ ክብረ ነገሥት ባሉ ምንጮች ውስጥ፣ የቃል ኪዳኑ ታቦት በንግሥተ ሳባና በንጉሥ ሰሎሞን ልጅ በቀዳማዊ ምኒልክ አማካኝነት ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣ ይታመናል። በዚህ ትረካ መሠረት ታቦቱ ከኢየሩሳሌም ወደ ኢትዮጵያ ተዛውሮ ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በአክሱም ተጠብቆ ይገኛል። ይህ ትውፊት እውነት ቢሆን ኖሮ ለኢትዮጵያ ክርስትና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊና ባህላዊ ትርጉም ነበረው፤ ይህም ኢትዮጵያ መለኮታዊ ምስጢራትን በመጠበቅ በድነት ታሪክ ውስጥ ልዩ ሥፍራ እንዳላት ያለውን የቆየ አጉል እምነት ያጠናክር ነበር። ሆኖም ይህ ትውፊት የመነጨው ከመጽሐፍ ቅዱስ ወይም በወቅቱ ከነበሩ ታሪካዊ ምንጮች ሳይሆን በመካከለኛው ዘመን ከተጻፉ ድርሳናት ነው። ከመጽሐፍ ቅዱስ አንጻር ስለ ታቦቱ መኖር በግልጽ የተጠቀሰው የመጨረሻው ጊዜ በብሉይ ኪዳን በንጉሥ ኢዮስያስ ዘመን ነበር። በ2ኛ ዜና መዋዕል 35:3 መሠረት፣ ንጉሥ ኢዮስያስ ሌዋውያኑ ታቦቱን ሰሎሞን በሠራው ቤተ መቅደስ ውስጥ እንዲያኖሩት አዝዟል፤ ይህም በዚያን ጊዜ ታቦቱ አሁንም በኢየሩሳሌም እንደነበረ ያሳያል። ከዚህ በኋላ መጽሐፍ ቅዱሳዊው ትረካ ስለ ታቦቱ ዕጣ ፈንታ ዝምታን ይመርጣል። ቅዱሳት መጻሕፍት ታቦቱ ስለመወሰዱም ሆነ ስለመጥፋቱ አይገልጹም፤ ይህም መጨረሻው ምን እንደሆነ እንዳይታወቅ አድርጓል። ይህ ዝምታ ለተለያዩ ትርጓሜዎችና መላምቶች መነሻ ቢሆንም፣ ታቦቱ ወደ ኢትዮጵያ ስለመወሰዱ ምንም ዓይነት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ አይሰጥም።

ታሪካዊና ሥነ-ቁፋሮአዊ ማስረጃዎችም የኢትዮጵያን ይገባኛል ጥያቄ አያረጋግጡም። በ586 ዓ.ዓ (BCE) ባቢሎናውያን ኢየሩሳሌምን ከወረሩ በኋላ ታቦቱ ስለመቆየቱ የሚያሳይ ምንም ዓይነት የሥነ-ቁፋሮ ግኝት የለም። ምሁራን ስለ ታቦቱ ዕጣ ፈንታ የሚያቀርቧቸው መላምቶች በሦስት ይከፈላሉ፦
- በባቢሎን ወረራ ወቅት ሳይጠፋ አልቀረም፤
- ከርክሰት ለመጠበቅ በካህናት ተደብቋል፤
- ወይም በጊዜ ሂደት ጠፍቷል።
እነዚህ መላምቶች የታቦቱን መጥፋት ለማብራራት ቢሞክሩም፣ ታቦቱን ከኢትዮጵያ ወይም ከኢየሩሳሌም ውጭ ካለ ሌላ የተወሰነ ቦታ ጋር የሚያገናኝ የተረጋገጠ ማስረጃ ግን የላቸውም።

በርካታ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ጥቅሶች ትኩረት ከአካላዊው ታቦት ወደ ሌላ መንፈሳዊ እውነታ እንደሚዞር ይጠቁማሉ። ኤርምያስ 3:16 ወደፊት የቃል ኪዳኑ ታቦት የማይታሰብበትና የማይፈለግበት ጊዜ እንደሚመጣ ተነብዩአል፤ ይህም የእግዚአብሔር መገኘት በአንድ ቅዱስ ዕቃ ውስጥ ብቻ እንደማይወሰን ያሳያል። ይህ ሥነ-መለኮታዊ እድገት የሚያሳየው የታቦቱ አስፈላጊነት እየቀነሰ መጥቶ እግዚአብሔር በሕዝቡ መካከል በሰፊው ለሚያድርበት እውነት ሥፍራ እንደሚሰጥ ነው። ከዚህ አንጻር፣ በኋለኛው የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ ውስጥ የታቦቱ አለመኖር በአጋጣሚ ሳይሆን ሆን ተብሎ የተደረገ ሊሆን ይችላል።

የታቦቱ ጠቀሜታ በአዲስ ኪዳን

በኤርምያስ 3:16 ላይ ነቢዩ እንዲህ ይላል፦ “በዚያም ወራት... ‘የእግዚአብሔር የቃል ኪዳኑ ታቦት’ ብለው ከእንግዲህ ወዲህ አይናገሩም፤ በልባቸውም አይታሰብም፣ አያስታውሱትምም፣ አይሹትምም፣ ሌላም አይደረግም።”
ይህ ጥቅስ የታቦቱ አካላዊ መገኘት ወደፊት በሚመጣው የእግዚአብሔር የማዳን ዕቅድ ውስጥ ያንን ማዕከላዊ አስፈላጊነቱን እንደሚያጣ በግልጽ ይጠቁማል። ጽሁፉ ትኩረት የሚሰጠው ታቦቱ ስለመቀጠሉ ወይም ስለመገኘቱ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር መገኘትና ከሕዝቡ ጋር ያለው የቃል ኪዳን ግንኙነት በሚረዳበት መንገድ ላይ ስለሚመጣው ለውጥ ነው። ከክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት አንጻር፣ ይህ ሽግግር በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል በተመሠረተው አዲስ ኪዳን ተፈጽሟል። አዲስ ኪዳን የክርስቶስን መምጣት የብሉይ ኪዳን መለያ የነበረው የቃል ኪዳን ሥርዓት ማጠቃለያና ለውጥ አድርጎ ያበስረናል። ዕብራውያን 8:13 እግዚአብሔር አዲስ ኪዳን በማድረጉ ፊተኛውን እንዳሳጀው በግልጽ ይናገራል፤ ይህም ከቀድሞው ኪዳን ጋር የተያያዙ ሥርዓቶች፣ ምልክቶችና ቅዱሳን ንዋያት—ታቦቱን ጨምሮ—ለድነት አስፈላጊነታቸው እንዳበቃ ያሳያል። ስለዚህ የእምነት ትኩረት ከሚዳሰሱ አምልኮአዊ ዕቃዎች ወደ ተሻለ ኪዳን መካከለኛ ወደሆነው ወደ ክርስቶስ ራሱ ይዞራል።

ምንም እንኳን የቃል ኪዳኑ ታቦት የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን፣ ቅድስናና መገኘት መገለጫ በመሆን ጥልቅ መንፈሳዊና ምሳሌያዊ ትርጉም በብሉይ ኪዳን ጊዜ ቢኖረውም፣ አካላዊ መኖሩ ግን በክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት ውስጥ ለድነት አስፈላጊ አይደለም። አዲስ ኪዳን የእግዚአብሔር ማደሪያ በቅዱሳን ንዋያት ወይም ቦታዎች ብቻ እንዳልተወሰነ፣ ይልቁንም በክርስቶስና በአማኞች ውስጥ በሚያድረው በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት እንደተገለጠ ደጋግሞ ያረጋግጣል (ዮሐ 1:14፤ ዕብ 9:11–12)። በመሆኑም በኋለኛው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ታሪክ ውስጥ የታቦቱ አለመኖር ሥነ-መለኮታዊ ጉድለት ሳይሆን፣ ሆን ተብሎ የተደረገ የማዳን ሂደትነጸብራቅ ነው። ከዚህ አንጻር፣ የቃል ኪዳኑ ታቦት በአዲሱ ኪዳን ዘመን እንደ አንድ አስፈላጊ አካላዊ እውነታ ሳይሆን፣ በዋናነት እንደ ጥላ (typological) እና ሥነ-መለኮታዊ ምልክት ያገለግላል። ዘላቂ እሴቱ ያለው በሚያመለክተው እውነት ላይ እንጂ በሚገኝበት ቦታ ላይ አይደለም። ስለ ታቦቱ አካላዊ መገኛ የሚደረጉ ክርክሮች—በኢትዮጵያ ይሁን ወይም በሌላ ቦታ—በባህልና በታሪክ ረገድ የሚስቡ ቢሆኑም፣ ድነትና መለኮታዊ መገኘት በማንኛውም ቁስ ሳይሆን በኢየሱስ ክርስቶስ ሙሉ በሙሉ እንደተፈጸሙ የሚገልጸውን መሠረታዊ ክርስቲያናዊ ግንዛቤ አይለውጡትም።