ክህደት

በቤተክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የክህደት ጥያቄ የትምህርት ጉዳይ ብቻ ሆኖ አያውቅም። ይልቁንም ጥያቄው ሁልጊዜ ጥልቅ የሆነ የእረኝነት፣ የቤተክርስቲያን አንድነት እና የደህንነት ጉዳይ ነው። አዲስ ኪዳን የሐሰት ትምህርትን እንደ ቀላል ችግር ሳይሆን፣ የወንጌልን ትክክለኛነት እና የእግዚአብሔርን ሕዝብ መንፈሳዊ ደህንነት አደጋ ላይ የሚጥል ከባድ ስጋት አድርጎ ያቀርበዋል።

ክህደት የሚባለው ማንኛውም የሥነ-መለኮት ልዩነት ሳይሆን፣ መሠረታዊ የሆኑ የክርስትና መርሆችን፣ በተለይም ወንጌልን እንዲሁም የእግዚአብሔርንና የክርስቶስን ማንነት የሚገልጹ አስተምህሮዎችን ሆን ብሎ መካድ ወይም ማጣመም ነው። ይህ ጽሑፍ በሥነ-መለኮት እና በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ የወንጌላዊያንን የክህደት ግንዛቤ ያብራራል፤ በክህደት እና በሥነ-መለኮታዊ ስህተት መካከል ያለውን ልዩነት ይለያል፤ እንዲሁም ክህደት በመሠረቱ ራሱን ወንጌልን ማበላሸት እንደሆነ ያስረዳል።

ክህደት በሃሳብ ልዩነት፣ በባህላዊ መግለጫ ወይም በቤተ እምነት ብዝሃነት አይገለጽም። ይልቁንም ክህደት ማለት ለእውነተኛ ክርስትና እምነት አስፈላጊ የሆኑትን ዋና ዋና አስተምህሮዎች አውቆ፣ በጽናት አለመቀበል ወይም መለወጥ ነው። እነዚህ አስተምህሮዎች በዘፈቀደ የተመረጡ ሳይሆኑ፣ ግልጽ ከሆነው የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት የተወሰዱ እና በታሪካዊ የቤተክርስቲያን የእምነት መግለጫዎች ውስጥ የተጠቃለሉ ናቸው።

"ሃይሬሲስ" (hairesis) የተሰኘው የግሪክ ቃል መጀመሪያ ላይ "ምርጫ" ወይም "ቡድን" (ሐዋ 24፡14) የሚል ትርጉም ነበረው፤ ነገር ግን በአዲስ ኪዳን ውስጥ ግልጽ የሆነ አሉታዊ ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም ይዟል። እንደ 2 ጴጥሮስ 2፡1 ባሉ ጥቅሶች ውስጥ፣ ክህደት ቤተክርስቲያንን የዋጃትን ጌታ የሚክዱ ትምህርቶችን በስውር ስለሚያስገባ "ጥፋት" ተብሎ ተገልጿል። ስለዚህ ወንጌላዊያን ክህደት የሚከተሉትን ነገሮች እንደሚያካትት ያጎላሉ፦

• ጽናት፦ የአንድ ጊዜ አለመረዳት ሳይሆን፣ በጥፋት ላይ መጽናት።
• ሆን ብሎ ማድረግ፦ እርማትን እና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርትን አለመቀበል።
• መሠረታዊ ጉዳዮች፦ ለደህንነት እና ለክርስቲያናዊ ማንነት ማዕከላዊ የሆኑ አስተምህሮዎች።

እያንዳንዱ የሥነ-መለኮት ስህተት ክህደት አይደለም

ሁሉም የሥነ-መለኮት ስህተቶች ክህደት እንዳልሆኑ መገንዘብ አስፈላጊ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ በክርስቶስ አካል ውስጥ የተለያዩ የመንፈሳዊ ብስለት ደረጃዎች እንዳሉ ይቀበላል (ሮሜ 14:1፤ 1 ቆሮ 3:1-3)። ክርስቲያኖች በሚከተሉት ጉዳዮች ላይ በቅንነት ሊለያዩ ይችላሉ፦ የጥምቀት ሥርዓት፣ የቤተክርስቲያን አስተዳደር፣ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታዎች፣ የመጨረሻው ዘመን የጊዜ ሰሌዳዎች። እነዚህ ልዩነቶች አስፈላጊ ቢሆኑም፣ በሁለተኛ ወይም በሦስተኛ ደረጃ አስተምህሮዎች ምድብ ውስጥ ይወድቃሉ። የወንጌላዊያን ሥነ-መለኮት እነዚህን ልዩነቶች "ክህደት" ብሎ ከመፈረጅ ይቆጠባል፤ ምክንያቱም እንዲህ ማድረግ የክርስቶስን አካል አንድነት ስለሚሰብር እና መጽሐፍ ቅዱስ ካስቀመጠው ገደብ ማለፍ ስለሚሆን ነው።

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ልዩነት በግልጽ ያሳያል። በሮሜ 14 ላይ አከራካሪ በሆኑ ጉዳዮች ላይ የተለያየ እምነት እንዲኖር ሲፈቅድ፣ በገላትያ 1:6-9 ግን ወንጌል ራሱ ሲለወጥ የማይናወጥ መስመር ያሰምራል። ይህ ንፅፅር አንድ ወሳኝ መርህ ይገልጻል፡- የሥነ-መለኮታዊ ፍርድ ጥብቅነት ከአስተምህሮው ክብደት ጋር መመጣጠን አለበት። ስህተት ክህደት የሚሆነው ከዳርቻዊ ጉዳዮች ይልቅ የክርስትናን እምነት እምብርት ሲመታ ነው።

ዋና ዋና አስተምህሮዎች እና ድንበር

የመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮ

መጽሐፍ ቅዱስ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተጻፈና የበላይ ሥልጣን ያለው ነው (2 ጢሞ 3:16-17)። ክህደት የሚመጣው መጽሐፍ ቅዱስ ለሰው ልጅ ወግ፣ ለግል መገለጥ ወይም ለግላዊ ስሜት ተገዥ ሲሆንና ሥልጣኑ ሲሻር ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ለእምነትና ለተግባር የመጨረሻ መለኪያ ካልሆነ፣ ለአስተምህሮ መዛባት በሩ ይከፈታል።

የእግዚአብሔር አስተምህሮ (ሥላሴ)

አንድ አምላክ በሦስት አካላት — አብ፣ ወልድ እና መንፈስ ቅዱስ — መሆኑን የሚገልጸው መጽሐፍ ቅዱሳዊ መገለጥ መሠረታዊ ነው (ማቴ 28:19፤ 2 ቆሮ 13:14)። በመለኮት ውስጥ ያለውን አካላዊ ልዩነት የሚክድ ወይም የወልድን ወይም የመንፈስ ቅዱስን ፍጹም አምላክነት የሚያሳንስ ማንኛውም ትምህርት ክህደት ነው፤ ምክንያቱም የእግዚአብሔርን ማንነት እንደገና ስለሚተረጉም ነው።

የክርስቶስ ማንነት እና ሥራ

ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው ነው የሚለው ምስክርነት እውነተኛ ነው (ዮሐ 1:1, 14፤ ቆላ 2:9)። እንደ አሪየስ (Arianism) ወይም ዶሴቲዝም (Docetism) ያሉ ታሪካዊ ክህደቶች ውድቅ የተደረጉት የክርስቶስን አዳኝነት ጥያቄ ውስጥ ስለሚከቱ ነው። ክርስቶስ እውነተኛ አምላክ ካልሆነ እግዚአብሔርን ሊገልጥ አይችልም፤ እውነተኛ ሰው ካልሆነ ደግሞ ሰውን ሊቤዥ አይችልም።

ደህንነት በጸጋ ብቻ

ደህንነት በክርስቶስ ብቻ፣ በእምነት ብቻ፣ በጸጋ ብቻ የሚገኝ ነው። ኤፌሶን 2:8-9 የሰውን ጥረት በግልጽ ያስወጣል፦ ደህንነት የእግዚአብሔር ስጦታ እንጂ የሥራ ውጤት አይደለም። ለማጽደቅ መሠረት እንዲሆን የሰውን ብቃት፣ ሃይማኖታዊ ሥርዓትን ወይም የሥነ-ምግባር ውጤትን የሚጨምር ማንኛውም ሥርዓት ወንጌልን መሠረታዊ በሆነ መልኩ ይለውጣል፤ ስለዚህም በክህደት ውስጥ ይወድቃል።

ክህደት ወንጌልን መበላሸት ነው

ክህደት ወንጌልን ያበላሸዋል፤ ስህተት ግን በቀላሉ ወንጌልን አለመረዳት ሊሆን ይችላል። ይህ ልዩነት የቃላት ጨዋታ ሳይሆን ሥነ-መለኮታዊ ነው። በ1 ቆሮንቶስ 15:1-4 ወንጌል ክርስቶስ ስለ ኃጢአታችን እንደሞተ፣ እንደተቀበረ እና በሦስተኛው ቀን እንደተነሳ የሚገልጽ ታሪካዊ እና አዳኝ አዋጅ ነው። ለምሳሌ "የብልጽግና ወንጌል" የሚባለው ክርስቶስን በቀጥታ አይክድም፤ ነገር ግን ደህንነትን ወደ ቁሳዊ በረከት እና ራስን ወደ ማርካት ያዞራል። በዚህም በስውር መስቀሉን በስኬት፣ ንስሐን ደግሞ በአዎንታዊ አነጋገር ይተካል። በአንጻሩ፣ አንድ አማኝ አስቸጋሪ ጥቅስን ባይረዳ ወይም ትክክል ያልሆነ ሥነ-መለኮታዊ አገላለጽ ቢጠቀም፣ ዋናው የወንጌል እውነት እስካልተነካ ድረስ በስህተት ውስጥ ሊሆን ይችላል እንጂ በክህደት ውስጥ አይደለም።

ክህደት ብዙ ጊዜ "ትክክል" ይመስላል

ከክህደት በጣም አደገኛ ባህርያት አንዱ ብዙ ጊዜ ራሱን እንደ ክርስትና አቅርቦ መቅረቡ ነው። ኢየሱስ የሐሰት ነቢያት "የበግ ለምድ ለብሰው" እንደሚመጡ አስጠንቅቋል (ማቴ 7:15)። የሐዋርያት ስጋት በዋነኝነት ክርስቶስን ከሚክዱ አረማውያን ሳይሆን፣ የክርስትናን ቃላት እየተጠቀሙ የክርስትናን እውነት ከሚያጣምሙ ትምህርቶች ጋር ነበር። ጳውሎስ የቆሮንቶስ ሰዎች "ሌላ ኢየሱስን" እና "ሌላ ወንጌልን" ለሚሰብኩ ሐሰተኛ ሐዋርያት እንዳይሸነፉ ያስጠነቅቃል (2 ቆሮ 11:3-4)። ቀጥተኛ እምነት የሚለካው በቃላት ሳይሆን በትርጉም ነው። "ኢየሱስ" የሚለውን ስም መጠቀም ለመጽሐፍ ቅዱሳዊው ክርስቶስ ታማኝ መሆንን አያረጋግጥም። ስለሆነም በስሜታዊ መሳብ፣ በካሪዝማቲክ ሥልጣን ወይም በቁጥር ብልጫ ላይ ሳይሆን፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ ጥንቃቄ የተሞላበት አስተምህሮታዊ መለየት ያስፈልገናል።

እረኝነት እና የቤተክርስቲያን አንድነት

የቤተክርስቲያን እረኞች በአደራ የተቀበሉትን "መልካሙን አደራ" በታማኝነት የመጠበቅ ታላቅ መንፈሳዊ ኃላፊነት ተጥሎባቸዋል (2 ጢሞ. 1፥14)። ይህ አደራ አብያተ ክርስቲያናት የእግዚአብሔርን ቃል እውነተኛ ትምህርት በፅናት እንዲያስተምሩ ብቻ ሳይሆን፣ እውነትን የሚቃወሙትንና የሚያጣምሙትን በምክንያትና በማስረጃ እንዲረቱ ያዝዛል (ቲቶ 1፥9)። ይህ የእውነት ጥበቃ የቤተክርስቲያንን ጤናማነት እና የመንጋውን ደህንነት ለመጠበቅ የሚደረግ ዋነኛ ተልዕኮ ነው። ይሁን እንጂ ይህ ጥበቃና እርማት የሚከናወንበት መንገድ ከቃሉ ይዘት ባልተናነሰ መልኩ ወሳኝ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ማንኛውም ዓይነት እርማት በትሕትና፣ በትዕግሥትና በፍቅር ሊከናወን እንደሚገባ በጥብቅ ያሳስባል (2 ጢሞ. 2፥24-26)። የእርማቱ ቀዳሚ ግብ ግለሰቡን ማሳጣት ሳይሆን፣ የሚቻል ከሆነ በንስሐ ወደ እውነት እንዲመለስና እንዲታደስ መርዳት ነው፤ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ ደግሞ መንጋውን ከስሕተት ተፅዕኖ መጠበቅን ታሳቢ ያደርጋል።

በዘመናችን የቤተክርስቲያን ተግሣጽ ብዙ ጊዜ ችላ የሚባል ተግባር ቢሆንም፣ ክህደትና ስሕተት በጽናትና ያለ ንስሐ በሚቀጥሉበት ጊዜ ግን ተግሣጽን ተግባራዊ ማድረግ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ግዴታ ነው (ቲቶ 3፥10-11)። ይህ ሥርዓት የቤተክርስቲያንን ቅድስና ለመጠበቅና ሌሎችም እንዳይሰናከሉ ለማድረግ የሚወሰድ የመጨረሻ አማራጭ እንጂ የጥል መገለጫ አይደለም። እውነትን ከፍቅር ጋር አጣጥሞ መጓዝ ለቤተክርስቲያን ጤናማ እድገት መሠረታዊ ቁልፍ ነው።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቶች፡ ክህደትን መለያ

ቤተክርስቲያን ያለ አስተምህሮ ፈተና ኖራ አታውቅም። ገና ከጥንት ጀምሮ፣ የእግዚአብሔር ሕዝብ ከውጭ ከሚመጣ ተቃውሞ ብቻ ሳይሆን፣ ከተገለጠው እውነት የውስጥ መዛባት ጋር ሲጋፈጡ ኖረዋል። መጽሐፍ ቅዱስ በወጥነት እንደሚመሰክረው፣ የሐሰት ትምህርት ለቃል ኪዳን ታማኝነት፣ ለቅዱስ ሕይወት እና ለደህንነት እጅግ አደገኛ ከሆኑ ስጋቶች አንዱ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ክህደትን ለመለየት፣ ለመቃወም እና ለማረም ግልጽ እና ቀጣይነት ያለው መመሪያ ይሰጣል።

ዘዳግም 13:1-5 — ሐሰተኛ ነቢያት

ይህ ክፍል የሐሰት ትምህርትን ከሚዳስሱ የመጀመሪያዎቹ እና ግልጽ ከሆኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች አንዱ ነው። ይህ ክፍል፣ ምልክት ወይም ተአምር እያደረጉ ሕዝቡ ሌላ አማልክትን እንዲከተሉ የሚጠሩ ነቢያትን ወይም ሕልም አላሚዎችን ይመለከታል። ማስጠንቀቂያው እጅግ ጥብቅ ነው፡- ምልክቱ ቢፈጸም እንኳ፣ ትምህርቱ ከእግዚአብሔር የሚያርቅ ከሆነ ውድቅ መደረግ አለበት። እውነት የሚለካው በኃይል፣ በልምምድ ወይም በተፈጥሮ በላይ በሆኑ ክስተቶች ሳይሆን፣ ለእግዚአብሔር ፈቃድ ባለው ታማኝነት ነው። ዘዳግም 13 የሐሰት ትምህርት የቃል ኪዳን ታማኝነት መፈተሻ መሆኑን ያሳያል። ክህደት የአእምሮ ስህተት ብቻ ሳይሆን የቃል ኪዳን ክህደት ነው። በሃይማኖታዊ ቋንቋ ቢሸፈንም እንኳ፣ ታማኝነትን ከእውነተኛው አምላክ ወደ ሌላ ሥልጣን ያዞራል።

ኢሳይያስ 8:20 — መገለጥ የእውነት መለኪያ

ይህ ነቢያዊ አዋጅ የወጣው በመንፈሳዊ ግራ መጋባት፣ በፖለቲካዊ ጭንቀት እና መናፍስት ጠሪዎችን በመጠየቅ ልምምድ ውስጥ ለነበረው ሕዝብ ነው። ኢሳይያስ የእግዚአብሔርን የተገለጠ ቃል ፍጹም ሥልጣን በማረጋገጥ እነዚህን ተግባራት ይቃወማል። ይህ ጥቅስ ክህደትን ለመለየት ሁለተኛውን መሠረታዊ መለኪያ ያስቀምጣል፦ ማንኛውም ትምህርት ከተገለጠው የእግዚአብሔር ቃል ጋር መጣጣም አለበት። "ሕግ እና ምስክር" የሚለው ሐረግ የእግዚአብሔርን የቃል ኪዳን መመሪያ እና ነቢያዊ መገለጥ ያመለክታል። ከዚህ መገለጥ የሚያፈነግጥ ማንኛውም መልእክት ጎደሎ ብቻ ሳይሆን፣ መለኮታዊ ብርሃን የሌለው ተብሎ ይገለጻል።

የኢየሱስ ትምህርት

በማቴዎስ 7:15-23 ላይ ኢየሱስ እጅግ አሳሳቢ ማስጠንቀቂያ ሰጥቷል፦ "የበግ ለምድ ለብሰው ከሚመጡባችሁ በውስጣቸው ግን ነጣቂ ተኩላዎች ከሆኑ ከሐሰተኞች ነቢያት ተጠበቁ።" ይህ ትምህርት የተሰጠው የተራራው ስብከት ማጠቃለያ ላይ ሲሆን፣ ኢየሱስ በእውነተኛ ጽድቅ እና በውጫዊ ሃይማኖተኝነት መካከል ያለውን ልዩነት ያሳየበት ነው። ከዚህ ክፍል ጥቂት ወሳኝ ነጥቦች ይወጣሉ፦ አንደኛ፣ ሐሰተኛ ነቢያት አሳሳች የሚሆኑት ጻድቅ መስለው ስለሚቀርቡ ነው። አደጋቸው እግዚአብሔርን በግልጽ በመቃወማቸው ሳይሆን፣ የእርሱን ፈቃድ በስውር በማጣመማቸው ነው። ሁለተኛ፣ ኢየሱስ መለየት (discernment) አማራጭ ሳይሆን አስፈላጊ መሆኑን ያሳስባል። አማኞች "ተጠበቁ" ተብለው ታዘዋል፣ ይህም ንቃትን እና ሥነ-መለኮታዊ ፍርድን ይጠይቃል።

ኢየሱስ በመቀጠል ሐሰተኛ ነቢያት በ"ፍሬያቸው" እንደሚታወቁ ያብራራል። በዚህ አውድ ውስጥ፣ ፍሬ ማለት የሥነ-ምግባር ባህርይ ብቻ ሳይሆን፣ የአብን ፈቃድ መከተል ነው። ቁጥር 21-23 ላይ ብዙዎች የነቢይነት ሥልጣን፣ ተአምራት የማድረግ ኃይል እና የአገልግሎት ስኬት አለን እንደሚሉ፣ ነገር ግን ዓመፅን (ህግ አልባነትን) ስለሚለማመዱ ውድቅ እንደሚደረጉ ያስጠነቅቃል። ማቴዎስ 24:24 ላይ ደግሞ ኢየሱስ ሐሰተኛ ክርስቶሶች እና ሐሰተኛ ነቢያት እንደሚነሱ፣ ቢቻላቸውም "የተመረጡትን እንኳ እስኪያሳስቱ ድረስ" ታላላቅ ምልክቶችን እና ድንቆችን እንደሚያሳዩ አስጠንቅቋል። ይህ ጥቅስ መንፈሳዊ እውነተኝነት በተአምራት ሊለካ ይችላል የሚለውን አስተሳሰብ ይገዳደራል፤ ኢየሱስ ምልክቶች እና ድንቆች ከሐሰት ትምህርት ጋር አብረው ሊሄዱ እንደሚችሉ በግልጽ ያስተምራል።

የሐዋርያት ማስጠንቀቂያዎች

ገላትያ 1:6-9 — ሌላ ወንጌል፡ መጀመሪያ ከተሰበከው ወንጌል ውጭ ሌላ የሚሰብክ ሰው ወይም መልአክ ቢኖር "የተረገመ" ይሁን ይላል። ይህ ጽሑፍ ወንጌል ራሱ የቀጥተኛ እምነት የመጨረሻ ድንበር ነው። በገላትያ የነበረው ስህተት፣ ለመጽደቅ በእምነት ላይ የሕግ ሥራን መጨመር ነበር። ይህ ጭማሪ ትንሽ ቢመስልም፣ የጸጋን ምንነት መሠረታዊ በሆነ መልኩ ለውጦታል።

2 ጴጥሮስ 2:1 — የጥፋት ክህደት፡ ሐዋርያው ጴጥሮስ ሐሰተኞች መምህራን "የጥፋት ክህደትን" በስውር እንደሚያስገቡ፣ የዋጃቸውንም ጌታ እንኳ እንደሚክዱ ያስጠነቅቃል። ክህደት ብዙ ጊዜ የሚገባው በስውር ነው፤ ራሱን እንደ ስህተት አያስተዋውቅም፣ ይልቁንም ቀስ በቀስ በማኅበረሰቡ ውስጥ እምነትን ይለውጣል።

1 ዮሐንስ 2:22-23 — ስለ ክርስቶስ ያለው ድንበር፡ ሐዋርያው ዮሐንስ ኢየሱስ ክርስቶስ መሆኑን መካድ የሐሰተኛው ክርስቶስ ትምህርት መለያ እንደሆነ ይገልጻል። ወልድን መካድ አብን ወደ ማጣት ያደርሳል፣ ምክንያቱም የእግዚአብሔር ራስ-መገለጥ ከክርስቶስ ማንነት የማይነጠል በመሆኑ ነው።

ይሁዳ 3-4 — ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ፡ የይሁዳ መልእክት ስለ ክህደት ለቀረበው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምስክር ተገቢ ማጠቃለያ ይሰጣል። ይሁዳ አማኞች "ለቅዱሳን አንድ ጊዜ ፈጽሞ ስለ ተሰጠች እምነት" እንዲጋደሉ ያሳስባቸዋል፤ ምክንያቱም የተወሰኑ ሰዎች በስውር ገብተው የእግዚአብሔርን ጸጋ ለሴሰኝነት እየለወጡት ነበር።

መሠረታዊ አስተምህሮዎች እና ድንበሮች

የወንጌላዊያን ክርስትና የሚለካው በሃይማኖታዊ ስሜት፣ በሥነ-ምግባር እሴቶች ወይም በመንፈሳዊ ተሞክሮ ብቻ ሳይሆን በተገለጠ እውነት ነው። የዚህ እውነት እምብርት ደግሞ መሠረታዊ የሆኑ አስተምህሮዎች ስብስብ ነው — እነዚህም የክርስትና እምነት ማንነቱን እና አዳኝ ኃይሉን የሚያጣባቸው ድርድር የማይደረግባቸው ትምህርቶች ናቸው። እነዚህ አስተምህሮዎች መጽሐፍ ቅዱሳዊ ክርስትናን ከሥነ-መለኮታዊ መዛባት እና ከግልጽ ክህደት የሚለዩ የቀጥተኛ እምነት (orthodoxy) ድንበሮች ሆነው ያገለግላሉ። መሠረታዊ አስተምህሮዎችን የመለየት ዓላማ ቡድናዊነትን ወይም ለሕግ መገዛትን ለማስፋፋት አይደለም። ይልቁንም ወንጌልን ለመጠበቅ፣ የቤተክርስቲያንን ምስክርነት ለመንከባከብ እና ለእግዚአብሔር መገለጥ ታማኝ ሆኖ ለመገኘት ነው።

የመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮ፦ መሪነት እና ሥልጣን

መጽሐፍ ቅዱስ የሰው ሃይማኖታዊ ጽሑፍ ብቻ ሳይሆን የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት ቃል ነው። በ2 ጢሞቴዎስ 3:16 "የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ" የሚለው ቃል መለኮታዊ ምንጩንና ሥልጣኑን ያመለክታል። ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ለእምነት እና ለተግባር መመሪያ፣ አስገዳጅ እና በቂ ነው። የመጽሐፍ ቅዱስን የበላይ ሥልጣን አለመቀበል ወደ አስተምህሮ አለመረጋጋት መምራቱ አይቀሬ ነው። የሚከተሉት ነጥቦች እንደ ክህደት ይለያሉ፦ መጽሐፍ ቅዱስ መለኮታዊ መንፈስ ያለበት እና በእርሱ መሪነት መጻፍን መካድ፤ መጽሐፍ ቅዱስን ከሌሎች የሥልጣን ምንጮች ጋር እኩል ማድረግ፤ መጽሐፍ ቅዱስን ከውጫዊ አስተሳሰቦች ጋር እንዲስማማ አድርጎ መተርጎም።

የእግዚአብሔር አስተምህሮ፦ ሥላሴ

በክርስቲያን እምነት ማዕከል እግዚአብሔር በባሕርይ አንድ፣ በአካል ሦስት — አብ፣ ወልድ እና መንፈስ ቅዱስ — ነው። ኢየሱስ በአብ፣ በወልድ እና በመንፈስ ቅዱስ "ስም" (በነጠላ) እንዲያጠምቁ ማዘዙ አንድነቱን እና የሦስቱን አካላት ልዩነት ያሳያል (ማቴ 28:19)። የሥላሴን ማንነት መካድ እግዚአብሔር ማን እንደሆነ እና እንዴት እንደሚያድን መካድ ነው። የሥላሴ አስተምህሮ የክህደት ዓይነቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦ ሞዳሊዝም (Modalism) — በአካላት መካከል ያለውን ልዩነት በመካድ አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ ጊዜያዊ መገለጫዎች ብቻ ናቸው ይላል፤ አርዮሳዊነት (Arianism) — የወልድን ፍጹም አምላክነት በመካድ ክርስቶስን እንደ ፍጡር ያቀርባል፤ ሰብኦርዲኔሽን (Subordinationism) — በአካላት መካከል ያለውን እኩልነት ያሳንሳል።

የክርስቶስ አስተምህሮ፦ የኢየሱስ ማንነት እና ሥራ

ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው ሆኖ በአንድ አካል ያለ መቀላቀል፣ ያለ መለወጥ እና ያለ መከፋፈል መኖሩን ማመን አስፈላጊ ነው። ዮሐንስ 1:1 እና 14 ዘላለማዊ አምላክነቱን ("ቃሉም እግዚአብሔር ነበረ") እና እውነተኛ ሰውነቱን ("ቃሉም ሥጋ ሆነ") ያውጃሉ። ደህንነት በክርስቶስ ማንነት ላይ የተመሠረተ በመሆኑ ይህ ምስክርነት መሠረታዊ ነው። ድርድር የማይደረግባቸው የክርስቶስ እውነቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦ በድንግል መወለድ (መለኮታዊ ተነሳሽነት)፣ ከኃጢአት ነጻ የሆነ ሕይወት (ንጹሕ መሥዋዕት)፣ በአካል ከሙታን መነሳት (በኃጢአትና በሞት ላይ የተገኘ ድል)።

የደህንነት አስተምህሮ

አንድ ሰው የሚጸድቀው በጸጋ ብቻ፣ በእምነት ብቻ፣ በክርስቶስ ብቻ ነው። ኤፌሶን 2:8-9 የሰውን ጥረት በግልጽ ያስወጣል፦ ደህንነት የእግዚአብሔር ስጦታ እንጂ የሥራ ውጤት አይደለም። የደህንነት አስተምህሮ መዛባቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦ የሰውን ሥራ ለማጽደቅ መሠረት ማድረግ፣ የሥርዓተ አምልኮ ተግባራትን (sacraments) በራሳቸው የሚያድኑ አድርጎ መውሰድ፣ በእግዚአብሔር ዘንድ ተቀባይነት ለማግኘት የሥነ-ምግባር ብቃትን እንደ ቅድመ ሁኔታ ማስቀመጥ።

የወንጌል አስተምህሮ፦ ምትካዊ የማስተስረያ መሥዋዕት

ወንጌል ሲበይን ወንጌል የሥነ-ምግባር መሻሻል ወይም የማኅበራዊ ለውጥ መልእክት አይደለም። በ1 ቆሮንቶስ 15:1-4 መሠረት ክርስቶስ ስለ ኃጢአታችን እንደሞተ፣ እንደተቀበረና እንደተነሳ የሚገልጽ ታሪካዊ አዋጅ ነው። የዚህ አዋጅ ልብ "ምትካዊ መሥዋዕትነት" ነው — ክርስቶስ በእኛ ፋንታ ሞተ። መስቀሉን መካድ እንደ ክህደት፣ የመስቀሉን አስፈላጊነት ወይም በቂነት የሚክድ ማንኛውም ትምህርት ክህደት ነው። ይህም መስቀሉን እንደ ሥነ-ምግባር አርአያነት ብቻ ማየትን፣ ኃጢአትን እንደ ማኅበራዊ ወይም ሥነ-ልቦናዊ ችግር ብቻ መቁጠርን፣ እና ደህንነት ያለ መሥዋዕት ሊገኝ ይችላል ብሎ ማስተማርን ያካትታል። ያለ ምትካዊ መሥዋዕት ወንጌል ወደ ግል ጥረት ወይም ወደ ሕግጋት ይቀየራል። መስቀሉ የአማራጭ ምልክት ሳይሆን የማዳን ተግባር ወሳኝ ነጥብ ነው።

ታሪካዊ ክህደቶች

በክርስትና ታሪክ ውስጥ "ታሪካዊ ክህደቶች" የሚለው ርዕሰ ጉዳይ፣ ቤተክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነቶችን ለመጠበቅና ለመተርጎም ያደረገችውን ረጅም ትግል የሚያሳይ ወሳኝ መስክ ነው። "ክህደት" (Heresy) የሚለው ቃል በመሠረቱ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊና ከኦርቶዶክሳዊ (ቀጥተኛ) ትምህርት ያፈነገጠ፣ የወንጌልን ዋና ፍሬ ነገር የሚንድ አስተምህሮን ለመግለጽ ጥቅም ላይ ይውላል። እነዚህ ትምህርቶች በቤተክርስቲያን ታሪክ ውስጥ በተለያዩ ዘመናት ብቅ እያሉ የክርስትናን መሠረት፣ በተለይም የክርስቶስን ማንነትና የአምላክን አንድነት (ሥላሴን) ሲፈታተኑ ቆይተዋል። የእነዚህ ክህደቶች መፈጠር ለቤተክርስቲያን አሉታዊ ተጽዕኖ ቢኖረውም፣ በሌላ በኩል ግን አማኞች ስለ እምነታቸው ጥልቅ ምርምር እንዲያደርጉና ግልጽ የሆነ የዶክትሪን መግለጫ እንዲያዘጋጁ ምክንያት ሆኗል።

የክርስቶስ ማንነት ክህደቶች

የክርስቶስ ማንነት ትምህርት የክርስትና ሥነ-መለኮት ልብ ነው። ስለ ክርስቶስ ማንነት የሚፈጠር ስህተት በቀጥታ ወደ ደህንነት ትምህርት ስህተት ይመራል። በዚህ ምክንያት ቤተክርስቲያን ገና ከመጀመሪያዎቹ ክፍለ ዘመናት ጀምሮ ኢየሱስ ክርስቶስ ማን እንደሆነ የሚገልጸውን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምስክርነት የሚያጣምሙ ትምህርቶችን አጥብቃ ተቃውማለች።

አርዮሳዊነት

በ4ኛው ክፍለ ዘመን በአርዮስ አማካኝነት የተነሳው ይህ ትምህርት፣ በቤተክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ትልቁን የነገረ-መለኮት ቀውስ ያስከተለ ክህደት ነው። አርዮሳዊነት ክርስቶስን (ወልድን) ከአብ በታች የሆነና "የተፈጠረ ፍጡር" አድርጎ ያቀርበዋል። የአርዮስ ዋነኛ መከራከሪያ "ወልድ ያልነበረበት ጊዜ ነበር" የሚል ሲሆን፣ ይህም ክርስቶስ ከአብ ጋር ያለውን ዘላለማዊ ህልውና እና በባሕርይ መተካከል የሚክድ ነው። ለዚህ ስህተት ቅዱሳት መጻሕፍት የሚሰጡት ምላሽ ግልጽ ነው። በዮሐንስ 1፥1 ላይ "በመጀመሪያ ቃሉ ነበረ... ቃሉም እግዚአብሔር ነበረ" በማለት ክርስቶስ ጊዜ ሳይፈጠር የነበረና ራሱ አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል። በቆላስይስ 2፥9 ላይ "በእርሱ የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና" በማለት፣ ክርስቶስ ከፊል አምላክ ወይም አነስተኛ ፍጡር ሳይሆን ፍጹም አምላክ መሆኑን ይገልጻል። ዕብራውያን 1፥3 ወልድን "የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ" በማለት ከአብ ጋር ያለውን ትክክለኛ መተካከል ያሳያል።

የአርዮሳዊነት ስህተት በታሪክ ብቻ ተወስኖ የሚቀር ሳይሆን፣ የክርስትናን መሠረት የሚንድ ከባድ አንድምታ አለው፦ ክርስቶስ ፍጡር ከሆነ፣ ውስን የሆነ ፍጡር ወሰን የሌለውን አምላክ ፍጹም አድርጎ ሊገልጥ አይችልም። ነገር ግን "እኔን ያየ አብን አይቷል" (ዮሐ 14፥9) የሚለው ቃል ክርስቶስ ፍጹም መለኮታዊ መገለጫ መሆኑን ያረጋግጣል። ትልቁ አደጋ ያለው በድኅነት አስተምህሮ ላይ ነው። የሰው ልጅ ኃጢአት ወሰን የሌለው አምላክ ላይ የተደረገ በመሆኑ፣ ለኃጢአቱ የሚቀርበው ካሳ ወሰን የሌለው መሆን አለበት። ክርስቶስ ፍጡር ከሆነ፣ የእርሱ መሥዋዕትነት የሰውን ልጅ ከእግዚአብሔር ጋር ለማስታረቅ የሚያስችል መለኮታዊ ዋጋ አይኖረውም ነበር። ስለዚህ የክርስቶስ አምላክነት ለድነታችን ዋስትና ነው።

ዶሴቲዝም (Docetism)

"ዶሴቲዝም" የሚለው ስያሜ "ዶኬኦ" (dokeō) ከሚለው የግሪክ ቃል የመጣ ሲሆን ትርጉሙም "መምሰል" ወይም "መታየት" ማለት ነው። ይህ አስተምህሮ ክርስቶስ በእውነት ሰው ሆኖ ወደዚህ ዓለም አልመጣም፤ ይልቁንም እንደ ጥላ ወይም እንደ መንፈስ "ሰው መስሎ" ብቻ ታየ ብሎ ያስተምራል። የዚህ ስህተት መነሻ "ቁስ አካል (Matter) በባሕርዩ ክፉ ነው፤ መንፈስ ደግሞ በባሕርዩ ቅዱስ ነው" የሚለውና በወቅቱ የነበረው የግኖስቲኮች የፍልስፍና ተጽዕኖ ነው። ሐዋርያው ዮሐንስ ይህንን ስህተት አስቀድሞ በመረዳት "ኢየሱስ ክርስቶስ በሥጋ እንደ መጣ የማይታመን መንፈስ ሁሉ ከእግዚአብሔር አይደለም" (1 ዮሐንስ 4፥2-3) በማለት የክርስቶስን ሰው መሆን መካድ የክርስቶስ ተቃዋሚ መንፈስ ምልክት እንደሆነ ገልጿል። ዕብራውያን 2፥14 "ልጆቹ በሥጋና በደም ስለሚካፈሉ፥ እርሱ ደግሞ በሞት ላይ ሥልጣን ያለውን በሞቱ እንዲሽር... በዚያው ተካፈለ" በማለት የክርስቶስ ሰው መሆን ለቤዛነት ሥራው አስፈላጊ መሆኑን ያረጋግጣል።

ክርስቶስ "ሰው መስሎ" ብቻ ከታየ፣ የክርስትና እምነት መሠረት የሆኑት የሚከተሉት ነጥቦች ዋጋ ያጣሉ፦ እውነተኛ መታዘዝ፦ ክርስቶስ እንደ ሰው በፈተና ውስጥ አልፎ ለእግዚአብሔር መታዘዙ (ፊልጵስዩስ 2፥8) እውነተኛ ሊሆን የሚችለው እውነተኛ ሰብአዊ ባሕርይና ፈቃድ ሲኖረው ብቻ ነው። የመተካት መርህ፦ ክርስቶስ በእኛ ፋንታ ሊሞት የሚችለው የሰው ልጅን ወክሎ ሲቀርብ ነው። እርሱ እውነተኛ ሰው ካልሆነ፣ የሰው ልጅን ወክሎ ሊሰቃይ ወይም ሊሞት አይችልም፤ በመሆኑም የእኛ ድኅነት ከንቱ ይሆናል። የትንሣኤ ተስፋ፦ የክርስቶስ ትንሣኤ የሰውነታችን መታደስና የሙታን ትንሣኤ በኩር ነው። እርሱ ሰው ሆኖ ካልተነሳ፣ የእኛም ትንሣኤ ተስፋ አይኖረውም።

ሞዳሊዝም (Modalism)

ለሞዳሊዝም እግዚአብሔር አንድ አካል ብቻ ሲሆን ራሱን በተለያየ ጊዜ እንደ አብ፣ እንደ ወልድ ወይም እንደ መንፈስ ቅዱስ ይገልጣል ብሎ ያስተምራል። ይህ ትምህርት የአንድ አምላክ እምነትን ለመጠበቅ ቢሞክርም፣ በመለኮት ውስጥ ያሉትን ዘላለማዊ አካላዊ ልዩነቶች ግን ይክዳል። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ አብን፣ ወልድንና መንፈስ ቅዱስን በአንድ ጊዜ የሚኖሩ የተለዩ አካላት አድርጎ ያቀርባቸዋል። በኢየሱስ ጥምቀት ወቅት ወልድ ይጠመቃል፣ አብ ከሰማይ ይናገራል፣ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ እንደ ርግብ ይወርዳል (ማቴ 3:16-17)። ወልድና አብ አንድ አካል ከሆኑ አብ ወልድን አልላከውም፣ ወልድም ለአብ አልታዘዘም ማለት ነው። ይህም ቤተክርስቲያን ውድቅ የምታደርገው ክህደት ነው።

የደህንነት ክህደቶች

በደህንነት ትምህርት ላይ የሚፈጠሩ ስህተቶች በቀጥታ የወንጌልን ልብ ይመታሉ። ፔላጂያዊነት (Pelagianism) — "ሰዎች ራሳቸውን ማዳን ይችላሉ" የሚል፤ በ5ኛው ክፍለ ዘመን በፔላጂየስ የተጀመረው ይህ ትምህርት፣ ውርሻ ኃጢአትን (original sin) በመካድ፣ የሰው ልጅ ያለ እግዚአብሔር ጸጋ ሕጉን የመጠበቅና ደህንነትን የማግኘት ተፈጥሮአዊ ችሎታ አለው ብሎ ያስተምራል። መጽሐፍ ቅዱስ ግን ይህንን ሃሳብ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ያደርጋል። ሮሜ 3:10-12 ማንም ጻድቅ እንዳልሆነ ይገልጻል፤ ኤፌሶን 2:1-5 ደግሞ የሰው ልጅ "በበደሉና በኃጢአቱ ሙት" እንደሆነ ይናገራል። የሰው ልጅ ራሱን ማዳን ከቻለ የመስቀሉ አስፈላጊነት ይቀራል።

ሴሚ-ፔላጂያዊነት (Semi-Pelagianism) — "ጸጋ ይረዳል እንጂ የግድ አይደለም" የሚል፤ ይህ ትምህርት ለደህንነት መነሻው የሰው ፈቃድ እንጂ የእግዚአብሔር ቀዳሚ ተነሳሽነት አይደለም ይላል። ፕሮቴስታንት ይህንንም ውድቅ ያደርጋል፤ ምክንያቱም ደህንነት ሙሉ በሙሉ የእግዚአብሔር ጸጋ ውጤት እንጂ የሰው ውሳኔ ውጤት አይደለም (ዮሐ 1:12-13፤ ኤፌ 2:4-9)።

የዘመናችን የክህደት ዓይነቶች

ጥንታዊ ክህደቶች ዛሬም በአዲስ መልክ ብቅ እያሉ ነው። የብልጽግና ወንጌል (Prosperity Gospel) — ይህ ትምህርት እግዚአብሔር ለሚያምኑ ሰዎች የገንዘብ ብልጽግናን፣ አካላዊ ጤንነትንና ስኬትን ዋስትና ይሰጣል ይላል። ወንጌላዊያን ፕሮቴስታንቶች ይህንን እንደ ክህደት ይቆጥሩታል፤ ምክንያቱም ደህንነትን በቁሳዊ ነገሮች ስለሚበይንና የመስቀሉንና የመከራን ትምህርት ወደ ጎን ስለሚገፋ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ደህንነትን ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅና የኃጢአት ይቅርታ አድርጎ ነው የሚያቀርበው እንጂ የምድር ብልጽግና ዋስትና አድርጎ አይደለም (ማር 8:34-36)።

የቃለ እምነት ጽንፈኝነት (Word of Faith Extremes) — እምነትን እንደ አንድ "ተፈጥሮአዊ ኃይል" በማየት፣ አማኞች የሚፈልጉትን ነገር "በመናገር" መፍጠር ይችላሉ ብሎ ያስተምራል። ይህም የሰውን ንግግር ከእግዚአብሔር ሉዓላዊነት በላይ ከፍ ያደርጋል። ዩኒቨርሳሊዝም (Universalism) — "ሁሉም ይድናል"፤ ሰው ሁሉ በክርስቶስ ቢያምንም ባያምንም መጨረሻ ላይ ይድናል የሚል ትምህርት ነው። ይህ ትምህርት ኢየሱስ ስለ መጨረሻው ፍርድ ያስተማረውን (ማቴ 25:46) እና ደህንነት በክርስቶስ ብቻ እንደሚገኝ የሚናገረውን እውነት (ሐዋ 4:12) ይቃረናል። ውድቅ የተደረጉት ታሪካዊ ክህደቶች — ጥንታዊም ሆኑ ዘመናዊ — አንድ የጋራ ባሕርይ አላቸው፦ መሠረታዊ የሆነውን መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ያጣምማሉ፣ ወንጌልንም ያበላሻሉ።

ክህደት እና አስተምህሮታዊ ስህተት፡ አራት ደረጃዎች

ስለ ክህደት በሚደረጉ ውይይቶች ውስጥ ትልቁ አደጋ "የምድብ ግራ መጋባት" ነው። እያንዳንዱን የአስተምህሮ ልዩነት ያለ አግባብ "ክህደት" ብሎ መፈረጅ ቤተክርስቲያንን ቡድናዊ፣ ከፋፋይ እና መንፈሳዊ አምባገነን እንድትሆን ያደርጋታል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ እውነተኛ ክህደት በአንድነት ስም በቸልታ ሲታለፍ ወንጌል ለአደጋ ይጋለጣል። በክህደት፣ በአስተምህሮታዊ ስሕተት፣ በሥነ-መለኮታዊ ልዩነት እና በግል አስተያየት መካከል ጥንቃቄ የተሞላበት ልዩነት ማድረግ ከነዚህ ሁለት ጽንፎች ለመራቅ ብቸኛው መንገድ ነው።

በአዲስ ኪዳን አውድ ውስጥ፣ ለክህደት የተሰጠው ምላሽ በአጣዳፊነት እና በማያወላውል ጥብቅነት የተሞላ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ የወንጌልን ምንነት በሚለውጡት ላይ "ውጉዝ ይሁን" የሚል ከባድ የፍርድ አዋጅ ሲያውጅ (ገላ. 1፥8–9)፣ ሐዋርያው ዮሐንስ ደግሞ የወልድን ማንነት መካድ ከክርስቶስ ተቃዋሚ መንፈስ ጋር ያገናኘዋል (1 ዮሐ. 2፥22–23)። እነዚህ ሐዋርያዊ ምላሾች የሚያረጋግጡት፣ ክህደት በቤተክርስቲያን ውስጥ እንደ "አማራጭ አስተሳሰብ" ወይም እንደ "ዲሞክራሲያዊ ልዩነት" በፍጹም ልንታገሰው የማይገባ፣ ይልቁንም የመንጋውን መንፈሳዊ ሕይወት ለመጠበቅ ሲባል በቆራጥነት ሊጋለጥ የሚገባው ክስተት ነው።

በአንጻሩ፣ የአስተምህሮ ስህተት ከ"ክህደት" የሚለየው በይዘቱ ክብደት ሳይሆን በውጤቱ ላይ ነው፤ ይኸውም ስህተቱ የደህንነትን መንገድ ወይም የክርስቶስን ማንነት ለውጦ ሌላ እምነት የማይፈጥር በመሆኑ ነው። ይሁን እንጂ ስህተቱ "ክህደት አይደለም" ማለት ቀላል ነው ማለት አይደለም፤ ይልቁንም በቤተክርስቲያን መንፈሳዊ ጤና እና በተግባራዊ ክርስትና ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ሊያሳድር ስለሚችል ጥንቃቄ የተሞላበት እርማት ያስፈልገዋል። ሥነ-መለኮታዊ ልዩነት ደግሞ፣ አዲስ ኪዳን በክርስቶስ አካል ውስጥ "በአንድነት ውስጥ ያለ ብዝሃነትን" በሰፊው ያስተናግዳል፤ ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 14 ላይ እንደገለጸው፣ መሠረታዊ ባልሆኑ ጉዳዮች ላይ የሚነሱ ልዩነቶች እርስ በእርስ ለመወጋገዝ ሳይሆን፣ አንዱ ሌላውን በትዕግሥት እንዲቀበል ዕድል የሚሰጡ ናቸው። የግል አስተያየትን ወይም ባህላዊ ልምድን እንደ "አስገዳጅ አስተምህሮ" አድርጎ ማቅረብ ቤተክርስቲያንን ወደ ሕግጋት እና ወደ አላስፈላጊ መከፋፈል ይገፋታል፤ ሐዋርያው ጳውሎስ "በነፃነት ልንኖር ክርስቶስ ነፃ አወጣን" (ገላ. 5፥1) በማለት እንዳስተማረው፣ በእነዚህ ጉዳዮች ላይ ጥብቅ መሆን የእምነትን ምንነት ከማደብዘዙም በላይ አማንያን በወንጌል ውስጥ ያገኙትን መንፈሳዊ ነፃነት ይነጥቃል።

ክህደትን ለመለየት የሚያገለግል ዘዴ

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መስፈርቶች እና ሥነ-መለኮታዊ መለየት ቤተክርስቲያን ትምህርቶችን ስትመዝን የምትከተላቸው አራት ዋና ዋና መርሆች አሏት።

መጽሐፍ ቅዱስ እንደ የመጨረሻ ሥልጣን (Sola Scriptura)

ክህደትን ለመለየት እና ለመገምገም ጥቅም ላይ የሚውለው ቀዳሚው እና የመጨረሻው መመዘኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ሉዓላዊ ሥልጣን ነው። ማንኛውም ትምህርት መመዘን ያለበት በተነጠሉ እና አውዳቸውን በሳቱ ጥቅሶች ሳይሆን፣ ከመላው የመጽሐፍ ቅዱስ ምስክርነት ጋር ባለው ስልታዊ ስምምነት ነው። ክህደት በባሕርይው የሚመነጨው መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነቶችን እርስ በእርሳቸው በማላተም ነው፤ ይኸውም አንዱን እውነት አጉልቶ ሌላውን ወሳኝ እውነት ሆን ብሎ ችላ በማለት ወይም በማግለል የስነ-መለኮት መዛባትን ይፈጥራል። ቤተክርስቲያን አንድን ትምህርት "ክህደት" ከመሰየሟ በፊት፣ ትምህርቱ ከቅዱሳት መጻሕፍት አጠቃላይ መንፈስ እና ከታሪካዊቷ ቤተክርስቲያን የወል እምነት ጋር ያለውን ተቃርኖ በጥንቃቄ መመርመር ይኖርባታል።

ክርስቶስ-ማዕከላዊ መለኪያ

የማንኛውም አስተምህሮ ትክክለኛነት የመጨረሻውና ወሳኙ መፈተኛ "ክርስቶስ-ማዕከላዊነት" ነው። አንድ ትምህርት "ክርስቲያናዊ" ለመባል የክርስቶስን ስም መጥቀሱ ብቻ በቂ አይደለም፤ ይልቁንም ጥያቄው፦ "ያ ትምህርት በመጽሐፍ ቅዱሳዊው መግለጫ መሠረት የክርስቶስን ፍጹም ጌትነት፣ አዳኝነት እና መለኮታዊ ማንነት ማዕከል ያደርጋል ወይ?" የሚለው ነው። ክህደት በባሕርይው ክርስቶስን ከመካከለኛነት ሚናው በማውረድ፣ ወይንም የባሕርይ አምላክነቱንና ፍጹም ሰውነቱን በማጓደል እርሱን ወደ ዳር የመግፋት ዝንባሌ አለው። ሐዋርያው ጳውሎስ "ከክርስቶስ በቀር ሌላ መሠረት ሊመሠርት የሚችል ማንም የለም" (1 ቆሮ. 3፥11) በማለት እንዳረጋገጠው፣ ማንኛውም ትምህርት ለክርስቶስ ክብር የማይሰጥና እርሱን የማይሰብክ ከሆነ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊው እውነት የወጣ እንግዳ ትምህርት ነው።

የወንጌል ፈተና

ይህ ፈተና የሚያተኩረው፦ "ይህ ትምህርት ደህንነት በጸጋ ብቻ፣ በእምነት ብቻ እና በክርስቶስ ብቻ መሆኑን ያጸናል ወይ?" በሚለው መሠረታዊ ጥያቄ ላይ ነው። ክህደት በታሪክ ውስጥ ብዙ ጊዜ የሚታወቀው ጸጋን በቀጥታ በመካድ ሳይሆን፣ በጸጋው ላይ የሰውን ጥረት፣ ምግባር ወይም ሃይማኖታዊ ሥርዓቶችን እንደ ደህንነት ቅድመ-ሁኔታ በመጨመር የወንጌልን ንጹሕ ባሕርይ በመበረዝ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ መልእክቱ ላይ እንደገለጸው፣ በጸጋ ላይ ሕግን ወይም የሰውን ሥራ መጨመር "ሌላ ወንጌል" እንደመከተል ይቆጠራል (ገላ. 1፥6-7)። የቤተክርስቲያን ሥነ-መለኮታዊ ጥንካሬ የሚለካው፣ ድነት ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻው የእግዚአብሔር ሥራ መሆኑን አጥብቃ በመያዟና የክርስቶስን የማዳን ሥራ ብቃቱን በማወጇ ነው።

ከሐዋርያት ትምህርት ጋር ያለው ቀጣይነት

የመጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን በ"ሐዋርያት ትምህርት" ትጸና ነበር (ሐዋ 2:42)። ሐዋርያዊ መገለጥን የሚቃረን ማንኛውም "አዲስ መገለጥ" ነኝ የሚል ትምህርት ውድቅ መደረግ አለበት። የቤተክርስቲያን ኦርቶዶክሳዊነት ዋነኛው መለያ የቆመችበት መሠረት ከሐዋርያት ትምህርት ጋር ያለው የማይቋረጥ ቀጣይነት ነው። ይህ ትምህርት ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ለቅዱሳን የተሰጠ እምነት (ይሁዳ 1፥3) በመሆኑ፣ በታሪክ ሂደት ውስጥ የሚመጡ አስተምህሮዎች ሁሉ በዚህ መሠረት ላይ ሊፈተኑ ይገባል። ከሐዋርያዊ መገለጥ እና ከመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖናዊ እውነት ጋር የሚቃረን፣ "አዲስ መገለጥ" ነኝ የሚል ማንኛውም ትምህርት፣ ምንም ያህል መንፈሳዊ ቢመስልም በቤተክርስቲያን ዘንድ ተቀባይነት ሊኖረው አይገባም። ይህ የቀጣይነት መርህ ቤተክርስቲያንን ከሥነ-መለኮታዊ ግለኝነት ይጠብቃታል።

እምነትን መከላከል (Apologetics)

ክርስቲያናዊ መከላከያ (Apologetics) ቤተክርስቲያን በቅዱሳት መጻሕፍት የተጠራችበት፣ በእምነትና በምክንያታዊነት ላይ የተመሠረተ የእምነት ጥበቃ ተግባር ነው። ሐዋርያው ጴጥሮስ እንዳሳሰበው፣ አማኞች ስላላቸው ተስፋ ምክንያት ለሚጠይቋችሁ ሁሉ መልስ ለመስጠት ዘወትር የተዘጋጃችሁ ሁኑ ብሏል፤ ነገር ግን ይህ በየዋህነትና በክብር ይሁን (1 ጴጥ. 3፥15)። አፖሎጂቲክስ የአእምሮ ትዕቢት መለማመጃ ወይም ክርክርን ለማሸነፍ የሚደረግ የጉልበት ሥራ አይደለም። ይልቁንም እግዚአብሔርን ለማክበር፣ ቤተክርስቲያንን ለማነጽ እና በወደቀውና ጥያቄ በሚበዛበት ዓለም ውስጥ ለወንጌል ምስክርነት ለመስጠት በፍቅር የሚከናወን የ"እውነት አገልግሎት" ነው።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ አፖሎጂቲክስ ለይስሙላ "መቻቻል" ሲባል እውነትን አሳልፎ አይሰጥም፤ ወይም ደግሞ ለክርክር ተብሎ ፍቅርን አይሰዋም። ቅዱሳት መጻሕፍት ዘወትር እውነትንና ፍቅርን አጣምረው ይይዛሉ። ቤተክርስቲያን "እውነትን በፍቅር እንድንናገር" (ኤፌ. 4፥15) ተጠርታለች፤ ምክንያቱም ከፍቅር የተለየ እውነት ሻካራና አጥፊ ይሆናል፣ ከእውነት የተለየ ፍቅር ደግሞ ስሜታዊና አሳሳች ይሆናል። ስለሆነም፣ እውነተኛ አፖሎጂቲክስ በአስተምህሮ ግልጽነት፣ በሥነ-ምግባር ንጹሕነት እና በእረኝነት ርኅራኄ የሚታወቅ ነው። የአፖሎጂቲክስ ማዕከላዊ ተግባር በክህደት እና በአስተምህሮታዊ ስህተት መካከል ያለውን ልዩነት መለየት ነው። ይህ ልዩነት ሥነ-መለኮታዊ ጥንቃቄን፣ ለቃሉ ታማኝ መሆንንና እረኝነት ጥበብን ይጠይቃል።