ሁሉ ከእርሱና በእርሱ ለእርሱም ነውና
(ሮሜ 11፡36)

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን የከበረ ክፍል የሚጀምረው “ሆቲ” (hoti) ወይንም “ነውና” / “ምክንያቱም” በሚል አመክንዮአዊ አያያዥ ቃል ነው። ይህ ትንሽ የሚመስል ቃል፣ በቁጥር 34 እና 35 ላይ ለተነሱት ጥልቅ አነጋገራዊ ጥያቄዎች ታላቅ የምስጋና ማረጋገጫ ሆኖ ያገለግላል። “የጌታን ልብ ያወቀው ማን ነው? ወይስ አማካሪው ማን ነበር? ወይስ ብድራቱን ይመልስ ዘንድ ለእርሱ አስቀድሞ የሰጠው ማን ነው?” የሚሉት እነዚህ መለኮታዊ ጥያቄዎች፣ በሰዋዊ መከራከሪያ ሳይሆን፣ ሉዓላዊ በሆነ ነባራዊ አዋጅ ምላሽ ያገኛሉ። ነገሮች ሁሉ ከእግዚአብሔር፣ በእግዚአብሔር እና ለእግዚአብሔር ስለሆኑ፣ ማንም ፍጡር ኃያሉን አምላክ ለመምከር፣ ሐሳቡን ለመቃወም፣ ወይም ከመለኮት ዘንድ አንዳች ብድራትን (ውለታን) ለማግኘት በሚያስችለው የትዕቢት ስፍራ ላይ ሊቆም ከቶ አይችልም። በመሆኑም “ሆቲ” የሚለው ቃል፣ የሰውን ልጅ ጥያቄዎችና ትምክህት ከንቱነት፣ በእግዚአብሔር ራስን-በራስ የመቻል ዘላለማዊ ሕልውና እና ዓለም አቀፋዊ የሁሉ ነገር መንሥኤነት ላይ መሠረት በማድረግ፣ እንደ ጽኑ አያያዥ ድልድይ ሆኖ ያገለግላል።

ከቁጥር 33 የሐሳብ ፍሰት “የእግዚአብሔር ባለ ጠግነትና ጥበብ እውቀቱም” አንጻር ስንመለከተው፣ በጣም ተፈጥሯዊውና ቀዳሚው ተጠሪ እግዚአብሔር አብ መሆኑ ግልጽ ነው። ይሁን እንጂ፣ ትይዩ የሆኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ፣ በተለይም 1ኛ ቆሮንቶስ 8፥6 እና ቆላስይስ 1፥16-17፣ አንድ አስደናቂ የሥላሴ አስተምህሮ ምስጢር በዚህ ውስጥ ያስተጋባሉ። እነዚህ ሦስት መስተዋድዶች ፣ “ከ...በ...ለ...”፣ በሰዋሰዋዊ አገላለጻቸው አንድን አምላክ የሚያመለክቱ ቢሆኑም፣ በመለኮታዊ አካላት መካከል ያለውን ጥልቅ የሥራ ድርሻና ልዩነት በምስጢር ይገልጣሉ ። አብ፦ የሁሉ ነገር ምንጭና ጀማሪ (ከእርሱ)፤ ወልድ፦ መካከለኛና አድራጊ (በእርሱ)፤ መንፈስ ቅዱስ፦ ፍጥረትን ሁሉ ወደ ፍጻሜያዊ መለኮታዊ ግብ የሚያንቀሳቅስ (ለእርሱ)። ስለዚህ፣ ይህ አጭር ቁጥር የሥነ-መለኮት ሊቃውንትን አእምሮ የሚያረካ ጥልቅ ትምህርት ብቻ ሳይሆን፣ አማኙን ሁሉ አምላኩ ፊት በግምባሩ ተደፍቶ፣ "ለእርሱ ለዘላለም ክብር ይሁን፤ አሜን!" ወደሚል የሕይወት ዘመን አምልኮ የሚጋብዝ ነው።

የሰዋሰው እና የዐረፍተ-ነገር አወቃቀር ትንታኔ

በመንፈስ ቅዱስ ተነድቶ ሐዋርያው ጳውሎስ “ሁሉ ነገር” የሚለውን ኃይለ ቃል በመልእክቱ ሰሌዳ ላይ ሲያሰፍር፣ ተራ የቋንቋ ማጋነን ወይም ስሜታዊ ጩኸት አላሰማም። ይልቁንም፣ ማንም ሊገዳደረው የማይችለውን ፍጹም የሁሉን አቀፍነት አወቃቀር በመጠቀም፣ ሰማይንና ምድርን የሚያንቀጠቅጥ ታላቅ ሜታፊዚካዊ አዋጅ ማወጁ ነበር! አዎን፣ በየትኛውም የሕልውና ዳርቻ የሚገኝ፣ በሰማይም ሆነ በምድር፣ የሚታየውም ሆነ የማይታየው፣ ዙፋናትም ቢሆኑ ወይም ጌትነት፣ እያንዳንዱ ሥነ-ፍጥረት በዚህ በማይመረመረው መለኮታዊ የሦስት-እጥፍ መንሥኤነት (ከእርሱ፣ በእርሱ፣ ለእርሱ በሆነው የፍጥረት ሥርዓት) እቅፍ ውስጥ በዘላለም የተጠቀለለና የተገዛ ነው። ከዚህ ሉዓላዊ አገዛዝ ውጪ መቆም የሚችል አንዳችም ፍጡር የለም!

የዚህ ጥልቅ መንፈሳዊና የሥነ-መለኮት ማጠቃለያ የሚያርፈው፣ “ለእርሱ ክብር ይሁን!” በሚለው የድል ሐረግ ላይ ነው። ይህ ቃል ባዶ ምኞት፣ ወይም ነገሮች ቢስተካከሉ በሚል የሚነገር የሰውኛ ተስፋ አይደለም። ይልቁንም፣ ፍጹም መተማመንንና የጸና እምነትን የሚያስተጋባ የመንፈስ ማኅተም ነው። ሐዋርያው በዚህ ስፍራ፣ የሰው ልጆች ወይም ነገሥታት ሊላበሱት ስለሚችሉት ተራ ክብር አልተናገረም፤ እርሱ እያመለከተ ያለው ያንን ወደር የለሽ፣ ማንም ሊቀርበው በማይችል ብርሃን የሚኖረውን ልዩ የመለኮት ግርማ ነው! በባሕርዩ ልዕልና፣ በዘላለማዊ ሕልውናውና በሚያከናውናቸው አስደናቂ የድነት ሥራዎቹ መብት ብቻ፣ ለእርሱና ለእርሱ ብቻ የተገባውን፣ ሙሉ የመለኮታዊ ክብር ሚዛን በአጽንዖት ያውጃል። ይህ የሁሉ ነገር መነሻ፣ ደጋፊና ፍጻሜ ለሆነው ለታላቁ ንጉሥ ፣ ፍጥረት ሁሉ በአንድ ድምፅ የሚያውጀው የዘላለም እውነት ነው!

የሮም ቤተ ክርስቲያን እና የጳውሎስ ሁኔታ

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን የከበረ መልእክት ያቀናበረው፣ በሦስተኛው የሚስዮናዊ ጉዞው ወቅት በቆሮንቶስ ከተማ ሆኖ ነው (በ56-57 ዓ.ም. ገደማ)። ልቡ በወንጌል እሳት እየነደደ ዐይኖቹ ወደ ሮም፣ ከዚያም አልፎ እስከ ስፔን ድረስ የጌታን ስም ለማድረስ ይናፍቁ ነበር (ሮሜ 15፥22-29)። በወቅቱ በሮም የነበረችው የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን፣ ከአይሁድና ከአሕዛብ ወገን በጸጋው የተጠሩ አማኞችን በአንድነት ያቀፈች ነበረች። ይሁን እንጂ የዚህች ጉባኤ ታሪክ እጅግ ውስብስብ ነበር፤ በንጉሥ ቀላውዴዎስ አዋጅ (በ49 ዓ.ም.) አይሁድ ከሮም ከተማ እንዲባረሩ መደረጉ፣ ከዚያም የጥቂት ዓመታት የስደት ቆይታ በኋላ በኔሮ ዘመን ወደ ቀድሞ ስፍራቸው መመለሳቸው፣ በማኅበረሰቡ መካከል ከባድ የሥነ-መለኮትና የርስ በርስ መስተጋብር ውጥረትን ፈጥሮ ነበር።ይህ ታሪካዊና የዘር መደበላለቅ፣ በአማኞች ልብ ውስጥ የከበዱ ጥያቄዎችን አጫረ፦ የአይሁድ የኦሪት ሕግ አጠባበቅ በጸጋው ወንጌል ፊት ስፍራው ምንድን ነው? እስራኤል በድነት ታሪክ ውስጥ ያላት ተስፋ በእርግጥ አብቅቷልን? አሕዛብንስ አስገብቶ ያካተተው ወንጌል፣ እግዚአብሔር ለአብርሃም ዘር የገባውን ተስፋ እንዴት ሊፈጽም ይችላል? ማኅበሩ በእነዚህ ሥነ-መለኮታዊ ማዕበሎች ክፉኛ ይናወጥ ነበር።

ከምዕራፍ ዘጠኝ እስከ አሥራ አንድ ባለው ጥልቅ የመንፈስ ቅዱስ መገለጥ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ እነዚህን ተግዳሮቶች ፊት ለፊት ይጋፈጣል። በዚህ ስፍራ ጳውሎስ ስለ ቅድመ-ውሳኔ በደረቀና ግምታዊ በሆነ አካዳሚያዊ ንድፈ-ሐሳብ ውስጥ እየተንሳፈፈ አልነበረም፤ ይልቁንም፣ "ወንጌሉ እግዚአብሔር ለእስራኤል የገባውን የቃል ኪዳን ታማኝነት አፍርሷል" ከሚለው የሰዎች ትችት፣ የልዑልን ጽድቅና የማይታጠፍ ታማኝነት በጀግንነት እየተከላከለ ነው! የዚህ ታላቅ ሙግት የድል ማሳረጊያ የሆነው የሮሜ 11፥33-36 የምስጋና ክፍል፣ የመለኮትን ረቂቅ ጥበብ የሰው ልጅ ወደሚረዳው ጠባብ የአእምሮ ሚዛን ዝቅ ማድረግን አጥብቆ ይቃወማል። ይህ የውዳሴ ቃል፣ ልክ በኢዮብ መጽሐፍ (ምዕራፍ 38-41) እግዚአብሔር ከዐውሎ ነፋስ ውስጥ ሆኖ በግርማው እንደተናገረው መለኮታዊ ንግግር ነው! አዎን፣ የሰው ልጅ አእምሮ ያመነጫቸውን ጥያቄዎችና ትዕቢቶች ሁሉ፣ በማይደረስበት የመለኮት ጥበብና ኃይል ፍጹም ልዕልና ድምጥማጣቸውን በማጥፋት፣ ፍጡርን በፈጣሪው ፊት በግምባሩ የሚያስደፋ የክብር አዋጅ ነው!

ሮሜ 11፡33-36 - መዝሙራዊ ክፍል

የሐዋርያው ጳውሎስ የሮሜ መልእክት (ምዕራፍ 11፥33-36) ልዩ የሆነ የሥነ-ጽሑፍ ክፍል፣ አጭር መዝሙር ወይም የምስጋና ግጥም ነው። የሥነ-መለኮት ሊቃውንት ይህንን ክፍል በጥንቃቄ እንደተዋቀረ ስርዓተ-አምልኮ አድርገው ይገልጹታል። ይህ የከበረ መዝሙር ሦስት ዓበይት አካላትን በውስጡ አቅፏል፦ የመለኮትን ባሕርያት የሚያደንቅ አጋኖ (ቁ. 33)፦ በጥበቡና በእውቀቱ ጥልቀት መደነቅን ያሳያል።መለኮታዊ አነጋገራዊ ጥያቄዎች (ቁ. 34-35)፦ ከብሉይ ኪዳን (ከኢሳይያስ 40፥13 እና ከኢዮብ 41፥11) የተቀዱ፣ የሰውን አቅም አልባነት የሚያሳዩ ጥያቄዎች ናቸው። የእምነት መግለጫ የሆነው የምስጋና አዋጅ (ቁ. 36)፦ ፍጥረትን ሁሉ በእግዚአብሔር እግር ሥር የሚያስገዛ የድል ድምፅ።

ይህ መዝሙራዊ ውቅር፣ በሮም ለነበረችው ቤተ ክርስቲያን ከአይሁድ ምኩራብ ሥርዓተ-አምልኮም ሆነ ከጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የጋራ የጸሎት ልምምድ እጅግ የተለመደ የሕይወት ዜማ ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስ ያንን ሁሉ የረቀቀ የሥነ-መለኮት ክርክርና የሐሳብ ፍልሚያ፣ በደረቅ ስልታዊ ማጠቃለያ ሳይሆን፣ ጉባኤውን ሁሉ በሚያሳትፍ የጋራ የአምልኮ ተግባርና የውዳሴ መሥዋዕት እንዲያጠናቅቅ አስችሎታል።

በዚህ ክፍል ውስጥ የነገረ-መለኮት ምሁራንን እጅግ የሚያስደንቀው፣ የቁጥር 33-36 ሥነ-ጽሑፋዊ አወቃቀር በቁጥር 36 ላይ ከሚገኙት ሦስት የመስተዋድድ ሐረጎች ጋር ያለው ጥልቅና ድንቅ ቁርኝት ነው። ይህ አወቃቀር በተገላቢጦሽ ቅደም ተከተል የሚያስተጋባ የመንፈስ ቋንቋ ነው፦

የእግዚአብሔር ጥበብና እውቀት (ቁ. 33)፦ ይህ ከሁሉ ነገር መነሻ ከሆነው የመለኮት ምንጭ (“ከእርሱ”) ጋር በጥልቀት ይጣመራል።

የማይመረመሩት ፍርዶቹና ያልታወቁት መንገዶቹ (ቁ. 33ለ)፦ ይህ ደግሞ እግዚአብሔር በታሪክ ማዕበል ውስጥ ሁሉን ከሚገዛውና ከሚያስተዳድረው አድራጊነቱ (“በእርሱ”) ጋር ይዛመዳል።

ማንም ሊመክረው ወይም ሊሰጠው እንደማይችል የሚሞግቱት ጥያቄዎች (ቁ. 34-35)፦ ማንም ፍጡር መለኮታዊውን ግብ በራሱ አቅም ሊመራው እንደማይችልና፣ ዓላማው ሁሉ ወደ እርሱ ፍጻሜ (“ለእርሱ”) የሚያመራ መሆኑን ያረጋግጣሉ። ስለዚህ፣ ቁጥር 36 ለዚህ የከበረ መዝሙራዊ ክፍል አጠቃላይ የትርጓሜ ቁልፍ ነው። መላው የፍጥረት ጅረት ከእግዚአብሔር ፈልቆ፣ በእግዚአብሔር ተደግፎ፣ ተመልሶ ወደ እግዚአብሔር ባሕር የሚፈስ መሆኑን በማሳየት፤ የሥነ-መለኮት ፍጻሜው ጥልቅ ውዳሴና አምልኮ መሆኑን በኃይል ያውጃል!

"ከእርሱ"፡ እግዚአብሔር እንደ ምንጭ እና መነሻ

"ከእርሱ" የሚለው ሐረግ እንደ ታላቅ የሥነ-ፍጥረት አዋጅ ሆኖ ያገለግላል፤ ይኸውም፦ ሥነ-ፍጥረት በሞላ፣ ማለቂያ የሌለው ጽንፈ ዓለም፣ የሰው ልጅ ነፍስ፣ የዘመናት ታሪክ፣ አልፎ ተርፎም ድነት ራሱ , የመጨረሻ ምንጫቸውና መሠረታቸው ያለው በእግዚአብሔር ሕልውናና ፈቃድ ውስጥ ብቻ ነው። ከዚህም የተነሳ፣ ጽንፈ ዓለሙ የተዋቀረበት አንዳችም ዓይነት ቅድመ-መንሥኤ፣ የጥሬ ዕቃ ክምችት፣ ወይም ከእግዚአብሔር ጋር አብሮ የነበረ መርህ የለም። በዚህ ኃይለ ቃል ውስጥ በጥልቀት የተሰወረው ጽንሰ-ሐሳብ፣ መላው የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ከምንም ስለመፍጠር ከሚያውጁት እውነት ጋር ፍጹም ስምምነት አለው (ዘፍጥረት 1፥1ን ከዕብራውያን 11፥3)።

የእስራኤል እንደ ኪዳን ሕዝብ መመረጥ፣ የአሕዛብ በጸጋ ወደ በረቱ መጠራት፣ የልብ መደንደንና የመለኮት ምሕረት፣ እንዲሁም አሁን ያለው የቀረው ቅሬታና ወደፊት የሚሆነው ታላቁ መታደስ ፤ ይህ ሁሉ የሚመነጨው ምንም ውጫዊ ተጽዕኖ ከሌለበት ከእግዚአብሔር ሉዓላዊ ፈቃድ ብቻ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 9፥16 ላይ፣ የሰው ልጅ መዳን "ከሚወድ ወይም ከሚሮጥ አይደለም፣ ከሚምር ከእግዚአብሔር ነው እንጂ" በማለት ይህንን መርህ አስቀድሞ በጽኑ መሠረት ላይ አቁሞታል። እንግዲህ በምዕራፍ 11፥36 ላይ የሚገኘው ይህ ሐረግ፣ ያንን መለኮታዊ የጸጋ መርህ ከድነት ሥነ-መለኮት ጠባብ ክበብ አውጥቶ፣ መላውን የሕልውና መዋቅር ወደሚያቅፍ ዓለም አቀፋዊ እውነት ያሰፋዋል። ከዚህ የጸጋ ምንጭና መለኮታዊ ጅማሮ ውጪ፣ ራሱን ችሎ ሊቆም፣ ሊደገፍ ወይም ግቡን ሊመታ የሚችል አንዳችም ፍጡር የለም!

ለዚህ ጥልቅ የአዲስ ኪዳን አገላለጽ፣ በብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ በርካታ ጽኑ መሠረቶች ይገኛሉ። ለምሳሌ፣ በመጽሐፈ ዜና መዋዕል ቀዳማዊ 29፥14 ላይ የሚገኘው የንጉሥ ዳዊት ጸሎት፦ "ሁሉ ከአንተ ዘንድ ነውና፥ ከአንተም የተቀበልነውን ሰጥተንሃል"። ይህ ጸሎት በዕብራውያን የአምልኮ ትውፊት ውስጥ ከጳውሎስ ቃል ጋር እጅግ ቀጥተኛ የሆነ የቃላትና የሐሳብ ትይዩነትን ያቀርባል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ነቢዩ ኢሳይያስ በጣዖት አምልኮ ላይ ያቀረበው ተከታታይ የሥነ-መለኮት ተቃውሞ (ከኢሳይያስ ምዕራፍ 40 እስከ 48)፣ የእስራኤል አምላክ ነገሮች ሁሉ ከእርሱ የሆኑ ብቸኛ የሁሉ ፈጣሪ መሆኑን ሲያረጋግጥ፤ የአሕዛብ አማልክት ግን ከንቱ የሰው እጅ ሥራዎች ናቸው በሚለው ጥልቅ የይገባኛል አዋጅ ላይ ያርፋል። በመሆኑም፣ "ከእርሱ" የሚለው አገላለጽ በመሠረታዊነት የጣዖት አምልኮን ሥር ነቅሎ የሚጥል የብቸኛ አምላክነት አዋጅ ነው፦ ምክንያቱም የመጨረሻውን የመነሻ ሕልውና ክብርና ሥልጣን፣ ለሕያው እግዚአብሔር ብቻ ይሰጣልና!

"በእርሱ"፡ እግዚአብሔር እንደ ደጋፊና መካከለኛ መንሥኤ

“በእርሱ / በእርሱ በኩል” የሚለው መስተዋድድ፣ ፍጹም መሣሪያነትን፣ መለኮታዊ አድራጊነትን ፣ ወይም መካከለኛነትን ይገልጻል። ይህ ቃል እንደ ሥነ-ፍጥረት አዋጅ ሲታይ፣ የፍጥረት ሕልውና በእግዚአብሔር መጀመሩን ብቻ ሳይሆን፣ አጠቃላይ የፍጥረተ-ዓለሙ ቀጣይ ጉዞ ፣ መደገፉ፣ መተዳደሩ፣ እንዲሁም ወደታለመለት መግቦታዊ ግብ መመራቱ የሚከናወነው በዚሁ መለኮታዊ አድራጊነት መሆኑን አበክሮ ያረጋግጣል። ይህ አስተምህሮ፣ "እግዚአብሔር ዓለምን ፈጥሮ እንደ ሠዓት ሞልቶ ትቶታል" የሚለውን የዲኢዝም (Deism) ፍልስፍና ሥር-ነቅሎ የሚጥል ነው። ይልቁንም፣ ንቁ፣ ቀጣይነት ያለው፣ እና ግላዊ የሆነውን የእግዚአብሔርን መግቦት (Providence) ያውጃል። ጽንፈ-ዓለሙ በራሱ አቅም ቆሞ አይዘልቅም፤ ይልቁንም፣ በማያቋርጥ መለኮታዊ ተግባር አማካይነት፣ በየቅጽበቱ በሕልውና መዳፍ ውስጥ ተደግፎ ይገኛል!

የዚህ መስተዋድድ ክርስቶሳዊ ጥልቀት፣ በአዲስ ኪዳን ትይዩ ክፍሎች ውስጥ ፍንትው ብሎ ይወጣል። በዮሐንስ ወንጌል 1፥3 ላይ፣ “ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም” ተብሎ ተጽፏል። በቆላስይስ 1፥17 ላይ ደግሞ፣ ክርስቶስ “ከሁሉ በፊት ነው፥ ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል (ተያይዟል)” ሲል፣ ወደ ዕብራውያን 1፥2-3 ስንመጣ ወልድ “በእርሱ ደግሞ ዓለማትን የፈጠረበት” እና “ሁሉንም በሥልጣኑ ቃል የሚደግፍ” መሆኑን እናነባለን። በመሆኑም፣ የአዲስ ኪዳን የሎጎስ (የቃል) ሥነ-መለኮት፣ ይህንን ሐረግ በተለይም ቅድመ-ሕልውና ካለው ከእግዚአብሔር ወልድ ጋር በማያያዝ ይጠቀመዋል። ይህ እውነት ለሐዋርያው ጳውሎስም ሆነ ለመላው ሐዋርያዊ ማኅበረሰብ፣ መለኮታዊው የፍጥረትና የታሪክ መካከለኛነት፣ ከክርስቶስ ማንነት ጋር በማይነጣጠል መለኮታዊ ኅብረት የተሳሰረ መሆኑን በብርቱ ያጸናል። የፈጠረውም በክርስቶስ በኩል ነው፤ ታሪክንም የሚደግፈው በእርሱው በኩል ነው።

ወደ ሮሜ 9-11 ቀጥተኛና ጥልቅ ዐውደ-ጽሑፍ ስንመለስ፣ የ “በእርሱ” አገላለጽ፣ የሰውን ልጅ አእምሮ የሚያደናግረውን የድነት ታሪክ ውስብስብነት በሚያስደንቅ ሁኔታ ይፈታዋል። የፈርዖን ልብ መደንደን፣ የአሕዛብ ወደ ኪዳኑ መካተት፣ የእስራኤል ከፊልና ጊዜያዊ መደንደን፣ እንዲሁም በመጨረሻው ዘመን የሚሆነው የአሕዛብ ሙላትና የእስራኤል ሁሉ መዳን ፤ ይህ ሁሉ ምስጢር ዝም ብሎ የተፈጠረ ምስቅልቅል (Chaos) ወይም የታሪክ አጋጣሚ ሳይሆን፣ በመለኮት ጥበብ የሚመራ የጸጋ ሂደት ነው። አዎን፣ እግዚአብሔር እነዚህን እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ የሚመስሉ የታሪክ እንቅስቃሴዎችን ሁሉ፣ ወደ አንድ የከበረ የድነት ፍጻሜ የሚያቀናጅ መለኮታዊ አድራጊ ነው! የወንጌል ሚስዮናዊ ስብከት ራሱ የዚሁ “በእርሱ በኩል” የሆነ የጸጋ መገለጫ ነው። ሐዋርያው በሮሜ 10፥14 ላይ፦ “እንግዲህ ባላመኑበትስ እንዴት አድርገው ይጠሩታል? ባልሰሙትስ እንዴት ያምናሉ? ያለ ሰባኪስ እንዴት ይሰማሉ?” በማለት እንዳወጀው፣ የእግዚአብሔር የሕይወት ቃል በሰው መልእክተኞች (በሰባኪያን) በኩል የሚጓዘው፣ በትክክል እግዚአብሔር ታሪክንና የድነትን ሥራ በሁለተኛ ደረጃ መንሥኤዎችና አድራጊዎች በኩል ሉዓላዊ በሆነ መንገድ ስለሚያስተዳድር ነው። ታሪክ ሁሉ በእርሱ እጅ ነው፤ ድነትም ሁሉ በእርሱ በኩል፣ በእርሱም ጥበብ ይፈጸማል!

"ለእርሱ"፡ እግዚአብሔር እንደ ፍጻሜያዊ እና የዘመን መጨረሻ ግብ

በሮሜ 11፥36 ላይ ከሰፈሩት ሦስት ዓበይት ማረጋገጫዎች ውስጥ፣ ምናልባትም እጅግ ጥልቅ የሆነ ፍልስፍናዊና ሥነ-መለኮታዊ ምሥጢር ያዘለው ይህ ክፍል ነው፦ ነገሮች ሁሉ ከእግዚአብሔር የሚመነጩና በእርሱ የሚደገፉ ብቻ ሳይሆኑ፣ የመጨረሻ ፍጻሜያቸውና ዘላለማዊ ዓላማቸው እርሱ ሆኖ፣ ወደ እርሱ የሚጓዙ ናቸው። ይህ አዋጅ፣ ጽንፈ-ዓለም እንዲሁ በከንቱ የሚባዝን ዓላማ የለሽ ሥርዓት፣ ወይም መፍትሔ እንደሌለው አሳዛኝ ተውኔት ፣ አሊያም ራሱን በራሱ በሚያሽከረክር ዝግ ሥርዓት ውስጥ የተጠመደ አለመሆኑን ያረጋግጣል። ይልቁንም፣ ወደ መለኮታዊው የክብር ሙላት የሚያመራ፣ ሆን ተብሎ የተዘጋጀ ፣ የተሟላ የፍጻሜ-ዓላማ እንቅስቃሴ መሆኑን አበክሮ ያውጃል።

ይህ አገላለጽ፣ በሮም ለነበረችው ቤተ ክርስቲያን ማኅበርም ሆነ "የእግዚአብሔር ተስፋዎች ከሽፈዋል" በሚል የጥርጥር ማዕበል ውስጥ ለሚናወጥ ለማንኛውም አማኝ ጥልቅ ነፍሳዊ ጭንቀት፣ ጽኑ የሆነ መለኮታዊ ምላሽ ይሰጣል፦ አዎን፣ የሰው ልጅ ታሪክ ትክክለኛ መዳረሻ ወዳለው አቅጣጫ እየተጓዘ ነው!በጸጋው ወደ ኪዳኑ የገቡት አሕዛብ እና ወደፊት ወደ ቀደመ ክብሯ የምትመለሰው እስራኤል፣ እርስ በርስ የሚፎካከሩ የድነት ፕሮጀክቶች ሳይሆኑ፤ በአንድ ታላቅ የዘመን መጨረሻ መለኮታዊ ዓላማ ውስጥ የተሰባሰቡ እንቅስቃሴዎች ናቸው። ይህ ዓላማ ደግሞ፣ በዳነው ሥነ-ፍጥረት ውስጥ የመለኮታዊ ክብር ሙላት ፍንትው ብሎ እንዲታይ ማድረግ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 11፥25-32 ላይ የገለጠው “ምስጢር” ጊዜያዊው የእስራኤል መደንደን አሕዛብን ለማስገባት ማገልገሉ፣ ይህም በተራው እስራኤልን በቅንዓት በማስነሳት ወደ መጨረሻው ድነት ማምራቱ ፣ የ "ለእርሱ"ን አቅጣጫ ሲያስተውሉ ብቻ ሊገነዘቡት የሚችሉት ጥልቅ የመለኮት የጥበብ ንድፍ ነው። አጠቃላዩ የታሪክና የድነት ሂደት፣ በዓለም አቀፋዊ የምሕረት መገለጫ አማካይነት፣ እግዚአብሔርን ወደ ማክበር የሚያመራ ልዩ የጸጋ ጎዳና ነው።

የዚህን አገላለጽ ታሪካዊ ዳራ ስንመረምር፣ ትይዩ የሆኑ የነፃ-አስተሳሰብ (Stoic) ፍልስፍና አገላለጾች ይገኛሉ፤ እነዚህም “ዔይስ ሴ” (ወደ አንተ) ወይም “ዔይስ ቶ ሄን” (ወደ አንዱ) የሚሉትን ቃላት በመጠቀም፣ የሥርዓተ-ፍጥረት መመለስን ወይም ዳግም መወለድን ያመለክታሉ። ይኸውም፣ በመጨረሻ ፍጥረት ሁሉ ወደ መለኮታዊው መርህ ተመልሶ እንደሚዋጥ የሚያሳይ ነው። ነገር ግን ሐዋርያው ጳውሎስ፣ ይህንን "ሁሉ አምላክ ነው" የሚለውን የፓንቴይዝም ዕይታ አጥብቆ ይቃወመዋል! በሮሜ 11፥36 ላይ ያለው "ለእርሱ"፣ ፍጥረት በእግዚአብሔር ባሕር ውስጥ መሟሟቱን የሚያሳይ ሳይሆን፤ የተለየ ሆኖ የተፈጠረው ፍጥረት፣ በልዩ ሁኔታ የተገለጠውን ፈጣሪውን ለማምለክ የሚያደርገው የፍጻሜ-ዓላማ፣ ያም ታላቅ ውዳሴ ነው። ይህንንም እውነት በዮሐንስ ራእይ ምዕራፍ 4 እና 5 ላይ በሚገኘው የዘመን መጨረሻ ትዕይንት ላይ በግልጽ እናየዋለን፤ አራቱ ሕያዋን ፍጥረታት፣ ሃያ አራቱ ሽማግሌዎች፣ እንዲሁም በሰማይና በምድር ያሉ ፍጥረታት ሁሉ በዙፋኑና በበጉ ፊት ሲሰግዱ፣ የ "ለእርሱ" አገላለጽ ሕያውና ትረካዊ አፈጻጸም ሆኖ እናገኘዋለን። ይኸውም፦ ፍጥረታት ሁሉ ማንነታቸውንና ፍጡርነታቸውን ሳያጡ በእግዚአብሔር ዙሪያ ይሰባሰባሉ፤ አክሊላቸውንም በመጣል ፍጹሙን ክብር ለእርሱ ብቻ ይሰጣሉ!

የእግዚአብሔር ማንነት፡ ግላዊ ፍጹምነት

የሮሜ 11፡36 ኃይለ-ቃል በቀኖናዊ ዐውዱ ሲመረመር፣ እግዚአብሔርን እንደ ‘ፍጹም ግላዊ ሕልውና’ አድርጎ ያቀርበዋል። ይህ ሥነ-መለኮታዊ ምደባ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን አምላክ፣ በፍልስፍናዊ አይዲያሊዝም ከሚንጸባረቀው ስሜት-አልባ ከሆነው የፍጹምነት ዕሳቤ፣ እንዲሁም በክፍት ቴይዝም ከሚታየው ግላዊ ነገር ግን ውስን ከሆነው የአምላክ አስተምህሮ በእጅጉ ይለየዋል። በጽሑፉ ላይ ሦስቴ የተደጋገሙት "እርሱ" የሚሉት ተውላጠ-ስሞች መለኮታዊውን ግላዊ ማንነት ያረጋግጣሉ፦ የሁሉ ነገር ምንጭ፣ አስገኚ (መካከለኛ) እና ግብ የሆነው አምላክ ረቂቅ መርህ ፣ ኃይል ወይም ሐሳብ ሳይሆን፤ ሊታወቅ፣ ሊመለክ እና በግልጽ "ጌታ" ተብሎ ሊጠራ የሚችል ሕያውና ግላዊ ሕልውና ነው። በማጠቃለያው ላይ የሰፈረው "አሜን" የሚለው ቃል፣ በሚያመልከው ህዝብ የሚቀርብ ግላዊ የእምነት አዋጅ እንደመሆኑ፣ የእግዚአብሔርን ግንኙነታዊ ገጽታ አጉልቶ ያሳያል። ስለሆነም፣ ይህ የእግዚአብሔር ባለ ሦስት-እጥፍ መንሥኤነት አዋጅ፣ ሜታፊዚካዊ ንድፈ-ሐሳብ ሳይሆን፣ ለግላዊው አምላክ የሚቀርብ ጥልቅ የእምነት ምስክርነት ነው።

በተመሳሳይ ጊዜ እግዚአብሔርን የሕልውና ሁሉ መሠረት ፣ ያለ እርሱ ምንም ሊኖር፣ ሊደገፍ ወይም ግቡን ሊመታ የማይችል ነባራዊ ፍጹም መሆኑን ያረጋግጣል። ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮትን ከፓነንቴይዝም (እግዚአብሔር ከሁሉ ይበልጣል ግን ሁሉም በእርሱ ውስጥ ነው) እና ከፓንቴይዝም (እግዚአብሔር እና ዓለም አንድ ናቸው) ይለየዋል። ይህ አገላለጽ እግዚአብሔርን በራሱ ልዩ ምድብ ውስጥ ያስቀምጠዋል፦ እርሱ ከሌሎች ሕልውናዎች መካከል አንዱ አይደለም፣ ወይም በሕልውና ሰንሰለት ውስጥ ከፍተኛው ሕልውና አይደለም፣ ነገር ግን ሌሎች ሕልውናዎች ሁሉ ከእርሱ፣ በእርሱ፣ እና ለእርሱ የሆኑበት አንዱና ብቸኛው አምላክ ነው። ጳውሎስ ምንም ዓይነት የፍልስፍና ቃላትን ሳይጠቀም ነገር ግን እጅግ የላቀ በሆነ የአንደበተ-ርቱዕነት ኃይል፣ በሮሜ 11፡36 አስደናቂ ማጠቃለያ በኩል ያስተላልፈዋል።

የእግዚአብሔር ባሕርይ፡ ጥበብ እና ጥልቀት

በሮሜ 11፡33-36 የሚገኘው መዝሙራዊ ክፍል፣ መለኮታዊ ባሕርያትን በጥልቅ በማድነቅ ይከፈታል፦ "የእግዚአብሔር ባለ ጠግነትና ጥበብ እውቀቱም እንዴት ጥልቅ ነው፤ ፍርዱ እንዴት የማይመረመር ነው፣ ለመንገዱም ፍለጋ የለውም" (ቁ. 33)። በዚህ ዐውድ ሦስት መሠረታዊ መለኮታዊ ባሕርያት ተጠቅሰዋል፤ እነርሱም ባለጠግነት፣ ጥበብ፣ እና እውቀት ናቸው። እግዚአብሔር የነገሮች ሁሉ መነሻ ምንጭ እንደ መሆኑ መጠን ከእርሱ የሚፈሰው አንዳች ነገር ሁሉ፣ ወሰን-አልባ በሆነ ጥበቡ፣ ተደራሽ ባልሆነ እውቀቱና በማያልቅ ባለጠግነቱ የሚገለጽ ነው። በመሆኑም፣ ይህ መለኮታዊ ምንጭ ስሜት-አልባ ኃይል ወይም ጉልበት ሳይሆን፣ የጠለቀ ግላዊ ጥበብና የግንኙነት ባለጠግነት ሙላት ነው።

የእግዚአብሔር ፍርዶች የማይመረመሩ፣ መንገዶቹም የማይታወቁ መሆናቸው (ቁ. 33ለ)፣ መለኮታዊ አእምሮን-አለማለፍን፣ የእግዚአብሔርን ባሕርይ ሙሉ በሙሉ ተረድቶ አለመጨረስን ያረጋግጣል። ይህ ዕሳቤ እንደ ሥነ-መለኮታዊ ተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ እንደ የላቀ የምስጋናና የአምልኮ ድርጊት መወሰድ አለበት። ውስን የሆነው የሰው ልጅ (ፍጡር)፣ መለኮታዊ መንገዶችን ወደ መጨረሻው መሠረታቸው ዘልቆ ሊረዳቸው፣ መለኮታዊውን አመክንዮ ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ሊቀርጸው፣ ወይም ከመለኮታዊ ጥበብ በላይ (ወይም ውጭ) ሆኖ ሊገመግመውና ሊመረምረው አይችልም። ይሁን እንጂ፣ ይህ ማለት ምክንያታዊነት-የጎደለው አካሄድ ነው ማለት አይደለም። ሐዋርያው ጳውሎስ ከዚህ ሐሳብ በፊት ሦስት ምዕራፎችን የፈጀ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ክርክር አቅርቦ እንደጨረሰ ልብ ሊባል ይገባል፤ ይልቁንም ይህ አቀራረብ ከምክንያታዊነት በላይ የሆነ ትሕትናን ያሳያል፦ መንገዶቹ የማይመረመሩበት ያ ሉዓላዊ አምላክ፣ በትክክልም መንገዶቹ ሙሉ በሙሉ የሚታመኑበት አምላክ ነው። ስለዚህ፣ አእምሮን-አለማለፍ ማለት ፈጽሞ አለመገንዘብ ማለት ሳይሆን፣ መለኮታዊ ጥበብ የማንኛውንም ውስን አእምሮ የመረዳት አቅም እጅግ አብዝቶ እንደሚያልፍ በጽኑ ማመን ነው።

የእግዚአብሔር ተልዕኮ

የ"እግዚአብሔር ተልዕኮ" ጽንሰ-ሐሳብ በዘመናዊ የሥነ-ተልዕኮ ጥናት ውስጥ ማዕከላዊ ስፍራን የያዘ ቢሆንም፣ እጅግ ጥልቅ የሆነው መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቱ ግን በሮሜ 11፡36 ሥነ-መለኮታዊ አገላለጽ ውስጥ ይገኛል። በዚህ ዐውድ፣ ተልዕኮ በዋነኝነት የሰው ልጅ አከናውኖት እግዚአብሔር የሚያጸድቀው እንቅስቃሴ አይደለም። ይልቁንም፣ በእግዚአብሔር ሕልውና ውስጥ የሚመነጭ፣ በተለይም በክርስቶስ በኩል ተፈጻሚ የሚሆንና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል በተሞላችው ቤተ ክርስቲያን የሚከናወን፣ እንዲሁም በዳነው ዓለም ውስጥ ለእግዚአብሔር የዘመን መጨረሻ ክብር የታለመ መለኮታዊ እንቅስቃሴ ነው። በመሆኑም፣ ቤተ ክርስቲያን ተልዕኮን አትጀምርም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር በሚጀምረው ታላቅ ተልዕኮ ውስጥ ተሳታፊ ትሆናለች።

ስለሆነም፣ የሮሜ 11፡36 የተልዕኮአዊ ንባብ፣ ማንኛውንም በግለሰብ ላይ ብቻ ያተኮረ ወይም ቤተ ክርስቲያንን ብቻ ማዕከል ያደረገ ጠባብ የተልዕኮ ግንዛቤን በጽኑ ይሞግታል። የእግዚአብሔር ሥነ-መለኮታዊ ዓላማዎች እጅግ ሰፊና አጠቃላይ ናቸው። የእግዚአብሔር ተልዕኮ ሥነ-ፍጥረትን፣ የታሪክን ሂደት፣ አሕዛብን፣ እስራኤልን፣ የጠፈር ኃይላትን ፣ እንዲሁም የዘመን መጨረሻውን አዲስ ፍጥረት በሙሉ አቅፎ የያዘ ነው። በዚህ ታላቅ መለኮታዊ ዕቅድ ውስጥ የቤተ ክርስቲያን የተልዕኮ ተሳትፎ፣ ቤተ ክርስቲያን ወደ "ለእርሱ" እንቅስቃሴ መግባቷን ያመለክታል፤ ይህም ፍጥረታት ሁሉ ለእግዚአብሔር ክብርን ወደ ማምጣት ይደርሱ ዘንድ፣ ራሷን ከመለኮታዊው ዓላማ ጋር በማሰለፍ የምታደርገው ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትስስር ነው።

ፍጥረት፣ መግቦት፣ ቤዛነት እና መክበር

አራቱ ዐበይት መለኮታዊ ግብራት ፣ይኸውም ፍጥረት፣ መግቦት፣ ቤዛነት እና መክበር በሮሜ 11፥36 ከሰፈሩት መሠረታዊ ጽንሰ-ሐሳቦች ጋር ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ቁርኝት አላቸው። ይኸውም እግዚአብሔር የሁሉ ነገር ቀዳማዊ ምንጭ በመሆን ፍጥረትን ከራሱ ወደ ሕልውና ማምጣቱን ያመላክታል። መግቦት እግዚአብሔር የፈጠረውን ሥርዓት በቀጣይነት የሚያስተዳድርበትና የሚደግፍበትን መለኮታዊ ጥበቃ ያሳያል። በዚህም መለኮታዊ አሠራር ውስጥ ሁለተኛ ደረጃ መንሥኤዎችን ፣ የሰውን ነጻ ፈቃድ ተግባራት፣ ታሪካዊ ሂደቶችን፣ እንዲሁም በሮሜ 9-11 የተዳሰሱትንና ከሰው አእምሮ በላይ የሆኑትን የምርኮ፣ የልብ መደንደንና የምሕረት ሚስጥራዊ አሠራሮችን ያጠቃልላል። ቤዛነት ደግሞ በመለኮታዊ ምርጫና በጸጋው ተነሳሽነት ተጀምሮ፣ በወልድ ፍጹም መታዘዝ፣ ሞትና ትንሣኤ ተፈጽሞ፣ እንዲሁም በመንፈስ ቅዱስ የዳግም ልደትና የመቀደስ አሠራር አማካይነት የሚዘረጋ ድነት ነው። መክበር እግዚአብሔር "ሁሉ በሁሉ" የሚሆንበት (1 ቆሮንቶስ 15፥28)፣ እንዲሁም ጉልበት ሁሉ የሚንበረከክበትና ምላስም ሁሉ ኢየሱስ ክርስቶስ ጌታ እንደሆነ ለእግዚአብሔር አብ ክብር የሚመሰክርበት (ፊልጵስዩስ 2፥10-11) የፍጥረታት ሁሉ የመጨረሻው ዘመን የክብር ፍጻሜ ነው።

እነዚህ አራት ዐበይት መለኮታዊ ግብራት በቀጥተኛ የጊዜ ቅደም ተከተል ብቻ የሚፈጸሙ ተከታታይ እርከኖች ሳይሆኑ፣ የአንድ መለኮታዊ እንቅስቃሴ የተለያዩ ገጽታዎች ናቸው። ፍጥረት ከጅምሩ ወደ ቤዛነት ያነጣጠረ ነው፤ ቤዛነት ደግሞ በባሕርዩ የፍጥረት መታደስ ነው፤ መለኮታዊ መክበርም የማንኛውም መለኮታዊ አሠራር መሠረትና ግብ ነው። የእነዚህ አራት ግብራት በሮሜ 11፥36 አገላለጽ ውስጥ ተጠቃሎ መቅረብ፣ ሥነ-መለኮታዊ ማጠቃለያ ብቻ ሳይሆን ጥልቅ ምሥጢራዊ አተያይ ነው፤ ይኸውም ከውስን የታሪክ አድማስ አንጻር ሲታይ ግራ የሚያጋባ የሚመስለውን የመለኮታዊ አሠራር ብዝኃነት፣ በአንድ ፍጹም መለኮታዊ ዕቅድና ዓላማ ውስጥ የተዋሐደ መሆኑን ፍንትው አድርጎ የሚያሳይ ነው።