የክርስትና ሕይወት እና ሥነ ምግባር
የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የሞራል ሕግጋትን በውጫዊ መታዘዝ ላይ የተመሠረተ የሕጋዊነት ሥርዓት ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ አሠራር የሚመነጭ የልብ መታደስ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 12፥1-2 ላይ፣ "እንግዲህ፥ ወንድሞች ሆይ፥ ሰውነታችሁን እግዚአብሔርን ደስ የሚያሰኝና ሕያው ቅዱስም መሥዋዕት አድርጋችሁ ታቀርቡ ዘንድ በእግዚአብሔር ርኅራኄ እለምናችኋለሁ፥ እርሱም ለአእምሮ የሚመች አገልግሎታችሁ ነው። የእግዚአብሔር ፈቃድ እርሱም በጎና ደስ የሚያሰኝ ፍጹምም የሆነው ነገር ምን እንደ ሆነ ፈትናችሁ ታውቁ ዘንድ በልባችሁ መታደስ ተለወጡ እንጂ ይህን ዓለም አትምሰሉ።" በማለት የወንጌሉን ተግባራዊ የሥነ-ምግባር ጥሪ ያቀርባል። በብሉይ ኪዳን የነበረው መሥዋዕት ታርዶና ሞቶ የሚቀርብ ሲሆን፣ በአዲስ ኪዳን ግን አማኙ በክርስቶስ ቤዛዊ ሞት ስለተዋጀ፣ አሁን ራሱን የሚያቀርበው "ሕያው መሥዋዕት" አድርጎ ነው። "የዚህን ዓለም ሥርዓት አትምሰሉ" የሚለው ትእዛዝ፣ ከወደቀው የዓለም ማዕቀፍ መላቀቅን ሲጠይቅ፤ "በአእምሯችሁ መታደስ ተለወጡ" የሚለው ደግሞ የክርስትና ሥነ-ምግባር መላውን የሰው ልጅ ማንነት፣ አካልን፣ አእምሮንና ፈቃድን ለሉዓላዊው ጌታ የማስገዛት ኅልውናዊ የአምልኮ ተግባር ነው።
ይህ የቅድስና የሕይወት ጉዞ የሰውን ልጅ ንቁ የዕለት ተዕለት ተሳትፎ የሚጠይቅ ቢሆንም፣ የዚህ ጽናትና አቅም ምንጭ ግን ራሱ ሉዓላዊው ጸጋ ነው። ጳውሎስ ለፊልጵስዩስ ቤተክርስቲያን፣ "በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ፤ ስለ በጎ ፈቃዱ መፈለግንም ማድረግንም በእናንተ የሚሠራ እግዚአብሔር ነውና።" (ፊልጵ. 2፥12-13) ሲል፣ ይህንን ጥልቅ መለኮታዊ ምሥጢር ይገልጠዋል። አማኙ በቅድስና ሩጫው ውስጥ በሙሉ ኃይሉ ቢጋደልም፣ ያንን ለቅድስና መፈለግና ማድረግ በውስጡ የሚያመነጨውና የሚያሠራው ራሱ መንፈስ ቅዱስ ነው። የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ስኬት በማንኛውም ራሱን የቻለ ሰብአዊ ጥረት ላይ ሳይሆን፣ ከውስጥ በሚሠራው የእግዚአብሔር ጸጋ ላይ ብቻ የተንጠለጠለ ነው።
የዚህ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የመጨረሻው መለኪያና ማጠቃለያ ደረቅ የሕግጋት ጥርቅም ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር ባሕርይ ራሱ፣ ማለትም "ፍቅር" ነው። ሐዋርያው ዮሐንስ፣ "ፍቅር የሌለው እግዚአብሔርን አያውቅም፥ እግዚአብሔር ፍቅር ነውና።" (1ዮሐ. 4፥8) በማለት የሥነ-ምግባርን ምንጭ ከሥላሴያዊው አምላክ የባሕርይ ማንነት ጋር ያቆራኘዋል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስም የሕጉንና የነቢያትን ፍሬ ነገር "እግዚአብሔርን በፍጹም ልብህ መውደድ እና ባልንጀራህን እንደ ራስህ መውደድ" በሚሉት ሁለት ታላላቅ ኪዳናዊ ትእዛዛት ጠቅልሎታል (ማቴ. 22፥37-40)። ስለዚህም፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-ምግባር ሕግን በውጫዊ መልክ ከመፈጸም አልፎ፣ አማኙ በእግዚአብሔር ጸጋ ተሞልቶ ያንኑ መለኮታዊ የፍቅር ባሕርይ ለጨለማው ዓለም የሚያንጸባርቅበት ሕያው የክርስቶስ ደብዳቤ መሆን ነው።
የክርስቲያናዊ ሕይወት ጉዞ፣ በመንፈስ ቅዱስ አሠራር የሚከናወንና እስከ ፍጻሜ ሙላት ( የሚዘልቅ ተከታታይ የቅድስና ሂደት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ የዚህን መለኮታዊ ጉዞ ግብ ሲያብራራ፣ "ሁላችን የእግዚአብሔርን ልጅ በማመንና በማወቅ ወደሚገኝ አንድነት፥ ሙሉ ሰውም ወደ መሆን፥ የክርስቶስም ሙላቱ ወደሚሆን ወደ ሙላቱ ልክ እስክንደርስ ድረስ፥" (ኤፌ. 4፥13) በማለት ይጽፋል። ይህ ጥልቅ ሐዋርያዊ ራእይ የሚያሳየው፣ መንፈሳዊ ዕድገት የብቸኛ ግለሰቦች የሞራል ልምምድ ብቻ ሳይሆን፣ ቤተክርስቲያን በአንድነት የክርስቶስን አካላዊ ሙላት የምትላበስበት የኪዳን ማኅበረሰብ ጉዞ መሆኑን ነው። የመጨረሻው የዚህ ሥነ-ምግባራዊ ሩጫ ግብ፣ አማኙን ወደ ክርስቶስ መልክ የመለወጥ መለኮታዊ ዕቅድ ነው፤ "ልጁ በብዙ ወንድሞች መካከል በኵር ይሆን ዘንድ፥ አስቀድሞ ያወቃቸው የልጁን መልክ እንዲመስሉ አስቀድሞ ደግሞ ወስኖአልና፤" (ሮሜ 8፥29) ሲል የሥነ-ምግባር ማዕከላዊ ግባችን ሕያው የሆነውን ክርስቶስን መምሰል እንጂ የደረቁ ደንቦችን መከተል አይደለም። ቅድስና ለአማኙ የተሰጠ አማራጭ ሐሳብ ሳይሆን፣ ኅልውናዊ የሕይወት ጥሪ ነው (1ጴጥ. 1፥15-16)። ይህን የሥነ-ምግባር ሩጫ በሰብአዊ ጥረት መፈጸም ስለማይቻል፣ ራሱ መንፈስ ቅዱስ የውስጥ መሪና አስተማሪ ሆኖ ተሰጥቶናል (ዮሐ. 16፥13)። ለዚህ መንፈሳዊ ጉዞ ብቸኛው፣ ስሕተት-አልባውና የመጨረሻው መለኪያ የእግዚአብሔር ቃል ብቻ ነው (2ጢሞ. 3፥16-17)። ጌታችን ኢየሱስም፣ "እኔ ልፈጽም እንጂ ልሽር አልመጣሁም።" (ማቴ. 5፥17) በማለት ሲያውጅ፣ ይህ "ሦስተኛው የሕግ አገልግሎት" ተብሎ የሚጠራውን እውነት፣ ማለትም የሞራል ሕጉ ለዳነው አማኝ የጽድቅ ሕይወት መመሪያ ሆኖ በጸጋ ማገልገሉን ያረጋግጥልናል።
የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ደንቦች አድማሳዊና ተሻጋሪ ይዘት ያላቸው ሲሆኑ፣ በሰውኛ ዘፈቀደ የተፈጠሩ ሳይሆኑ በፍጹሙ እውነት ላይ ሥር የሰደዱ ናቸው። ኢየሱስ "እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤" (ዮሐ. 14፥6) ሲል፣ በክርስትና "እውነት" ረቂቅ ፍልስፍናዊ ጽንሰ-ሐሳብ ሳይሆን፣ በሥጋ የተገለጠ መለኮታዊ አካል መሆኑን ያውጃል። ስለዚህም፣ ሥነ-ምግባር መሠረቱን የሚያገኘው ራሱ በሆነው በእግዚአብሔር ኅልውናዊ ባሕርይ ላይ ነው (ዘዳ. 32፥4)። በዚህ መለኮታዊ ሚዛን ላይ የተመሠረቱት የሥነ-ምግባር ምሰሶዎች እጅግ ጥልቅ የሆኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ሥረ-መሠረቶች አሏቸው፦ "ምሕረት" (ማቴ. 5፥7) ጸጋን የተቀበለ ልብ የሚያንጸባርቀው የተግባር ፍሬ ሲሆን፤ "ልግስና" (ሉቃ. 6፥38) የክርስቶስን ራስን ባዶ የማድረግ መንገድ የሚከተል ከራስ ወዳድነት ነጻ የሆነ ተግባር ነው፤ "ፍትሕ" (ሚክ. 6፥8) ከምሕረትና ከትሕትና ጋር ተዋሕዶ የአማኙ ኪዳናዊ መገለጫ ሆኖ ይቆማል፤ "ፍቅር" (1ቆሮ. 13፥4-7) ስሜት ብቻ ሳይሆን፣ ለሌላው ጥቅም ራስን አሳልፎ የሚሰጥበት የፈቃድ ውሳኔ ሲሆን፤ "ይቅርታም" (ማቴ. 6፥14-15) በክርስቶስ ያገኘነውን የጸጋ ይቅርታ ለሌሎች የምናስተላልፍበት መለኮታዊ ግዴታ ነው። የነዚህ ሥነ-ምግባራዊ ደንቦች ዘላለማዊነት የመነጨው ከእግዚአብሔር ቃል ዘላለማዊነት ነው (ኢሳ. 40፥8)። መጽሐፍ ቅዱስ የሞራል ደንቦችን ፍጹምነት ቢያስተምርም፣ "የተፈጥሮ ሕግ" በጋራ ጸጋ አማካይነት በአሕዛብ ልብ ውስጥ መጻፉን ያረጋግጣል (ሮሜ 2፥14-15)። ይህ መለኮታዊ እውነት በተለያዩ ባህሎች ውስጥ ሲተረጎም፣ ሐዋርያው ጳውሎስ (1ቆሮ. 9፥19-22) እንዳሳየው፣ የማይለወጠውን የሥነ-መለኮት ይዘት በምንም ዓይነት ሁኔታ ሳያጓድል፣ ሥነ-ተልዕኮአዊ አውዳዊነትን ይጠቀማል። የእግዚአብሔር ቃል ፈጽሞ አያልፍም (ማቴ. 24፥35)፤ ነገር ግን ጳውሎስ በአርዮስፋጎስ ስብከቱ እንደሞገተው (ሐዋ. 17፥26-28)፣ እያንዳንዱ ባህልና ትውልድ በውስጡ በተዘራው 'የእግዚአብሔር ዕውቀት' በኩል፣ የማይለወጠውን የሞራል ሕግ በየራሱ ታሪካዊና ማኅበራዊ ማዕቀፍ ውስጥ እንዲገነዘብ መለኮታዊ ዕድል ተሰጥቶታል።
"ኢየሱስ ክርስቶስ የክርስትና ማዕከላዊ አካል እና መስራች ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ስለ እርሱ ሲናገር 'እርሱም የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው፥ ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኵር ነው፤' (ቆላ 1:15) ብሏል፤ 'ሁሉ በእርሱ ተፈጥሮአልና... ሁሉም በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል' (ቆላ 1:16)፤ 'እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል' (ቆላ 1:17)።"
በክርስትና ሥነ-ምግባር እና በመጽደቅ መካከል ያለው መሠረታዊ ቁርኝት፣ ሃይማኖታዊ የሞራል ውጫዊ የሕግጋት ስብስብ አሊያም የደረቀ ፍልስፍናዊ ግንባታ ሳይሆን፣ አማኙ ከክርስቶስ ጋር ካለው ሕያው ኅብረት የሚመነጭ የማይነጣጠል ኦርጋኒክ ፍሬ ነው። ሐዋርያው ያዕቆብ ይህንን እውነት ሲሞግት፣ "ወንድሞቼ ሆይ፥ እምነት አለኝ የሚል ሥራ ግን የሌለው ሰው ቢኖር ምን ይጠቅመዋል?... እንዲሁም ሥራ የሌለው እምነት ቢኖር ብቻውን የሞተ ነው።" (ያዕ. 2፥14-17) በማለት የጸጋን ፍሬ ያብራራል። ይህ ኃይለኛ ሐዋርያዊ ማስጠንቀቂያ "መጽደቅ በእምነት ብቻ ነው፣ ሆኖም የሚያጸድቀው እምነት ብቻውን አይቆምም" የሚለውን ማዕከላዊ መርሕ አጥብቆ የሚያስተጋባ ነው፤ እውነተኛ የሚያድን እምነትና ተግባራዊ የቅድስና ሥነ-ምግባር የአንድ ሳንቲም ሁለት የማይነጣጠሉ ገጽታዎች ናቸው። የዚህ ሥነ-ምግባራዊ ሕይወት አብነትና ሞተር፣ የክርስቶስ ቤዛዊ ሞትና የክብር ትንሣኤ ነው።
ጳውሎስ፣ "ነገር ግን ገና ኃጢአተኞች ሳለን ክርስቶስ ስለ እኛ ሞቶአልና እግዚአብሔር ለእኛ ያለውን የራሱን ፍቅር ያስረዳል" (ሮሜ 5፥8) ሲል የሥነ-ምግባራችንን መስዋዕታዊ ምንጭ ይገልጻል፤ እንዲሁም "ክርስቶስ ... ስለ ኃጢአታችን ሞተ... በሦስተኛውም ቀን ተነሣ፥" (1ቆሮ. 15፥3-4) በማለት፣ የወንጌል ታሪካዊ ክንውን ለሥነ-ምግባር ለውጣችን መሠረት ብቻ ሳይሆን፣ ሕይወትን በቅድስና ለመኖር የሚያስፈልገውን ኃይል የሚያቀርብ መሆኑን ያረጋግጣል። በዚህም አግባብ፣ በክርስትና ጉዞ ውስጥ የሚታይ ማንኛውም ሥነ-ምግባራዊ ጉድለት፣ ተራ የሞራል ሕግ ጥሰት ብቻ ሳይሆን፣ ከክርስቶስ ባሕርይ ጋር ያለን ጥልቅ አለመጣጣምና የኪዳን ኅብረት መላላት ማሳያ ነው። ሐዋርያው ዮሐንስ፣ "ትእዛዛቱን ብንጠብቅ በዚህ እንዳወቅነው እናውቃለን... አውቄዋለሁ የሚል ትእዛዛቱንም የማይጠብቅ ውሸተኛ ነው፥ እውነትም በእርሱ ውስጥ የለም" (1ዮሐ. 2፥3-4) ሲል የሥነ-ምግባርንና የእግዚአብሔርን ዕውቀት ኅልውናዊ ትስስርን ያጠብቀዋል። እውነተኛ ሥነ-ምግባራዊ ለውጥ የሚመጣው በውጫዊ የሰብአዊ ፈቃድ ግፊት ወይም በሥጋዊ ጥረት ሳይሆን፣ በክርስቶስ ውስጥ በመኖርና መንፈስ ቅዱስ በሚያበረታታው ጸጋ ብቻ ነው ("ኃይልን በሚሰጠኝ በክርስቶስ ሁሉን እችላለሁ።" - ፊልጵ. 4፥13)። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ጥልቅ ምሥጢር እጅግ ግላዊ በሆነና የድነት ታሪኩን በሚያጠቃልል ቃል እንዲህ ይገልጸዋል፦ "ከክርስቶስ ጋር ተሰቅዬአለሁ፤ እኔም አሁን ሕያው ሆኜ አልኖርም ክርስቶስ ግን በእኔ ይኖራል፤ አሁንም በሥጋ የምኖርበት ኑሮ በወደደኝና ስለ እኔ ራሱን በሰጠው በእግዚአብሔር ልጅ ላይ ባለ እምነት የምኖረው ነው።" (ገላ. 2፥20)። ይህም ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የገዛ ራሳችን የጽድቅ ጥረት ሳይሆን፣ በውስጣችን ሕያው ሆኖ የሚኖረው የክርስቶስ ሕይወት ውጫዊ መገለጫ መሆኑን ያረጋግጣል።
የመጽሐፍ ቅዱስ መርሆች
የክርስትና ሥነ ምግባር መሠረት ለሕይወት ዘላቂ መመሪያ በሚሰጡ የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፎችና ጽንሰ ሐሳቦች ውስጥ በጥብቅ የተመሠረተ ነው። ከዚህ በታች የቀረቡት እያንዳንዱ ምንባቦች የራሳቸው ታሪካዊ አውድ፣ ስነ-መለኮታዊ ጥልቀት እና ተግባራዊ ውጤት አላቸው።
ታላቂቱ ትእዛዛት፡ ለእግዚአብሔርና ለባልንጀራችን ያለን ፍቅር
አንድ ሕግ አዋቂ ፈሪሳዊ፣ ጌታ ኢየሱስን "በሕግ ማናቸይቱ ትእዛዝ ታላቅ ናት?" ብሎ በጠየቀው ጊዜ፣ ጌታ በቀጥታና በማያሻማ ሁኔታ የሞራል ሕጉን ማዕከላዊ ምሰሶ እንዲህ ሲል አወጀ፦ "ጌታ አምላክህን በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ ውደድ። ታላቂቱና ፊተኛይቱ ትእዛዝ ይህች ናት። ሁለተኛይቱም ይህችን ትመስላለች፥ እርስዋም፦ ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ የምትል ናት። በእነዚህ በሁለቱ ትእዛዛት ሕጉም ሁሉ ነቢያትም ተሰቅለዋል።" (ማቴ. 22፥37-40)። ይህ ጌታዊ ዐዋጅ አዲስ የሥነ-ምግባር ፈጠራ ሳይሆን፣ ኢየሱስ ራሱ ቃል በቃል ከብሉይ ኪዳን የኪዳን መዛግብት፣ ከዕለታዊው የአይሁድ "ሽማ" ጸሎት (ዘዳ. 6፥5) እና ከዘሌዋውያን የቅድስና ሕግ (ዘሌ. 19፥18) ወስዶ ያዋሐደው፣ ጥልቅ መለኮታዊ ራእይ ነው። ኢየሱስ ይህንን ድርብ ኪዳናዊ ትእዛዝ "የሕግ ሁሉ ፍጻሜና ማሰሪያ" አድርጎ ሲያቀርበው፣ አሥርቱ ትእዛዛትም ሆኑ የነቢያት ሥነ-ምግባራዊ ዐዋጆች ሁሉ ትርጉም የሚያገኙት በዚህ ሉዓላዊ አግድማዊና አቀባዊ የፍቅር ማዕቀፍ ውስጥ ብቻ ነው። ይህ መሠረታዊ የክርስቶስ ሕግ ፣ አማኞች በምድራዊ ጉዟቸው ለሌላው በሚያሳዩት ርኅራኄ እንዲመላለሱ ኃይል ይሰጣል፤ ሚክያስ ይህንን የኪዳን ፍቅር ሲያስተጋባ፣ "ፍርድን ታደርግ ዘንድ፥ ምሕረትንም ትወድድ ዘንድ፥ ከአምላክህም ጋር በትሕትና ትሄድ ዘንድ አይደለምን?" (ሚክ. 6፥8) ይላል። ሐዋርያው ያዕቆብም ይህንኑ ፍቅር የጽድቅ መለኪያ ሲያደርገው፣ "እምነትም ቢሆን ሥራ ከሌለው በራሱ የሞተ ነው።" (ያዕ. 2፥14-17) በማለት፣ አጋፔ ፍቅር በተጨባጭ ሕይወት ካልታየ መሠረቱ የውሸት መሆኑን በጥብቅ ያስጠነቅቃል።
አሥርቱ ትእዛዛት፡ የሥነ ምግባር መሠረት
በዘጸአት 20፥1-17 ላይ ለሙሴ የተሰጡት አሥርቱ ትእዛዛት ፣ የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የማይነቃነቅ ሕጋዊና ሞራላዊ መሠረት ናቸው። እነዚህ ኪዳናዊ ትእዛዛት ለእስራኤል የተሰጡት በግብጽ የባርነት ቀንበር ስር ሆነው ድነትን እንዲገዙባቸው ሳይሆን፣ ሉዓላዊው አምላክ በጸጋው ነጻ ካወጣቸው በኋላ፣ የዳነ ሕዝብ የሕይወት መመሪያ እንዲሆኗቸው በሲና ተራራ በተደረገ የኪዳን ሥርዓት ነው። ይህም የሚያሳየው፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሞራል ሕግ 'ከድነት በኋላ ለጸጋ የሚሰጥ ምላሽ' እንጂ፣ "ለመጽደቅ የሚደረግ ሰብአዊ ጥረት" አለመሆኑን ነው። እነዚህ አሥር ዐዋጆች በሁለት ጽላቶች ተከፍለዋል፤ የመጀመሪያዎቹ አራት አቀባዊ ትእዛዛት ወደ ሉዓላዊው አምላክ አምልኮ፣ ቅድስናና ሰንበት ሲያተኩሩ፤ የኋለኞቹ ስድስት አግድማዊ ትእዛዛት ደግሞ ለባልንጀራ ለሚደረግ ኪዳናዊ ግዴታ፣ ሕይወትንና ንብረትን ለማክበር ይቆማሉ። ይህ ድርብ አወቃቀር፣ ጌታችን ካወጀው ታላቂቱ የፍቅር ትእዛዝ ጋር ፍጹም ስምምነት አለው። ሐዋርያው ጳውሎስ በአዲስ ኪዳን መድረክ ላይ "ኃጢአት አይገዛችሁምና፤ ከጸጋ በታች እንጂ ከሕግ በታች አይደላችሁምና።" (ሮሜ 6፥14) ሲል፣ የሞራል ሕጉ ተሽሯል ማለቱ ሳይሆን፣ የሕጉ አስፈሪነትና የኩነኔ እርግማን በክርስቶስ ቤዛነት ተወግዶ፣ አሁን አማኙ ሕጉን የሚፈጽመው ከውጭ በተጫነበት የፍርሃት ግዴታ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ አሳዳሪነት ከውስጥ በሚመነጭ አዲስ የፍቅር ሕይወት መሆኑን ማረጋገጡ ነው። ኢየሱስ ራሱም ስለ ሕጉ ዘላለማዊነት ሲናገር፣ "እኔ ልፈጽም እንጂ ልሽር አልመጣሁም።" (ማቴ. 5፥17-18) በማለት የሞራል ሕጉን ዘላለማዊ መሠረትነት ጸንቶ እንዲኖር አትሞታል።
የተራራው ስብከት፡ የኢየሱስ ሥር ነቀል የሥነ ምግባር ትምህርቶች
የማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 5-7 ላይ የሚገኘው ታላቁ የተራራው ስብከት ፣ የአዲሱ ኪዳን ሥነ-ምግባር ማዕከላዊ ደንብ ተደርጎ ይታያል። በዚህ ታሪካዊ ስብከት፣ ጌታ ኢየሱስ የእግዚአብሔርን መንግሥት ባህርይና የደቀ መዛሙርቱን ሥር-ነቀል የሕይወት ዘይቤ በጥልቀት ይተነትናል። ትምህርቱን የሚጀምረው "ብፁዓን" በሚሉ ዐዋጆች ሲሆን፣ "በመንፈስ ድሆች የሆኑ ብፁዓን ናቸው፥ መንግሥተ ሰማያት የእነርሱ ናትና።" (ማቴ. 5፥3) በማለት መንፈሳዊ ትሕትናን የጽድቅ ሁሉ መግቢያ ያደርገዋል። በመንግሥቱ ውስጥ ስፍራ ያላቸው በራሳቸው ጽድቅ የሚመኩት ሳይሆኑ፣ በእግዚአብሔር ጸጋ ላይ ሙሉ በሙሉ ጥገኛ የሆኑ ትሑታን ናቸው። "የሚምሩ ብፁዓን ናቸው፥ ይማራሉና።" (ማቴ. 5፥7) የሚለው ደግሞ ከእግዚአብሔር ምሕረትን የተቀበለ ልብ የሚያሳየውን ተመላሽ ርኅራኄ ያንጸባርቃል፤ "ጽድቅን የሚራቡና የሚጠሙ ብፁዓን ናቸው፥ ይጠግባሉና።" (ማቴ. 5፥6) የሚለውም የአማኙን የቅድስና ጥማት ሲገልጽ፤ "የሚያስተራርቁ ብፁዓን ናቸው፥ የእግዚአብሔር ልጆች ይባላሉና።" (ማቴ. 5፥9) የሚለው ደግሞ የወንጌል አማኞች የሰላም አምባሳደሮች መሆናቸውን ይናገራል። ኢየሱስ ይህን ካወጀ በኋላ፣ የብሉይ ኪዳን የሞራል ሕግጋትን (ስለ ቁጣ፣ ምንዝር፣ ፍቺና መሐላ) ውስጣዊና ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም በማብራራት ፣ ሕጉ ውጫዊ ድርጊትን ብቻ ሳይሆን፣ የተሰወረውን የልብ ዝንባሌ የሚዳኝ መሆኑን ሞገተ። በመጨረሻም፣ "በጠበበው ደጅ ግቡ... ወደ ሕይወት የሚወስደው ደጅ የጠበበ፥ መንገዱም ቀጭን ነውና፥ የሚያገኙትም ጥቂቶች ናቸው።" (ማቴ. 7፥13-14) በማለት፣ ሥር-ነቀል ለሆነ ደቀ መዝሙርነት ውሳኔ ያቀርባል። ይህ ጥብቅ መለኮታዊ ጥሪ ለአማኙ የቅድስና ሸክም ቢመስልም፣ የእግዚአብሔር ጸጋ ለውድቀታችን ሁሉ በቂ ሽፋን አለው፤ ሐዋርያው ዮሐንስ፣ "ኃጢአታችንን ብንናዘዝ ኃጢአታችንን ይቅር ሊለን ከዓመፃም ሁሉ ሊያነጻን የታመነና ጻድቅ ነው።" (1ዮሐ. 1፥9) ሲል፣ ይህ የሥነ-ምግባር ጥሪ በተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ ሁልጊዜ ዝግጁ በሆነው በክርስቶስ ቤዛዊ ይቅርታ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያረጋግጣል።
ከጳውሎስ መልእክቶች እና ከብሉይ ኪዳን ነቢያት የተገኙ የሥነ ምግባር መርሆች
የጳውሎስ መልእክቶች፡የጳውሎስ መልእክቶች፡ የሐዋርያው ጳውሎስ ጽሑፎች (ሮሜ፣ ቆሮንቶስ፣ ገላትያና ኤፌሶን) መሠረታዊና ተግባራዊ መመሪያዎችን የሚሰጡ ታላላቅ ዐውደ-ጽሑፎች ናቸው። ጳውሎስ የሥነ-ምግባር ሕይወትን ፣ በክርስቶስ የጸጋ ቤዛነት ከሚገኘው የመጽደቅ እውነት ጋር በጥብቅ አቆራኝቶታል። "ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም። እኛ ፍጥረቱ ነንና፤ እንመላለስበት ዘንድ እግዚአብሔር አስቀድሞ ያዘጋጀውን መልካሙን ሥራ ለማድረግ በክርስቶስ ኢየሱስ ተፈጠርን።" (ኤፌ. 2፥8-10) ይላል። ይህ ሐዋርያዊ ቃል ታላቁን የክርስትና የሥነ-ምግባር ቅደም ተከተል በግልጽ ያሳያል፦ ድነት የሚገኘው በጸጋና በእምነት ብቻ ነው፤ ነገር ግን ያ የዳነ ሕይወት መልካም ሥራን እንደ ፍሬ አፍርቶ ይገለጣል። በሌላ አነጋገር፣ መልካም ሥራ ለመዳን የሚከፈል የጽድቅ ዋጋ ሳይሆን፣ የዳነ ማንነት ኅያው ማረጋገጫና የተፈጥሮ ፍሬ ነው። ይህ ሉዓላዊ ጸጋ ነው አማኙን በቅድስና ወደሚመራው ዕለታዊ ሥነ-ምግባራዊ ሕይወት የሚገፋፋው።
የብሉይ ኪዳን ነቢያት፡ የብሉይ ኪዳን ታላላቅ ነቢያት (ኢሳይያስ፣ ሚክያስ፣ ኤርምያስና አሞጽ)، የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ማዕዘን የሆኑትን ማኅበራዊ ፍትሕ ፣ ርኅራኄና ትሕትናን በጥልቅ አዋጅ አቅርበዋል። ነቢዩ ሚክያስ፣ ሕዝቡ በሃይማኖታዊ ሥርዓት ተጠምዶ፣ ለእግዚአብሔር ተቀባይነት ያለው እውነተኛ አምልኮ ምን እንደሆነ፣ መስዋዕት፣ በሺህ የሚቆጠሩ አውራ በጎች ወይም የበኵር ልጅ በማቅረብ ይገኝ እንደሆነ ሲጠይቅ፣ ነቢዩ የሥነ-ምግባርን ልብ እንዲህ ሲል ይገልጠዋል፦ "ሰው ሆይ፥ መልካም የሆነውን አሳይቶሃል፤ እግዚአብሔርም ከአንተ የሚሻው ምንድር ነው? ፍርድን ታደርግ ዘንድ፥ ምሕረትንም ትወድድ ዘንድ፥ ከአምላክህም ጋር በትሕትና ትሄድ ዘንድ አይደለምን?" (ሚክ. 6፥8)። ይህ ኃይለኛ ትንቢታዊ ምላሽ፣ ውጫዊ የሃይማኖት ሥርዓቶችና አምልኮዎች ያለ ልብ መታደስ በእግዚአብሔር ፊት ዋጋ ቢስ መሆናቸውን ያስተምራል። እውነተኛ መንፈሳዊነት ሁልጊዜም በፍትሕ መቆም፣ ምሕረትን መለማመድና በሉዓላዊው አምላክ ፊት በትሕትና ከመመላለስ ጋር በማይነጣጠል ኪዳን የተቆራኘ ነው።
ሠንጠረዥ ፡ ቁልፍ የመጽሐፍ ቅዱስ መርሆች እና መሠረታዊ ቅዱሳት መጻሕፍት
| የሥነ ምግባር መርህ | ቁልፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ማጣቀሻ | አጭር መግለጫ |
|---|---|---|
| ለእግዚአብሔርና ለባልንጀራ ፍቅር | ማቴዎስ 22:37-39 | ሁሉንም ግንኙነቶች የሚመራው የበላይ ትእዛዝ |
| ፍትህ እና እኩልነት | ሚክያስ 6:8 | ክብርን ማስጠበቅ እና እኩልነትን መፈለግ |
| ታማኝነት እና ቅንነት | ኤፌሶን 4:25 | እውነትን መናገር እና ማታለልን ማስወገድ |
| ትህትና | ፊልጵስዩስ 2:3 | ሌሎችን ከራስ በላይ ማከበር |
| ይቅርታ | ኤፌሶን 4:32 | ቂምን መልቀቅ እና ግንኙነቶችን ማደስ |
| የሕይወት ቅድስና | ዘፍጥረት 1:26-27 | የሰው ሕይወት ውስጣዊ ዋጋ |
| መጋቢነት | ዘፍጥረት 2:15 | ለፍጥረት ኃላፊነት የተሞላበት እንክብካቤ |
የክርስትና ሥነ ምግባር ጠንካራ ጽንሰ ሐሳባዊ ማዕቀፍ
የክርስትና ሥነ ምግባር ጠንካራ ጽንሰ ሐሳባዊ ማዕቀፍ በሚሰጡ መሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ ትምህርቶች ላይ የተገነባ ነው፣ ይህም ረቂቅ እምነቶችን ወደ ተጨባጭ የሥነ ምግባር ግዴታዎች እንዴት እንደሚተረጎሙ ያሳያል።
ኢማጎ ዴኢ (የእግዚአብሔር መልክ)
"የእግዚአብሔር መልክ" የተሰኘው ጥልቅ ጽንሰ-ሐሳብ፣ በቀጥታ ከነገረ-ፍጥረት ትረካ ይመነጫል፦ "እግዚአብሔርም አለ፦ ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር... እግዚአብሔርም ሰውን በመልኩ ፈጠረ፤ በእግዚአብሔር መልክ ፈጠረው፤ ወንድና ሴት አድርጎ ፈጠራቸው።" (ዘፍ. 1፥26-27)። ይህ አጭር ነገር ግን መሠረታዊ የሆነ ዐዋጅ፣ የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር የማይናወጥ የማዕዘን ድንጋይ ነው። ምክንያቱም፣ እያንዳንዱ የሰው ልጅ ጾታ፣ ዘር፣ አካላዊ ብቃት፣ ወይም ማኅበራዊ ደረጃ ሳይለየው ይህንን ሉዓላዊ መለኮታዊ መልክ በኅልውናው ተሸክሟልና። ይህ ትምህርት የሰው ልጅን የማይገሰስ ውስጣዊ ክብር ፣ ለኅብረት ያለውን አቅም (እግዚአብሔር ራሱ በሥላሴያዊ ኅብረት የሚኖር አምላክ እንደመሆኑ መጠን)፣ እንዲሁም በምድር ላይ የተሰጠውን የተወካይነት ሥልጣን ያንጸባርቃል። ስለሆነም፣ በማንኛውም የሰው ልጅ ላይ የሚፈጸም ግፍ፣ ጭቆና ወይም ንቀት፣ በተዘዋዋሪ ያንን መልክ በሰጠው በራሱ በእግዚአብሔር ላይ የሚሰነዘር ርኩስ ጥቃት ተደርጎ ይቆጠራል። ይህ እውነት፣ ነጻነት፣ እኩልነትና ክብር የሰው ልጅ የፖለቲካ ፈጠራዎች ሳይሆኑ፣ በፍጥረት ለሰው ሁሉ የተሰጡ መለኮታዊ መብቶች መሆናቸውን ያረጋግጣል። ሐዋርያው ጳውሎስ በአርዮስፋጎስ ፍልስፍናዊ መድረክ ላይ፣ "ምናልባትም እየመረመሩ ያገኙት እንደ ሆነ፥ እግዚአብሔርን ይፈልጉ ዘንድ በምድር ሁሉ ላይ እንዲኖሩ የሰውን ወገኖች ሁሉ ከአንድ ፈጠረ፥ የተወሰኑትንም ዘመኖችና ለሚኖሩበት ስፍራ ዳርቻ መደበላቸው።" (ሐዋ. 17፥26-28) ሲል፣ የሰው ልጅ ዘር ሁለንተናዊ አንድነትና የጋራ ክብር በፍጥረት ሥርዓት ውስጥ ጸንቶ የተመሠረተ መሆኑን አስረግጦ አስተምሯል።
ኃጢአት እና ቤዛነት
መጽሐፍ ቅዱስ ኃጢአትን የሚተነትነው፣ ተራ የሆነ የሞራል ሕግ ግድፈት አድርጎ ሳይሆን፣ በሉዓላዊው የእግዚአብሔር ፈቃድ ላይ የሚነሣ ሥር-ነቀል ዓመፅና የኪዳን ክህደት አድርጎ ነው። ይህ ድርጊት ኅልውናዊ የሆነ የግንኙነት መሰበር እንጂ፣ ውጫዊ የሕግ ጥሰት ብቻ አይደለም። ኃጢአት የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ ማንነት የሚያረክስና የሚያወግዝ ቢሆንም፣ እግዚአብሔር በሉዓላዊ ምሕረቱ በክርስቶስ መስቀል በኩል ፍጹም የቤዛነትን መንገድ አዘጋጅቷል። ይህ የቤዛነት ጽንሰ-ሐሳብ፣ ለሥነ-ምግባር ለውጥ የጸና ተስፋን ይሰጣል፤ ምክንያቱም የዳነው አማኝ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ወደ ክርስቶስ መልክ የማደግ ቀጣይነት ያለው የቅድስና ሂደት ውስጥ ስለሚገባ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን የጸጋ ለውጥ ሲያብራራ፣ "የመንፈስ ፍሬ ግን ፍቅር፥ ደስታ፥ ሰላም፥ ትዕግሥት፥ ቸርነት፥ በጎነት፥ እምነት፥ የውሃት፥ ራስን መግዛት ነው።" (ገላ. 5፥22-23) ይላል። እዚህ ላይ ልብ ሊባል የሚገባው፣ ጳውሎስ እነዚህን ባሕርያት የሰው "ሥራ" ሳይሆን የመንፈስ "ፍሬ" ማለቱ ነው፤ ይህም የክርስትና ሥነ-ምግባር ውጫዊ በሆነ የሞራል ማሻሻያ ወይም በሰብአዊ ጥረት የሚገኝ ሳይሆን፣ ከውስጥ በሚሠራው የመንፈስ ቅዱስ አሠራር አድጎ የሚገለጥ ሕያው ማንነት መሆኑን በጥልቀት ያረጋግጣል። ስለዚህ፣ ቤዛነት ውጫዊ ሥርዓትን ከማስተካከል አልፎ፣ የልብን ዙፋን የሚለውጥ ሥር-ነቀል የመንፈስ ቅዱስ ተግባር ነው።
የእግዚአብሔር መንግሥት
ከዚህም ባሻገር፣ የእግዚአብሔር መንግሥት ከጠባብ ግለሰባዊ ሥነ-ምግባር አጥር ወጥቶ፣ ማኅበራዊ ፍትሕን፣ የፍጥረት እንክብካቤን፣ ኢኮኖሚያዊ እኩልነትንና የሰብአዊ መብትን ወደሚያቅፍ አጠቃላይ የኮስሚክ ለውጥ ራእይ ይዘረጋል። ይህ ራእይ የሚጀምረው ገና ከነገረ-ፍጥረት ማለዳ ነው፤ እግዚአብሔር አዳምን በኤደን ገነት ውስጥ ሲያስቀምጠው፣ "እግዚአብሔር አምላክም ሰውን ወስዶ ያበጃትም ይጠብቃትም ዘንድ በዔድን ገነት አኖረው።" (ዘፍ. 2፥15) ይለናል። ይህ አደራ፣ "የባህል ተልዕኮ" ተብሎ የሚጠራው ሲሆን፣ የሰው ልጅ ምድርን በኃላፊነት የመንከባከብ እንጂ የመበዝበዝ ሥልጣን እንደሌለው ያሳያል። የኢኮኖሚ ፍትሕም ቢሆን ተመሳሳይ ትንቢታዊ ትኩረት ያገኛል፤ መጥምቁ ዮሐንስ ሕዝቡን ሲያስተምር፣ "ሁለት እጀ ጠባብ ያለው ለሌለው ያካፍል፥ መብልም ያለው እንዲሁ ያድርግ" (ሉቃ. 3፥11) በማለት፣ የእግዚአብሔር መንግሥት መገለጥ ከመንፈሳዊ ልምምድ ጋር አብሮ የሚሄድ ተጨባጭ የማኅበረሰብ መዋቅራዊ ለውጥ መሆኑን ያስገነዝባል። ስለዚህ፣ የእግዚአብሔር መንግሥት በምድር ላይ የጀመረና በግልም ሆነ በማኅበረሰብ ደረጃ ሥር-ነቀል ለውጥ ለማምጣት በንቃት የሚሠራ መለኮታዊ ኃይል ነው።
የመንፈስ ቅዱስ ሚና
በክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ውስጥ የመንፈስ ቅዱስ ሚና የለውጡ ሁሉ የልብ ትርታና አንቀሳቃሽ ነው። መንፈስ ቅዱስ አማኞችን ሕያው በሆነ የሞራል ሕይወት እንዲመላለሱ ያነቃቃቸዋል። ሐዋርያው ጳውሎስ፣ "ነገር ግን እላለሁ፥ በመንፈስ ተመላለሱ፥ የሥጋንም ምኞት ከቶ አትፈጽሙ። ሥጋ በመንፈስ ላይ መንፈስም በሥጋ ላይ ይመኛልና፥ እነዚህም እርስ በርሳቸው ይቀዋወማሉ፤ ስለዚህም የምትወዱትን ልታደርጉ አትችሉም። በመንፈስ ብትመሩ ግን ከሕግ በታች አይደላችሁም።" (ገላ. 5፥16-18) ሲል፣ የሥነ-ምግባር ሕይወት የሚኖረው በሕግ ሥር ሆኖ በራስ አቅም በመታገል ሳይሆን፣ የመንፈስ ቅዱስን የውስጥ ምሪት በነጻነት በመታዘዝ መሆኑን ያስተምራል። ይህ መለኮታዊ ልዩነት እጅግ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም ክርስቲያናዊ ታዛዥነት ከውጭ የተጫነ የባርነት ትግል ሳይሆን፣ በአዲስ ኪዳን ተስፋ መሠረት በልብ ላይ ከተጻፈው ሕግ የሚመነጭ የተፈጥሮ ፍሬ ነውና (ኤር. 31፥33)። መንፈስ ቅዱስ የጥልቅ ሥነ-ምግባራዊ ብርሃንና ማስተዋል ምንጭ ነው፤ ጌታችን ኢየሱስ ራሱ "ግን እርሱ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል፤" (ዮሐ. 16፥13) ሲል፣ መንፈስ ቅዱስ አማኞችን ወደ ጻድቅ ሕይወት እንደሚመራና የክርስቶስን ትእዛዛት ለመፈጸም የሚያስችል ጸጋ እንደሚሰጥ፣ ሥነ-ምግባርን ፍጹም መንፈሳዊ ተግባር ያደርገዋል።
የቤተ እምነት አመለካከቶች እና የስነምግባር ልዩነቶች
ብዙዎች ዋና ዋና የነገረ መለኮት መሠረቶችን ሲጋሩ፣ የተለያዩ የክርስቲያን ቤተ እምነቶች ልዩ ታሪካዊ፣ ነገረ መለኮታዊ እና ተግባራዊ ወጎቻቸውን የሚያንጸባርቁ ልዩ የስነምግባር ትኩረቶችን እና አቀራረቦችን ያሳያሉ።
| የስነምግባር ገጽታ/አካል | የካቶሊክ አመለካከት | የፕሮቴስታንት አመለካከት | የኦርቶዶክስ አመለካከት |
|---|---|---|---|
| ዋና የስልጣን ምንጭ | መጽሐፍ ቅዱስ እና ወግ (የማጅስተሪየም ትርጓሜ) | መጽሐፍ ቅዱስ (ሶላ ስክሪፕቱራ) | መጽሐፍ ቅዱስ እና ወግ (የተሳሰሩ፣ በጥንት የቤተክርስቲያን አባቶች/ምክር ቤቶች ላይ ትኩረት) |
| በእምነት እና በስራ/ድነት መካከል ያለው ግንኙነት | በጸጋ በእምነት ድነት፣ ነገር ግን ስራዎች ለጽድቅ እና ለቅድስና አስፈላጊ ናቸው። | በጸጋ በእምነት ብቻ ድነት (ሶላ ፊዴ)፤ መልካም ስራዎች የድነት ማስረጃ/ፍሬ ናቸው እንጂ ለማግኘት የሚረዱበት አይደሉም። | ድነት በመንፈስ ውስጥ ቀጣይነት ያለው የእድገት ሂደት (ቴአሲስ)፤ መልካም ስራዎች የድነት የማይተካ አካል ናቸው። |
| ዋና የስነምግባር ማዕቀፍ | የጎበኝነት ስነምግባር (በሮማውያን ወግ የተመሰረተ፣ በባህሪ ምስረታ እና "መልካም ስራዎችን" በመስራት ላይ ያተኮረ)። | ብዙውን ጊዜ ወደ ዲአንቶሎጂ (ግዴታ ላይ የተመሰረተ ስነምግባር፣ ለመለኮታዊ ትእዛዳት መታዘዝ) ያዘነበለ። | አጠቃላይ ለውጥ (ቴአሲስ)፣ ከእግዚአብሔር ጋር ምስጢራዊ አንድነት፣ በመንፈሳዊ ልምምዶች እና በሥርዓተ አምልኮ ህይወት አማካኝነት። |
| የቤተክርስቲያን/ ወግ ሚና | ማዕከላዊ፤ የቅዱስ ቁርባን ህይወት ለድነት ወሳኝ ነው። | ማህበረሰቡ ተጠያቂነትን እና ድጋፍን ይሰጣል፣ ነገር ግን የግለሰብ ወደ እግዚአብሔር ቀጥተኛ መዳረሻ አጽንዖት ተሰጥቶበታል። | ማዕከላዊ፣ በሥርዓተ አምልኮ ህይወት እና በቅዱስ ቁርባን አማካኝነት አንድነትን ማዳበር፤ ወግ ከፍተኛ ዋጋ አለው። |
| የህይወት ቅድስና (ባዮኤቲክስ) | ጠንካራ የህይወት ደጋፊ አቋም (ፅንስ ማስወረድ፣ ኢውታናሲያ ይቃወማል)፤ የሰው ልጅ ክብር በኢማጎ ዴኢ ውስጥ የተመሰረተ። | ወንጌላዊ፡ ብዙውን ጊዜ ከካቶሊክ አመለካከቶች ጋር ይጣጣማል፤ ዋና፡ የበለጠ የተለያዩ/ፈቃደኛ አመለካከቶች። | ጠንካራ የህይወት ቅድስና፤ የሰው ልጅ ክብር በኢማጎ ዴኢ ውስጥ የተመሰረተ፤ ሞትን ከማፋጠን ይልቅ አዛኝ እንክብካቤ። |
| ለማህበራዊ ፍትህ/ድህነት አቀራረብ | በማህበራዊ ኃላፊነት ላይ ጠንካራ ትኩረት | በግለሰብ ኃላፊነት እና በፈቃደኝነት መስጠት ላይ ትኩረት፤ ማህበራዊ ተግባር በወንጌል ላይ የተመሰረተ። | ለፍትህ እና ለተጋላጩ ሰዎች እንክብካቤን ይደግፋል፤ ለተጋላጭ የሆኑት የጋራ ኃላፊነት። |
የክርስትና ሕይወት ዋና ዋና በጎ ምግባራት
የክርስትና ሕይወት በተለያዩ በጎ ምግባራት እና በእነዚህ በጎ ምግባራት በዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ተግባራዊ አተገባበራቸው ይታወቃል። እነዚህ በጎ ምግባራት ልቅ ስሜቶች ሳይሆኑ፣ በኢየሱስ ራሱ "ጌታ አምላክህን በፍጹም ልብህ... ውደድ... ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ" (ማቴ 22:37-40) በተባለው ድርብ ትእዛዝ ውስጥ ስር የሰደዱ፣ በመንፈሳዊ ሥርዓቶች እና ለማኅበረሰብ ቁርጠኝነት የሚገለጹ ተጨባጭ የባህርይ ልማዶች ናቸው። እያንዳንዱ በጎ ምግባር ከዚህ በታች ተዘርዝሮ የቀረበውን ካርድ በመንካት፣ ጥልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ማብራሪያ ማግኘት ይቻላል።
መንፈሳዊ ሥርዓቶች
መንፈሳዊ ሥርዓቶች ክርስቲያኖች ከእግዚአብሔር ጋር ያላቸውን ግንኙነት ለማጠንከር፣ መንፈሳዊ እድገትን ለማሳደግ፣ እና ወደ ክርስቶስ መመሳሰል ለመምራት የሚያከናውኗቸው ልምምዶች ናቸው፤ ጳውሎስ ይህንን ቀጣይ ለውጥ ሲገልጽ "እኛም ሁላችን በመጋረጃ በማይሸፈን ፊት የጌታን ክብር እንደ መስተዋት እያብለጨለጭን፥ መንፈስ ከሚሆን ጌታ እንደሚደረግ፥ ያን መልክ እንመስል ዘንድ ከክብር ወደ ክብር እንለወጣለን።" (2 ቆሮ 3:18) ይላል፤ መንፈሳዊ ሥርዓቶች የለውጥ ምንጭ ራሳቸው ሳይሆኑ፣ ልናይ በምንችልበት "መስተዋት" ውስጥ የክርስቶስን ክብር ለማየት እና በዚያ ለውጥ ውስጥ ለመሳተፍ የሚያግዙ መንገዶች ናቸው።
- መጽሐፍ ቅዱስ ማንበብ፣ ማጥናት፣ እና በቃል መያዝ: መደበኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ እና ጥናት አማኞች የእግዚአብሔርን ቃል በጥልቀት እንዲረዱ ያስችላል፤ "የእግዚአብሔር ሰው ፍጹምና ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ፥ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል።" (2 ጢሞ 3:16-17)—ስለዚህ ቃሉ ንባብ ብቻ ሳይሆን ወደ ተግባር የሚያደርስ የስነ ምግባር ማነጽ ስርዓት ነው።
- ጸሎት: ከእግዚአብሔር ጋር የሚደረግ ውይይት ሲሆን፣ አምልኮ፣ ኑዛዜ፣ ምስጋና፣ እና ልመናን ያካትታል፤ "በነገር ሁሉ በጸሎትና በምልጃ ከምስጋና ጋር በእግዚአብሔር ዘንድ ልመናችሁን አስታውቁ እንጂ በአንዳች አትጨነቁ። አእምሮንም ሁሉ የሚያልፍ የእግዚአብሔር ሰላም ልባችሁንና አሳባችሁን በክርስቶስ ኢየሱስ ይጠብቃል።" (ፊሊ 4:6-7)—ጸሎት የስነ ምግባር ጭንቀትን ወደ ውስጣዊ ሰላም የሚለውጥ ተግባር ነው።
- አምልኮ: እግዚአብሔርን ማክበር፣ ማገልገል፣ እና ሙሉ በሙሉ ለእርሱ መሰጠት ነው፤ ይህም ወደ ሮሜ 12:1 ("ሰውነታችሁን እግዚአብሔርን ደስ የሚያሰኝና ሕያው ቅዱስም መሥዋዕት አድርጋችሁ ታቀርቡ ዘንድ በእግዚአብሔር ርኅራኄ እለምናችኋለሁ") ይመለሳል፤ ሙሉ ህይወት ራሱ የአምልኮ ተግባር ይሆናል ማለት ነው።
- ብቸኝነት እና ጸጥታ: ከትኩረት ማዘናጊያዎች ውጭ ከእግዚአብሔር ጋር ጊዜ ማሳለፍ መንፈሳዊ ግንዛቤን ያሳድጋል፤ ኢየሱስ ራሱ ይህንን ልማድ ተግባራዊ አድርጓል፤ "ማለዳም ተነሥቶ ገና ሌሊት ሳለ ወጣ ወደ ምድረ በዳም ሄዶ በዚያ ጸለየ።" (ማር 1:35)።
- ልግስና/መጋቢነት: የእግዚአብሔር ተሰጥኦዎችን (ገንዘብ፣ ጊዜ፣ ተሰጥኦ) በጥንቃቄ ማስተዳደር እና ለሌሎች መልገስ ነው፤ የመክሊት ምሳሌ (ማቴ 25:14-30) እያንዳንዱ አማኝ ለተሰጠው ነገር ተጠያቂ መሆኑን ያስተምራል።
- ማኅበረሰብ እና ህብረት: ከሌሎች አማኞች ጋር መገናኘት ተጠያቂነትን እና ድጋፍን ይሰጣል፤ የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች "በሐዋርያትም ትምህርትና በኅብረት እንጀራንም በመቍረስ በየጸሎቱም ይተጉ ነበር።" (ሐዋ 2:42)።
- አገልግሎት: ሌሎችን በትህትና ማገልገል የኢየሱስን ምሳሌ ያሳያል፤ "የሰው ልጅ ደግሞ ሊያገለግል ነፍሱንም ለብዙዎች ቤዛ ሊሰጥ እንጂ እንዲያገለግሉት አልመጣምና።" (ማር 10:45)።
የክርስትና ሥነ ምግባር በዘመናዊ የሥነ ምግባር ችግሮች ውስጥ
የክርስትና ሥነ ምግባር ውስብስብ የዘመናዊ የሥነ ምግባር ችግሮችን ለመፍታት በመጽሐፍ ቅዱስ መርሆች እና በኢማጎ ዴኢ (የእግዚአብሔር መልክ) ጽንሰ ሐሳብ ላይ የተመሠረተ ማዕቀፍ ይሰጣል። የሰው ሕይወት ቅድስና፣ ፍቅር፣ ፍትህ፣ እና መጋቢነት እነዚህን ጉዳዮች ለመመልከት መሠረታዊ መርሆች ናቸው። ከግላዊ የህይወት ጉዳዮች (እንደ ውርጃና ኢውታናሲያ) ጀምሮ እስከ ማህበረሰባዊ ጉዳዮች (ማህበራዊ ፍትህ፣ ዘረኝነት፣ ጦርነት፣ የአካባቢ ጥበቃ) እና እስከ ቤተሰብና የፍትህ ስርዓት ጉዳዮች (ጋብቻ፣ የሞት ቅጣት) ድረስ፣ እያንዳንዱ ካርድ የተለያዩ አመለካከቶች ባሉበት ቦታም ቢሆን በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ ማብራሪያ ለማቅረብ ተሞክሯል። ካርዱን በመንካት ወይም ማውሱን በማንቀሳቀስ ወደ ኋላ ገጹ ላይ ያለውን ዝርዝር ማብራሪያ ይመልከቱ።
ውርጃ (Abortion)
ስለ ሕይወት መጀመሪያ፣ ስለ ሰው መሆን፣ እና ስለ ንጹሕ ደም መፍሰስ ዋና ዋና ጥያቄዎችን ያስነሳል።
መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም
መጽሐፍ ቅዱሳዊው የሕይወት ሥነ-መለኮት እንደሚያስተምረው፣ በማንኛውም የዕድሜ ክልል የሚገኙ የሰው ልጆች፣ የተወለዱትም ሆኑ በማኅፀን ያሉ ፅንሶች የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ መልክ የተሸከሙ ክቡር ፍጥረታት ናቸው። መዝሙረኛው ዳዊት ፣ "አንተ ኵላሊቴን ፈጥረሃልና፥ በእናቴም ሆድ ሰውረኸኛል። ያልተሠራ አካሌን ዓይኖችህ አዩኝ፤ የተፈጠሩ ቀኖቼ ሁሉ አንድ ስንኳ ሳይኖር በመጽሐፍህ ተጻፉ።" (መዝ. 139፥13, 16) በማለት ይጸልያል። ይህ ግጥማዊና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ዐዋጅ፣ በማኅፀን ውስጥ ያለ ፅንስ የሕዋሳት ስብስብ ብቻ ሳይሆን፣ ገና ከመወለዱ በፊት በፈጣሪው ፊት የታወቀ፣ ኅልውናዊ ዋጋ የተሰጠውና በዕቅድ የተቀረጸ ሕያው ሰው መሆኑን ይመሰክራል። እግዚአብሔር ለነቢዩ ኤርምያስም "በማኅፀን ሳልሠራህ አውቄሃለሁ፥" (ኤር. 1፥5) እንዳለው፣ መለኮታዊው ዕውቀትና የጸጋ ምርጫ ከውልደት በፊት ይጀምራል። ስለዚህም፣ "አትግደል" የሚለው ስድስተኛው ትእዛዝ፣ በተወለደውና ባልተወለደው ሕይወት መካከል ምንም ዓይነት ሥነ-ምግባራዊ ልዩነት አያደርግም፤ ፅንስ ማስወረድ ንጹሕና ራሱን መከላከል የማይችልን ሕይወት ማጥፋት ተደርጎ ይቆጠራል። ሆኖም ቤተክርስቲያን፣ በዚህ አስቸጋሪ የውሳኔ መስቀለኛ መንገድ ላይ ለወደቁ ሴቶች መቅረብ ያለባት በደረቅ የሕግ ኩነኔ ሳይሆን፣ በተግባራዊ የፍቅር ድጋፍና በክርስቶስ ቤዛዊ የይቅርታ ወንጌል መሆን አለበት።
ኢውታናሲያ እና በራስ ፈቃድ መሞት
የምሕረት ግድያ እና በሐኪም የታገዘ ራስን ማጥፋት ስለ ሥቃይ እና ስለ ሰው ነጻነት (autonomy) ጥልቅ ጥያቄዎችን ያመጣሉ።
የሕይወት ቅድስና
በሕይወት መገባደጃ ዙሪያ ለሚነሡ የሥነ-ምግባር ጥያቄዎች የሚሰጠው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምላሽ፣ መነሻውን የሚያደርገው ከእግዚአብሔር ፍጹም ሉዓላዊነት ነው። ኢዮብ በጽኑ ሥቃዩ ውስጥ ሆኖ፣ "ዕድሜው የተወሰነ ነው፥ የወሮቹም ቍጥር በአንተ ዘንድ ነው፤ ሊያልፈው የማይችለውን ድንበር አድርገህለታል።" (ኢዮብ 14፥5) ሲል፣ የእያንዳንዱ ሰው የሕይወት ጅማሬም ሆነ የዘመን ፍጻሜ የሚገኘው በሰውኛ የራስ-ገዝነት ሳይሆን፣ በማይመረመረው መለኮታዊ ቁጥጥር ሥር መሆኑን ያውጃል። ስድስተኛው ትእዛዝ ሆን ተብሎ የሚፈጸምን የንጹሐን ግድያ በጥብቅ የሚከለክል በመሆኑ፣ "የምሕረት ግድያ" በመሠረታዊ የሞራል ሕጉ "ሆን ተብሎ የተደረገ ግድያ" ተደርጎ ይቆጠራል፤ የታካሚው የግል ፈቃድም ሆነ የቤተሰቡ ስሜታዊ ስምምነት ይህንን ቋሚ የሥነ-ምግባር እውነታ ሊሽረው አይችልም። በክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር፣ እውነተኛ ርኅራኄ ማለት ሞትን ማፋጠን ሳይሆን፣ በሕመምተኛው የመጨረሻ ዘመን ሥቃዩን ማስታገስ እና እስከ መጨረሻው እስትንፋስ ድረስ ሰብአዊ ክብሩን ጠብቆ መንከባከብ ነው። ይህም አማኞች የክርስቶስን የመከራ ተካፋይነት ሚያንጸባርቁበትና ሕይወትን የሚያከብሩበት የፍቅር ተግባር ነው።
ማህበራዊ ፍትህ እና ድህነት
የኢኮኖሚ ልዩነት፣ የድሆች መገለል፣ እና የሀብት ክፍፍል ፍትሃዊነት ስለ ማኅበረሰብ ኃላፊነት ጥያቄ ያስነሳሉ።
መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም
በማኅበራዊ ፍትሕ ዙሪያ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ሃይማኖታዊ ሥርዓትን ከዕለታዊ ተግባር ጋር አዋሕዶ ያቀርባል። ነቢዩ አሞጽ በኃያላንና በገዥዎች ሥርዓታዊ ጭቆና ላይ ተነሥቶ፣ "ነገር ግን ፍርድ እንደ ውኃ፥ ጽድቅም እንደማይደርቅ ፈሳሽ ይፍሰስ።" (አሞጽ 5፥24) ሲል፣ እውነተኛ መንፈሳዊ አምልኮ በማኅበረሰቡ ውስጥ ፍትሕን ከመፈጸም ሊነጠል እንደማይችል በትንቢታዊ ጩኸት ያውጃል። ኢሳይያስም "መልካም ማድረግን ተማሩ፥ ፍርድን ፈልጉ፥ የተገፋውን አድኑ፥ ለድሀ አደጉ ፍረዱ፥ ስለ መበለቲቱም ተምዋገቱ።" (ኢሳ. 1፥17) በማለት ተመሳሳይ ኪዳናዊ ጥሪ ያቀርባል። ሙሴ ደግሞ፣ "ድሀ ከምድር ከቶ አይታጣምና ስለዚህ እኔ፦ በምድርህ ላለ ወንድምህ ለችግረኛውና ለድሀው እጅህን ትከፍት ዘንድ አዝሃለሁ።" (ዘዳ. 15፥11) ሲል፣ የድህነት መኖር አማኙን ወደ ራስ ወዳድነት ወይም ወደ ግዴለሽነት መግፋት ሳይሆን፣ የኪዳኑ ማኅበረሰብ ኃላፊነት በተሞላበት ልግስና መፍትሔ እንዲሰጥ የሚያስገድድ መሆኑን ያሳያል። በተጨማሪም፣ የጥበብ መጽሐፍ "ድሀውን የሚያስጨንቅ ፈጣሪውን ይሰድባል፤ ለችግረኛ የሚራራ ግን ያከብረዋል።" (ምሳ. 14፥31) በማለት፣ ለድሆች የሚደረግም ሆነ የሚነፈግ ተግባር፣ ቀጥታ ኅልውናዊ መልክን ለሰጠው ለእግዚአብሔር ራሱ የሚቀርብ አምልኮ ወይም ንቀት መሆኑን ያስተምራል። ስለዚህም፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማኅበራዊ ፍትሕ የሰብአዊ ፍልስፍና አማራጭ ተግባር ሳይሆን፣ ከወንጌሉ ቤዛዊ እውነት ጋር የተቆራኘ ትክክለኛ የክርስቲያናዊ ሕይወት መገለጫ ነው。
ዘረኝነት እና የሰው ልጅ አንድነት
በዘር፣ በጎሳ ወይም በብሔር ላይ የተመሠረተ መገለል ስለ ሰው ልጅ አንድነትና ክብር ጥያቄዎችን ያስነሳል።
መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም
የሰው ልጅ ሁሉ በእግዚአብሔር መልክ የተፈጠረ በመሆኑ (ዘፍ 1:27) ማንኛውም በዘር ወይም በብሔር ላይ የተመሠረተ መገለል ራሱን የእግዚአብሔርን ምስል የመናቅ ያህል ነው። ጳውሎስ በገላትያ መልእክቱ "አይሁዳዊ ወይም የግሪክ ሰው የለም፥ ባሪያ ወይም ጨዋ ሰው የለም፥ ወንድም ሴትም የለም፤ ሁላችሁ በክርስቶስ ኢየሱስ አንድ ሰው ናችሁና።" (ገላ 3:28) ሲል፣ በክርስቶስ ውስጥ ያለው አንድነት ማንኛውንም ማህበራዊ ወይም ብሔራዊ ልዩነት እንደሚያልፍ ያውጃል። ራእይ ደግሞ የመጨረሻውን ራዕይ ሲገልጽ "ከዚህ በኋላ አየሁ፥ እነሆም፥ አንድ እንኳ ሊቆጥራቸው የማይችል ከሕዝብና ከነገድ ከወገንም ከቋንቋም ሁሉ እጅግ ብዙ ሰዎች" (ራዕይ 7:9) በዙፋኑ ፊት አብረው ቆመው ያሳያል። ይህም የእግዚአብሔር የመጨረሻ ዓላማ ከዘር ልዩነት ይልቅ የተባበረ፣ የተለያየ ግን አንድ የሆነ ማህበረሰብ መሆኑን ያመለክታል። ስለዚህ ዘረኝነት ከግለሰብ ኃጢአት አልፎ የፍጥረትን ስርዓት እና የመስቀሉን ስራ የሚቃረን ጥልቅ የስነ ምግባር ችግር ነው።
ጦርነት እና ሰላም
ራስን መከላከል፣ ጦርነት፣ እና ሰላም ማስፈን በክርስቲያኖች መካከል የተለያዩ አመለካከቶችን የሚያስነሱ ጥያቄዎች ናቸው。
የተለያዩ የክርስቲያን አቋሞች
በዚህ ጉዳይ ላይ ክርስቲያኖች ራሳቸው ይለያያሉ። አንዳንዶች "ሰላም ፈጣሪነትን" ይይዛሉ፤ ኢየሱስ "እኔ ግን እላችኋለሁ፥ ክፉውን አትቃወሙ፤ ዳሩ ግን ቀኝ ጉንጭህን በጥፊ ለሚመታህ ሁሉ ሁለተኛውን ደግሞ አዙርለት፤" (ማቴ 5:39) ብሎ ማስተማሩን እና "የሚያስተራርቁ ብፁዓን ናቸው፥ የእግዚአብሔር ልጆች ይባላሉና።" (ማቴ 5:9) ማለቱን መሠረት አድርገው ማንኛውንም ግፍ ማድረግ የክርስቶስን ምሳሌ ይቃረናል ይላሉ። ሌሎች ደግሞ "ፍትሃዊ ጦርነት" አስተምህሮን ይከተላሉ፣ ጳውሎስ ስለ መንግስት ሥልጣን ሲናገር "ሰይፍን በከንቱ አይታጠቅምና፤ ክፉ አድራጊውን ለመቅጣት የእግዚአብሔር አገልጋይ ነውና።" (ሮሜ 13:4) በማለት፣ ንጹሐንን ከግፍ ለመጠበቅ ኃይል መጠቀም አንዳንድ ጊዜ አስፈላጊ ሊሆን እንደሚችል ይጠቁማሉ። ሁለቱም ወገኖች ግን በአንድ ነገር ይስማማሉ፦ ጦርነት ራሱ የተመኘ ግብ ሳይሆን፣ በኃጢአት በተበላሸ ዓለም ውስጥ የመጨረሻ አማራጭ ብቻ ነው፣ ግቡም ሁልጊዜ ሰላምና እርቅ ሊሆን ይገባል።
የአካባቢ ጥበቃ እና መጋቢነት
የአየር ንብረት ለውጥ፣ የተፈጥሮ ሀብት መመናመን፣ እና የአካባቢ ብክለት ስለ ፍጥረት እንክብካቤ ጥያቄዎችን ያመጣሉ።
መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም
"ምድርና ሞላዋ ለእግዚአብሔር ናት፥ ዓለምም በእርስዋም የሚኖሩ ሁሉ።" (መዝ 24:1) የሚለው ጥቅስ ፍጥረት የሰው ልጅ ንብረት ሳይሆን የእግዚአብሔር ንብረት እንደሆነ ያስተምራል፤ ሰው የተሰጠው መብት ባለቤትነት ሳይሆን መጋቢነት ነው። እግዚአብሔር አዳምን በኤደን ውስጥ ሲያኖረው "ያበጃትም ይጠብቃትም ዘንድ" (ዘፍ 2:15) ብሎ እንዳደረገው ሁሉ፣ ዛሬም አማኞች ለምድር ተመሳሳይ ኃላፊነት እንዳለባቸው ያመለክታል። ቆላስይስም ስለ ክርስቶስ ሲናገር "ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል፤ እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል።" (ቆላ 1:16-17) ይላል። ይህም ፍጥረት ራሱ ዋጋ ያለው የመሆኑ ምክንያት ለሰው ልጅ ጥቅም ብቻ ሳይሆን ለክርስቶስ ራሱ የተፈጠረ በመሆኑ ነው። ስለዚህ የአካባቢ ብክለት ወይም ቸልተኝነት ከኢኮኖሚ ጉዳይ አልፎ የመጋቢነት ኃላፊነትን አለመወጣት ተደርጎ ይታያል።
ጋብቻ እና የፆታ ስነምግባር
ስለ ጋብቻ ትርጉም፣ ስለ ፆታዊ ግንኙነት ወሰን፣ እና ስለ ቤተሰብ አወቃቀር በዘመናዊ ማህበረሰብ ውስጥ ጥያቄዎች ይነሳሉ።
መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም
ኢየሱስ ራሱ ስለ ጋብቻ አመጣጥ ሲናገር "ፈጣሪ በመጀመሪያ ወንድና ሴት አደረጋቸው፥ ... ስለዚህ ሰው አባቱንና እናቱን ይተዋል፥ በሚስቱም ይጣበቃል፥ ሁለቱም አንድ ሥጋ ይሆናሉ" (ማቴ 19:4-6፤ ዘፍ 2:24) ብሎ ወደ ፍጥረት ስርዓት ራሱ ይመልሳል። ጋብቻ የሰው ልጅ ማህበራዊ ፈጠራ ሳይሆን በእግዚአብሔር የተመሠረተ የቃል ኪዳን አንድነት እንደሆነ በማስተማር። ይህ ትውፊታዊ የክርስቲያን አስተምህሮ በአብዛኞቹ ቤተ እምነቶች ዘንድ የጸና ቢሆንም፣ በዘመናዊው ዓለም ውስጥ በክርስቲያኖች መካከልም ስፋት ያለው ውይይትና የተለያዩ አመለካከቶች መኖራቸው ሊታወቅ ይገባል። የትኛውም አቋም ቢያዝ፣ ቤተክርስቲያን ለሁሉም ሰው፣ ማንነታቸው ወይም ትግላቸው ምንም ይሁን በእውነትና በፍቅር (ኤፌ 4:15)፣ ያለ ፍርድ ወይም ንቀት እንድትቀርብ የወንጌል መልእክት ያስገድዳታል፤ ጴጥሮስ "ፍቅር የኃጢአትን ብዛት ይሸፍናልና ከሁሉ በፊት እርስ በርሳችሁ አጥብቃችሁ ተዋደዱ።" (1 ጴጥ 4:8) ብሎ እንዳስተማረው።
የሞት ቅጣት
የመንግስት ስልጣን ገዳይ ወንጀለኞችን በሞት መቅጣት ስለ ፍትህ እና ስለ ምህረት ሚዛን ጥያቄ ያስነሳል።
የተለያዩ የክርስቲያን አቋሞች
ከጥፋት ውሃ በኋላ እግዚአብሔር ለኖኅ "የሰውን ደም የሚያፈስስ ሁሉ ደሙ ይፈሰሳል፤ እግዚአብሔር ሰውን በመልኩ አድርጎታልና።" (ዘፍ 9:6) ብሏል። አንዳንድ ክርስቲያኖች ይህንን የሞት ቅጣት ትክክለኛነት መሠረት አድርገው ይይዙታል፣ ጳውሎስም ስለ መንግስት ሥልጣን ሲናገር "ሰይፍን በከንቱ አይታጠቅምና" (ሮሜ 13:4) ብሏል። ሌሎች ክርስቲያኖች ግን፣ የክርስቶስ የይቅርታና የመታደስ መልእክት (ዮሐ 8:3-11፣ ስለ ምንዝርተኛይቱ ሴት) እና የሰው ልጅ ራሱ የእግዚአብሔርን መልክ የተሸከመ በመሆኑ (ዘፍ 1:27) የሞት ቅጣት ለለውጥና ለንስሐ እድል እንደሚነፍግ በመግለጽ ይቃወማሉ። ይህ ጉዳይ በክርስቲያኖች መካከል ውይይት ቀጣይ ያለበት ሲሆን፣ ሁሉም ወገኖች ግን በፍትህ አስፈላጊነት እና በሰው ልጅ ክብር ላይ ይስማማሉ።
የክርስትና ሥነ ምግባር ከሌሎች ሥርዓቶች ጋር
የክርስትና ሥነ ምግባርን ከሌሎች ሃይማኖታዊ እና ዓለማዊ የሥነ ምግባር ሥርዓቶች ጋር ማነፃፀር የክርስቲያን ሥነ ምግባርን ልዩ ባሕርያት እና መሠረታዊ መርሆች እንድናውቅ ይረዳናል።
ዓለማዊ የሥነ ምግባር ሥርዓቶች
- ሰብአዊነት (Humanism): የሥነ ምግባር እሴቶችን በሰው ምከንያት፣ ርኅራኄ፣ እና በሰብዓዊ መብቶች ላይ ይመሰርታል። ከክርስትና ጋር በሰው ክብር ቢመሳሰልም፣ ሥልጣኑን ከሰው ልጅ ልምድ በማግኘቱ ፍጹም እውነት ይጎድለዋል፣ ክርስትና ግን በእግዚአብሔር ባሕርይ ይመካል (ዘዳ 32:4)።
- ውጤታማነት (Utilitarianism): ለብዙ ሰዎች ከፍተኛውን መልካም ነገር በማምጣት ላይ ያተኩራል። ውጤታማነት ሥነ ምግባር የጎደላቸው ድርጊቶችን (ለምሳሌ፣ ውሸት) ለበለጠ መልካም ነገር ሊፈቅድ ይችላል። የክርስትና ሥነ ምግባር ግን የድርጊቶችን ትክክለኛነት በእግዚአብሔር ትእዛዛት (ዘጸ 20:1-17) ይመሰርታል።
- መብቶች ላይ የተመሠረተ ሥነ ምግባር: መብቶች በሰው ልጅ ስምምነት የተገኙ ናቸው። የክርስትና መብቶች በእግዚአብሔር ፈቃድ እና ጸጋ (ኢማጎ ዴኢ፣ ዘፍ 1:26-27) ላይ የተመሠረቱ እና የማይገፈፉ ናቸው።
- የበጎ ምግባር ሥነ-ምግባር (Virtue Ethics): ከአርስቶትል ወደ ዘመናችን የተላለፈው ይህ ሥርዓት፣ ትክክለኛ ተግባርን ከመተንተን ይልቅ በጎ ባሕርይ ያለው ሰው መገንባት ላይ ያተኩራል፤ ይህ ከክርስቲያናዊ በጎ ምግባራት (ገላ. 5፥22-23) ጋር በመልክ ቢመሳሰልም፣ የበጎነት ምንጩና ግቡ ይለያያል፦ ለአርስቶትል በጎነት ሰብአዊ ምክንያታዊ አቅምን በራስ ጥረት የማዳበር ውጤት ሲሆን፣ ለክርስትና ግን በጎ ምግባር በመንፈስ ቅዱስ የሚፈጠር ፍሬ እንጂ የግል ስኬት አይደለም፤ ግቡም የግል ደስታ (ዩዳይሞኒያ) ሳይሆን የክርስቶስን መልክ መልበስ ነው (ሮሜ 8፥29)።
- ግዴታ ተኮር ሥነ-ምግባር (Kantian Deontology): ካንት ሥነ ምግባርን በዓለም አቀፋዊ የምክንያት ግዴታ ላይ ይመሠርታል፤ ድርጊት ትክክል የሚሆነው ከውጤቱ ሳይሆን ከራሱ ከግዴታው በመነጨ ጊዜ ብቻ ነው። ክርስትና ከዚህ ጋር በሥርዓት ተኮርነት ቢመሳሰልም፣ ግዴታው የሚመነጨው ከረቂቅ ሰብአዊ ምክንያት ሳይሆን፣ ከሕያው ከሆነው ከእግዚአብሔር ሉዓላዊ ትእዛዝና ፍቅር ነው (ዮሐ. 14፥15)፤ ታዛዥነትም በፍርሃት ሳይሆን በጸጋ በተለወጠ ልብ ይመነጫል።
ከሌሎች ታላላቅ ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ጋር
ክርስትና ብቻውን ሥነ-ምግባርን ከመለኮታዊ ራእይ ጋር የሚያስተሳስር ሃይማኖት አይደለም፤ ይሁን እንጂ የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ልዩ ባሕርይ ግልጽ የሚሆነው ከሌሎች ታላላቅ ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ጋር ሲነጻጸር ነው። አይሁድ እምነት ተመሳሳይ የብሉይ ኪዳን ሥነ-ምግባራዊ መሠረት (አሥርቱ ትእዛዛትና ኦሪት) ቢጋራም፣ ትኩረቱ በአብዛኛው በሕግ ጥብቅ አፈጻጸምና በኪዳናዊ ታዛዥነት ላይ ያተኩራል፤ ክርስትና ግን ያንኑ ሕግ በክርስቶስ የተፈጸመ አድርጎ በመመልከት (ማቴ. 5፥17)፣ ታዛዥነትን ከውስጥ በሚሠራ የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ ላይ ይመሠርታል (ኤር. 31፥33)። እስልምና በበኩሉ ሥነ-ምግባርን በአላህ ትእዛዝ ላይ ይመሠርታል፤ ይህም ከክርስትና ጋር በመለኮታዊ ስልጣን መርህ ቢመሳሰልም፣ መሠረታዊ ልዩነቱ በመዳን አረዳድ ላይ ነው፦ በእስልምና ጽድቅ በአብዛኛው በሸሪዓ ሕግ መታዘዝና በሚዛን ንጽጽር (ምግባርን መመዘን) የሚገኝ ሲሆን፣ ክርስትና ግን ጽድቅ ቀድሞውኑ በክርስቶስ ጸጋ የተሰጠ ስጦታ እንደሆነና መልካም ሥራ የዚያ ስጦታ ፍሬ እንጂ መንገዱ አለመሆኑን ያስተምራል (ኤፌ. 2፥8-9)። የምሥራቅ ሃይማኖቶች (ቡዲዝምና ሂንዱይዝም) ደግሞ ሥነ-ምግባርን ብዙውን ጊዜ ከካርማና ከዳግም ልደት ሕግ ጋር በማያያዝ፣ ራስን ከምኞት ነጻ ማድረግን ወይም ከግለሰባዊ ማንነት መላቀቅን ግብ ያደርጋሉ፤ ክርስትና ግን ግቡ ራስን ማጥፋት ሳይሆን፣ ግላዊ ማንነትን በክርስቶስ ውስጥ ሙላት ማግኘት መሆኑን ያውጃል (ቆላ. 2፥9-10)፣ የመጨረሻው ተስፋም የሥጋ ትንሣኤና የታደሰ ፍጥረት እንጂ ከቁሳዊው ዓለም ማምለጥ አይደለም (ራዕይ 21፥1-4)።
የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ልዩ ባሕርይ
ይህንን ንጽጽር ስንደመድም፣ የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባርን ከሌሎች ሥርዓቶች ሁሉ የሚለዩት ሦስት ወሳኝ ባሕርያት ጎልተው ይታያሉ። አንደኛ፣ ምንጩ ረቂቅ መርህ ወይም ደረቅ ሕግ ሳይሆን፣ ሕያው አካል ማለትም ራሱ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው፤ "እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ" (ዮሐ. 14፥6) የሚለው ዐዋጅ ሥነ-ምግባርን ወደ ግንኙነታዊ እውነታ ይለውጠዋል። ሁለተኛ፣ ኃይሉ የሚመነጨው ከሰብአዊ ፈቃደኝነት ወይም ከምክንያታዊ ትግል ሳይሆን፣ ከውስጥ ከሚሠራው ከመንፈስ ቅዱስ ጸጋ ነው (ገላ. 5፥16-18)፤ ይህም ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባርን ከሕግ-ተኮርም ሆነ ከራስ-ጥረት ሥርዓቶች ፈጽሞ ይለያል። ሦስተኛ፣ የመጨረሻ ግቡ ግላዊ ደስታ፣ ካርማዊ ሚዛን ወይም ማኅበራዊ ውጤት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ክርስቶስ መልክ መለወጥ (ሮሜ 8፥29) እና በአዲሱ ፍጥረት ውስጥ ከእግዚአብሔር ጋር ዘላለማዊ ኅብረት ማድረግ ነው። በዚህ አግባብ፣ የክርስትና ሥነ-ምግባር ከሌሎች ሥርዓቶች ጋር የሚጋራቸው በርካታ ተግባራዊ እሴቶች (ርኅራኄ፣ ፍትሕ፣ ራስን መግዛት) ቢኖሩትም፣ የእነዚህ እሴቶች ምንጭ፣ ኃይልና የመጨረሻ ግብ ሙሉ በሙሉ በክርስቶስ ወንጌል ብቻ የተመሠረቱ በመሆናቸው፣ ክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ደረቅ የሞራል ሥርዓት ሳይሆን ሕያው የወንጌል ፍሬ ሆኖ ይቆማል።